جریانشناسی ریاستارت
از شبکه‌های اجتماعی تا به آتش کشیدن خیابان
«بیرون بریزید و به آتش بکشید» این یک جمله‌ی کوتاه نه متعلق به زمان حمله‌ی مغول‌ها به ایران است و نه در هیچ جای تاریخ می‌شود مشابهش را می‌شود پیدا کرد، این فرمان آنارشی یا همان ناامنی اجتماعی خشن از جایی سرچشمه می‌گیرد که اصالت ندارد هر از گاهی وقتی ایران دچار تنش و اغتشاش می‌شود درست آنها دست به کبریت می‌شوند و آتش‌بازی‌شان را شروع می‌کنند، این گروه نه چندان بزرگ در اغتشاشات دی‌ماه امسال بیشتر از هر زمان عرض اندام کرد، آتش‌سوزی مساجد و حسینیه‌ها بخشی از تلاش آنها برای اثبات بودن و هویت‌شان بود.
پای‌مان را در خم اول کوچه تاریخ می‌گذاریم، آسه‌آسه و با احتیاط روی سنگ‌فرش‌های کاغذی نسخه‌های خطی و چاپی قدم برمی‌داریم تا مبادا در تاریک و روشن وقایع و حوادث چیزی از قلم بیفتد و اتفاقی نگفته بماند.
تاریخ معاصر ایران پر است از ناگفته‌هایی که روی دیگر سکه را به ما نشان می‌دهد. در این میان آدم‌های جریان‌ساز و جریان‌های آدم‌سازی هستند که گذشته و حال و آینده را ساخته‌اند، کافی است آنها را مثل قطعه‌های پازل کنار هم بچینیم و بعد سر فرصت معمای حل شده را تماشا کنیم، و بالأخره در جریانشناسی تاریخی سرکی به مهم‌ترین وقایع فرهنگی، اجتماعی و سیاسی می‌کشیم و با نگاهی نو در کنار جریان‌ها به شخصیت‌های اثرگذار می‌پردازیم.
«بیرون بریزید و به آتش بکشید» این یک جمله‌ی کوتاه نه متعلق به زمان حمله‌ی مغول‌ها به ایران است و نه در هیچ جای تاریخ می‌شود مشابهش را می‌شود پیدا کرد، این فرمان آنارشی یا همان ناامنی اجتماعی خشن از جایی سرچشمه می‌گیرد که اصالت ندارد هر از گاهی وقتی ایران دچار تنش و اغتشاش می‌شود درست آنها دست به کبریت می‌شوند و آتش‌بازی‌شان را شروع می‌کنند، این گروه نه چندان بزرگ در اغتشاشات دی‌ماه امسال بیشتر از هر زمان عرض اندام کرد، آتش‌سوزی مساجد و حسینیه‌ها بخشی از تلاش آنها برای اثبات بودن و هویت‌شان بود.
این شماره از جریانشناسی زن روز، روایتی است امنیتی ـ تحلیلی از یک جریان به‌ظاهر کوچک، اما ذاتاً مخرب؛ جریانی که کار ویژه‌ی اصلی‌اش بی‌اعتبارسازی اعتراض، امنیتی‌سازی فضای اجتماعی و انحراف افکار عمومی است. در این پرونده، ریاستارت نه به‌عنوان یک حاشیه‌ی مجازی، بلکه به‌مثابه بخشی از پازل جنگ ترکیبی علیه جمهوری اسلامی ایران واکاوی می‌شود؛ از ریشه‌های شکل‌گیری و گفتمان منحرف آن، تا شیوه‌های جذب نیرو، اقدامات عملیاتی و راهبرد‌های مقابله با این تهدید فرقه‌گونه و آشوب‌محور.
خاستگاه، تولد و صورت‌بندی یک جریان آشوب‌محور
ریاستارت نه در متن یک جنبش اجتماعی متولد شد و نه محصول یک مطالبه‌ی سیاسی ریشه‌دار بود. خاستگاه این جریان را باید در تلاقی چند بحران هم‌زمان جست‌و‌جو کرد: بحران هویت در بخشی از نسل جوان، رهاشدگی فضای مجازی، و پروژه‌های جنگ روانی که در دهه‌ی ۱۳۹۰ به‌تدریج شکل پیچیده‌تری به خود گرفتند. در چنین بستری، جریانی سر برآورد که نه حزب بود، نه سازمان، و نه حتی اپوزیسیونی قابل تعریف؛ بلکه بیش از هر چیز، یک پدیده رسانه‌ای آشفته با کارکرد امنیتی مشخص محسوب می‌شد.
نقطه‌ی ثقل شکل‌گیری ریاستارت، فعالیت‌های فردی سیدمحمد حسینی، مجری سابق صداوسیما، است؛ شخصیتی که پس از خروج از کشور، به‌تدریج از چارچوب مخالفت سیاسی متعارف عبور کرد و وارد مسیری شد که بیشتر به ساخت یک فرقه رسانه‌ای شباهت داشت تا یک جریان سیاسی. حسینی نه بر پایه‌ی برنامه، نظریه یا گفتمان منسجم، بلکه با اتکا به ادعا‌های شخصی، لحن آمرانه و تولید مداوم شوک رسانه‌ای، خود را در جایگاه «رهبر» گروهی نشاند که تمام هویت آن به حضور و صدای او وابسته بود. در ریاستارت، فرد جایگزین ایده و هیجان جایگزین تحلیل شد.
برخلاف جریان‌های شناخته‌شده‌ی ضدانقلاب که تلاش می‌کنند خود را در امتداد سنت‌های سیاسی یا تاریخی معرفی کنند، ریاستارت از همان ابتدا فاقد هرگونه ریشه‌ی نظری و چارچوب فکری روشن بود. نه از جمهوریت سخن می‌گفت، نه از دموکراسی، نه از آلترناتیو حکمرانی. آنچه ارائه می‌شد، مجموعه‌ای از پیام‌های پراکنده، تهدیدآمیز و گاه هذیانی بود که با ادبیاتی خشن و تحریک‌آمیز منتشر می‌شد. همین فقدان انسجام، ریاستارت را از یک جریان سیاسی به یک پروژه‌ی عملیات روانی تبدیل کرد؛ پروژه‌ای که هدفش اقناع افکار عمومی نبود، بلکه تحریک لایه‌های هیجانی و ناپایدار جامعه بود.
ریاستارت اساساً در فضای مجازی شکل گرفت و در همان‌جا نیز زیست کرد. شبکه‌های اجتماعی، امکان دیده‌شدن بدون مسئولیت، رهبری بدون پاسخگویی و تحریک بدون هزینه را برای این جریان فراهم کردند. الگوی ارتباطی ریاستارت کاملاً یک‌سویه بود: رهبر سخن می‌گفت و مخاطب باید اطاعت می‌کرد. هیچ سازوکار درونی برای نقد، اصلاح یا تصمیم‌گیری جمعی وجود نداشت. این ویژگی، ریاستارت را به‌وضوح به یک پدیده فرقه‌گونه نزدیک می‌کند؛ جریانی که وفاداری در آن نه به اندیشه، بلکه به شخص معنا می‌یابد.
یکی از شاخص‌ترین ویژگی‌های ریاستارت، عریان بودن خشونت در گفتمان آن است. در حالی که بسیاری از جریان‌های ضدنظام می‌کوشند خشونت را پنهان یا توجیه کنند، ریاستارت آن را آشکارا تبلیغ می‌کند. دعوت مستقیم به آتش‌زدن مساجد، تخریب نماد‌های شهری و حمله به اموال عمومی، نه به‌عنوان رفتار افراطی، بلکه به‌عنوان «اقدام انقلابی» معرفی می‌شود. این رویکرد، ریاستارت را از یک جریان اعتراضی به یک ابزار ناامن‌سازی اجتماعی بدل می‌کند؛ ابزاری که هدفش نه تغییر ساختار قدرت، بلکه تخریب آرامش روانی جامعه است.
از منظر امنیتی، ریاستارت را باید جریانی بی‌بدنه، اما پرکارکرد دانست. این گروه هرگز نتوانست پایگاه اجتماعی گسترده‌ای ایجاد کند، اما در بزنگاه‌ها، توانست با اقدامات کوچک، اما پرسر و صدا، هزینه‌های واقعی تولید کند. کارکرد اصلی این اقدامات، بی‌اعتبارسازی اعتراض اجتماعی و امنیتی‌کردن فضاست؛ به‌گونه‌ای که هر نارضایتی، در سایه‌ی رفتار‌های افراطی این جریان، به‌سرعت از مطالبه‌گری جدا شده و به آشوب تعبیر شود.
در نقشه‌ی کلی ضدانقلاب، ریاستارت نه جایگزین منافقین است، نه ادامه‌ی سلطنت‌طلبی و نه هم‌راستا با اصلاح‌طلبان برانداز. این جریان در حاشیه‌ی همه آنها حرکت می‌کند، اما دقیقاً به همین دلیل، نقش مکمل ایفا می‌کند. ریاستارت، جریانی مصرفی است؛ جریانی که در پروژه‌های آشوب فعال می‌شود، هیجان تولید می‌کند، تخریب می‌کند و کنار می‌رود، بی‌آن‌که مسئولیت بپذیرد یا افقی برای آینده ترسیم کند.
در مجموع، ریاستارت را باید نه یک جنبش سیاسی، بلکه یک پروژه رسانه‌ای ـ روانی آشوب‌محور دانست؛ جریانی که از خلأ هویت، ضعف سواد رسانه‌ای و هیجان‌های کنترل‌نشده تغذیه می‌کند. فهم خاستگاه و ماهیت این جریان، شرط لازم برای درک تهدیدی است که اگرچه از نظر عددی کوچک است، اما در میدان جنگ ترکیبی، می‌تواند آثار مخرب و نامتناسب با اندازه‌ی واقعی خود بر امنیت اجتماعی و روانی کشور بر جای بگذارد.
ماهیت رسانه‌ای و فرقه‌گونه‌ی ریاستارت
ریاستارت بیش از آنکه حامل یک ایدئولوژی یا تفکر عمیق سیاسی باشد، بازتاب یک آشفتگی مفهومی عامدانه است؛ آشفتگی‌ای که نه از ناتوانی نظری، بلکه از یک انتخاب آگاهانه برای بی‌ثبات‌سازی ذهن مخاطب ناشی می‌شود. در این جریان، سیاست به‌معنای متعارف آن عملاً غایب است و جای خود را به ترکیبی نامنسجم از ادعا‌های آخرالزمانی، مفاهیم تحریف‌شده عرفانی، نفی مطلق نظم اجتماعی و تقدیس خشونت داده است. همین ترکیب التقاطی، ریاستارت را از یک جریان معترض به یک پدیده‌ی شبه‌فرقه‌ای تبدیل می‌کند.
در گفتمان ریاستارت، هیچ نظام ارزشی پایدار و قابل پیش‌بینی‌ای وجود ندارد. مفاهیمی مانند دین، ملیت، اخلاق، قانون و حتی «مردم» بسته به نیاز لحظه‌ای رهبر جریان، گاه نفی و گاه مصادره می‌شوند. این سیال بودن افراطی مفهومی، کارکردی مشخص دارد که می‌توان آن را در قالب جلوگیری از شکل‌گیری هرگونه چارچوب عقلانی برای نقد معنی کرد. مخاطب در معرض سیلی از پیام‌های متناقض قرار می‌گیرد؛ پیام‌هایی که نه برای فهم، بلکه برای اختلال ادراکی طراحی شده‌اند.
یکی از ستون‌های اصلی این گفتمان، منجی‌سازی فردی است. رهبر ریاستارت خود را نه یک فعال سیاسی، بلکه صاحب نوعی دانش پنهان معرفی می‌کند؛ دانشی که گویا از ورای سیاست، دین و عقل متعارف می‌آید. این الگو، به‌شدت به سازوکار‌های شناخته‌شده فرقه‌ها نزدیک است؛ جایی که رهبر، واسطه‌ی حقیقت معرفی می‌شود و هر گونه تردید نسبت به او، نشانه‌ی غفلت یا وابستگی به سیستم تلقی می‌گردد. در چنین فضایی، اطاعت جای تحلیل را می‌گیرد و تبعیت برای افراد پیرو نوعی فضیلت محسوب می‌شود.
عرفان مورد استفاده در ریاستارت، نه ریشه‌ای در سنت‌های معتبر دینی دارد و نه حتی از انسجام درونی برخوردار است. مفاهیم عرفانی به‌شکل ابزاری و گزینشی به‌کار می‌روند؛ گاه برای توجیه خشونت، گاه برای تقدیس رهبر و گاه برای تحقیر مخاطب. این عرفان جعلی، عملاً کارکردی روانی دارد؛ ایجاد حس برتری کاذب در
پیروان و القای این تصور که آنان بیدارشدگان در برابر جامعه‌ای خواب‌زده هستند. چنین دوگانه‌سازی‌ای، یکی از خطرناک‌ترین ابزار‌های فرقه‌ای برای قطع ارتباط فرد با واقعیت اجتماعی است.
در سطح زبانی، گفتمان ریاستارت عامدانه خشن، تحقیرآمیز و آمیخته با تهدید است. زبان، نه وسیله‌ی ارتباط، بلکه ابزار سلطه است. توهین به مقدسات، ارزش‌ها و نماد‌های جمعی، نه از سر نقد بلکه برای شکستن مرز‌های روانی و عادی‌سازی بی‌احترامی صورت می‌گیرد. این روند، به‌تدریج حساسیت اخلاقی مخاطب را کاهش می‌دهد و خشونت کلامی را به خشونت عملی پیوند می‌زند.
نکته‌ی قابل توجه آن است که در گفتمان ریاستارت، مردم هیچ‌گاه سوژه‌ی آگاه تغییر نیستند. مردم یا نادان‌اند، یا فریب‌خورده، یا سزاوار مجازات. این نگاه، به‌روشنی ضد اجتماعی و ضد مشارکت است. برخلاف جنبش‌های سیاسی که حتی به‌صورت نمایشی، از اراده‌ی عمومی سخن می‌گویند، ریاستارت اساساً با مفهوم جامعه بیگانه است. آنچه اهمیت دارد چیزی است که رهبر نادان این فرقه از آن با عنوان گروه کوچک مؤمنان یاد می‌کند؛ حلقه‌ای محدود که مشروعیت خود را نه از عدد، بلکه از نزدیکی به رهبر می‌گیرد.
از منظر امنیت روانی، این گفتمان واجد چند کارکرد هم‌زمان است یعنی ایجاد خشم مداوم، القای احساس مأموریت، و حذف مسئولیت فردی. پیرو، خود را عامل تصمیم نمی‌داند؛ او صرفاً مجری فرمان است. این دقیقاً همان نقطه‌ای است که گفتمان ریاستارت می‌تواند به رفتار‌های پرخطر و غیرقابل پیش‌بینی منجر شود؛ رفتار‌هایی که بدون محاسبه‌ی هزینه، صرفاً برای اثبات وفاداری انجام می‌گیرند.
ریاستارت همچنین به‌طور سیستماتیک با مفهوم قانون دشمنی می‌کند. قانون نه به‌عنوان یک قرارداد اجتماعی، بلکه به‌عنوان ابزار سرکوب معرفی می‌شود. این نگاه مطلق‌گرا، هر گونه تمایز میان نظم مشروع و ظلم را از بین می‌برد و نتیجه‌ی آن، مشروعیت‌بخشی به هر نوع اقدام مخرب است. در چنین چارچوبی، تخریب، نه جرم، بلکه رسالت تلقی می‌شود.
در مجموع، گفتمان ریاستارت نه‌تنها فاقد ظرفیت تولید معنا برای آینده است، بلکه به‌طور فعال معنا‌های موجود را تخریب می‌کند. این جریان نه می‌خواهد جایگزینی ارائه دهد و نه حتی می‌تواند چنین کاری انجام دهد. کارکرد اصلی آن، ایجاد آشفتگی ذهنی، تخریب مرجعیت‌ها و آماده‌سازی ذهن مخاطب برای پذیرش خشونت به‌عنوان کنش عادی است. از همین‌رو، تهدید ریاستارت را نباید صرفاً در سطح رفتار‌های پراکنده دید، بلکه باید آن را در لایه‌ی عمیق‌ترِ فرسایش روانی و ادراکی جامعه تحلیل کرد؛ لایه‌ای که اگر نادیده گرفته شود، هزینه‌های آن بسیار فراتر از اندازه‌ی واقعی این جریان خواهد بود.
گفتمان ریاستارت: ترکیبی از آشفتگی، خشونت و منجی‌سازی فرد
در بررسی مصداقی عملکرد ریاستارت، آنچه بیش از هر چیز جلب توجه می‌کند، فاصله‌ی آشکار میان حجم ادعا و اندازه واقعی کنش میدانی است. این جریان، همواره تلاش کرده است با برجسته‌سازی چند اقدام محدود، تصویری اغراق‌شده از نفوذ و قدرت خود بسازد؛ تصویری که بیش از آنکه واقعیت اجتماعی را بازتاب دهد، کارکرد رسانه‌ای و روانی دارد. با این حال، همین اقدامات محدود، به‌واسطه‌ی زمان‌بندی، نمادسازی و پوشش رسانه‌ای، توانسته‌اند در برخی مقاطع، اثرات نامتناسبی بر امنیت روانی جامعه بر جای بگذارند.
نخستین دسته از مصادیق، به فراخوان‌های مستقیم برای تخریب نمادین بازمی‌گردد. در این فراخوان‌ها، هدف نه تصرف فضا یا ایجاد کنترل میدانی، بلکه تولید تصویر است؛ تصویری که بتواند در شبکه‌های اجتماعی بازنشر شود و احساس ناامنی یا بی‌ثباتی را القا کند. انتخاب اهداف، عموماً نمادین و کم‌هزینه بوده و به‌گونه‌ای صورت گرفته که امکان بزرگ‌نمایی رسانه‌ای آن فراهم باشد. در این الگو، خودِ عمل اهمیت بعدی را دارد و آنچه اصل است، روایت‌سازی پس از آن است.
دسته‌ی دوم مصادیق، به جنگ روایت و عملیات رسانه‌ای پس از رویداد مربوط می‌شود. ریاستارت، حتی در مواردی که هیچ ارتباط مستقیمی با یک اتفاق نداشته، تلاش کرده است با مصادره‌ی آن رویداد، خود را بازیگر اصلی معرفی کند. این رفتار به‌ویژه در مقاطع ناآرامی اجتماعی پررنگ‌تر شده است؛ جایی که هر حادثه‌ای، صرف‌نظر از ریشه‌ها و عوامل واقعی آن، به‌عنوان نتیجه‌ی فراخوان یا نشانه‌ی نفوذ بازتعریف می‌شود. هدف از این روایت‌سازی، ایجاد تصور رهبری و جهت‌دهی است، نه گزارش واقعیتی که در میدان در حال رخ دادن است.
در جریان اغتشاشات ۱۴۰۴، این الگو به‌وضوح قابل مشاهده بود. در حالی که زمینه‌های ناآرامی، متکثر و ریشه‌دار بودند و بازیگران متعددی در صحنه حضور داشتند، ریاستارت کوشید خود را به‌عنوان موتور محرک معرفی کند. این تلاش، بیش از آنکه در میدان واقعی تأثیرگذار باشد، در فضای مجازی پیگیری شد؛ با بازنشر گزینشی تصاویر، نسبت‌دادن اقدامات پراکنده به فراخوان‌های قبلی و القای این ادعا که کنترل خیابان در دست این جریان است. بررسی‌های میدانی و داده‌های امنیتی نشان می‌دهد این ادعاها، فاقد پشتوانه عینی بوده و بیشتر در چارچوب عملیات روانی قابل تحلیل است.
مصادیق دیگر، به تحریک فردی و مسئولیت‌گریزی سازمانی مربوط می‌شود. در پیام‌های منتسب به این جریان، همواره تأکید بر اقدام فردی، بدون هماهنگی و بدون ساختار دیده می‌شود. این الگو، دو پیامد امنیتی مهم دارد؛ نخست، کاهش قابلیت پیش‌بینی رفتار پیروان؛ و دوم، حذف مسئولیت از سطح هدایت‌کننده. در صورت بروز تبعات، هیچ سازوکار پاسخگویی وجود ندارد و کنشگر میدانی، به‌صورت کامل تنها رها می‌شود. این ویژگی، ریاستارت را از جریان‌های سازمان‌یافته متمایز می‌کند و آن را به یک تولیدکننده‌ی کنش‌های پراکنده و پرریسک بدل می‌سازد.
در اغتشاشات ۱۴۰۴، این الگو به‌ویژه در رفتار برخی عناصر هیجانی قابل مشاهده بود؛ افرادی که بدون پیوند تشکیلاتی، اما با تأثیرپذیری از فضای تحریک‌شده مجازی، وارد رفتار‌های پرهزینه شدند. در این میان، ریاستارت نه نقشی در سازمان‌دهی داشت و نه توان مدیریت پیامد‌ها را؛ اما تلاش کرد در سطح رسانه‌ای، این کنش‌ها را به‌عنوان دستاورد ثبت کند. این فاصله میان ادعا و واقعیت، یکی از نشانه‌های اصلی مصرفی بودن این جریان در پروژه‌های آشوب است.
دسته‌ی چهارم مصادیق، به تخریب مرز میان اعتراض و آشوب بازمی‌گردد. در پیام‌ها و روایت‌های ریاستارت، هیچ تمایزی میان مطالبه‌ی اجتماعی، اعتراض مدنی و رفتار خشونت‌آمیز قائل نمی‌شود. این اختلاط عمدی، پیامدی روشن دارد؛ هر نارضایتی اجتماعی، بالقوه به‌عنوان بستری برای کنش مخرب بازتعریف می‌شود. در اغتشاشات ۱۴۰۴، این رویکرد به‌طور مستقیم به بی‌اعتبارسازی اعتراض و افزایش هزینه‌های اجتماعی آن انجامید؛ به‌گونه‌ای که مرز میان مطالبه‌گر و آشوب‌طلب، در افکار عمومی مخدوش شد و در نهایت خیابان عرصه‌ی جولان اراذلی شد که مطالبه‌ی به حق مردم را به حاشیه راندند.
در جمع‌بندی مصداقی، می‌توان گفت ریاستارت نه به‌واسطه‌ی گستره‌ی اقدامات، بلکه به‌سبب زمان‌بندی، روایت‌سازی و پیوند زدن خود با بحران‌ها قابل تحلیل است. این جریان، در بزنگاه‌های ناآرامی فعال می‌شود، تلاش می‌کند سهمی نمادین از کنش‌ها برای خود ثبت کند و سپس، بدون پذیرش مسئولیت، از صحنه کنار می‌رود. اشاره به اغتشاشات ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که ریاستارت، بیش از آنکه عامل شکل‌دهنده باشد، یک سوارشونده بر موج بحران است؛ جریانی که نقش آن، تشدید اختلال روانی و پیچیده‌کردن مدیریت امنیتی فضاست، و توان تولید یک حرکت اجتماعی پایدار را ندارد؛ آن‌چنان که مجموعه‌ی اپوزوسیون خارج‌نشین نیز این کار از توان‌شان خارج است.
عملکرد عملیاتی ریاستارت در میدان و فضای مجازی
تحلیل مخاطب ریاستارت، بیش از آنکه به شناسایی یک پایگاه اجتماعی منجر شود، ما را به فهم یک وضعیت روانی ـ رسانه‌ای خاص می‌رساند. این جریان اساساً مخاطب انبوه و پایدار ندارد؛ آنچه دارد، مجموعه‌ای از افراد ناپایدار، پراکنده و عمدتاً موقتی است که در بزنگاه‌های هیجانی جذب می‌شوند و در همان سرعت نیز ریزش می‌کنند. از همین‌رو، فهم ریاستارت بدون فهم مخاطب آن، ناقص خواهد بود.
مخاطب اصلی ریاستارت را باید در لایه‌ای جست‌و‌جو کرد که دچار فقدان لنگر هویتی است؛ یعنی این مخاطب نه الزاماً فقیر اقتصادی است نه لزوماً حاشیه‌نشین جغرافیایی، بلکه اغلب حاشیه‌نشین معنا است، یعنی اصولاً هیچ هویت درستی برای خود قائل نیست. این افراد، عموماً در مرحله‌ای از زندگی قرار دارند که پرسش از معنا، نقش و اثرگذاری پررنگ است، اما پاسخ قانع‌کننده‌ای دریافت نکرده‌اند. ریاستارت دقیقاً در همین شکاف وارد می‌شود و به مخاطب القا می‌کند که بدون دانش، بدون سازمان و بدون هزینه‌پردازی واقعی، می‌تواند خاص، تأثیرگذار و مرئی باشد.
از منظر سنی، تمرکز اصلی این جریان بر نوجوانان و جوانان کم‌تجربه است؛ نه به‌دلیل زیاد بودن تعداد آنها، بلکه به‌سبب آسیب‌پذیری شناختی. این مخاطبان، معمولاً توان تفکیک میان ادعا و واقعیت را به‌طور کامل نیاموخته‌اند و بیش از آنکه با استدلال قانع شوند، با لحن، تصویر و هیجان برانگیخته می‌شوند. ریاستارت نیز پیام خود را نه در قالب تحلیل، بلکه در قالب تحریک فوری طراحی می‌کند؛ پیام‌هایی که برای فکرکردن زمان نمی‌گذارند.
ویژگی مهم دیگر این مخاطب، گریز از مسئولیت اجتماعی است. در تحلیل رفتار پیروان ریاستارت، نشانه‌ای از تعهد به پیامد‌های جمعی دیده نمی‌شود. کنش، به‌عنوان یک تجربه شخصی و هیجانی تعریف می‌شود، نه بخشی از یک مسیر اجتماعی. این دقیقاً همان نقطه‌ای است که ریاستارت بر آن سرمایه‌گذاری می‌کند. کنشی که احساس قدرت می‌دهد، اما بار مسئولیت ندارد. مخاطب، خود را نه شهروند، بلکه بازیگر یک نمایش می‌بیند.
در سطح روانی، بسیاری از مخاطبان این جریان دچار خشم انباشته، اما بی‌جهت هستند. خشم وجود دارد، اما آدرس ندارد؛ نارضایتی هست، اما صورت‌بندی نشده است. ریاستارت با ساده‌سازی افراطی واقعیت، این خشم را به‌سمت اهداف نمادین هدایت می‌کند؛ اهدافی که نه ریشه‌ی مشکل‌اند و نه توان حل آن را دارند، اما برای تخلیه‌ی هیجانی مناسب‌اند. در این فرآیند، خشم از یک احساس فردی به یک کنش مخرب تبدیل می‌شود.
نکته‌ی قابل توجه آن است که ریاستارت به‌ندرت موفق به حفظ مخاطب در بلندمدت می‌شود. بررسی الگوی مشارکت نشان می‌دهد که بسیاری از همراهان این جریان، پس از مدت کوتاهی دچار سرخوردگی می‌شوند. دلیل این ریزش، فاصله‌ی میان وعده‌های بزرگ و نتایج ناچیز است. مخاطب، پس از مدتی درمی‌یابد که نه تغییری رخ داده و نه حتی افقی روشن ترسیم شده است. همین امر باعث می‌شود ریاستارت دائماً نیازمند جذب چهره‌های جدید و هیجانی باشد.
در اغتشاشات ۱۴۰۴، این الگوی مخاطب به‌روشنی قابل مشاهده بود. بخش قابل توجهی از افرادی که به پیام‌های تحریک‌آمیز واکنش نشان دادند، هیچ پیوند پایداری با این جریان نداشتند و پس از فروکش‌کردن هیجان، عملاً از صحنه خارج شدند. ریاستارت نتوانست این مخاطبان را به شبکه‌ای منسجم تبدیل کند؛ بلکه صرفاً از حضور موقت آنها برای تقویت روایت رسانه‌ای و آتش‌افروزی خیابانی خود بهره برد. این ناتوانی در تبدیل مخاطب به بدنه، یکی از نشانه‌های اصلی ضعف ساختاری این جریان است.
از منظر امنیت اجتماعی، مخاطب ریاستارت نه به‌عنوان تهدید سازمان‌یافته، بلکه به‌عنوان ریسک رفتاری غیرقابل پیش‌بینی قابل تحلیل است. این افراد، الزاماً مجرم یا معاند حرفه‌ای نیستند، اما در شرایط خاص، می‌توانند به کنش‌هایی دست بزنند که هزینه‌های واقعی ایجاد کند. خطر اصلی، نه در تعداد آنها، بلکه در ناپایداری و هیجانی‌بودن رفتارشان نهفته است.
بر همین اساس ریاستارت بر بستری از مخاطبان ناپایدار، هیجانی و کم‌عمق بنا شده است؛ مخاطبانی که نه حامل یک پروژه‌ی سیاسی‌اند و نه توان تداوم کنش دارند. شناخت این مخاطب، برای طراحی راهبرد مقابله اهمیت حیاتی دارد، چراکه مواجهه‌ی امنیتی صرف، بدون مداخله‌ی فرهنگی و رسانه‌ای، نه‌تنها مسئله را حل نمی‌کند، بلکه می‌تواند چرخه‌ی جذب هیجانی را بازتولید کند. تهدید اصلی، خود مخاطب نیست؛ بلکه شرایطی است که او را به مخاطب چنین جریان‌هایی تبدیل می‌کند.
هیجان، ناپایداری و فقدان هویت
در مقایسه با سایر جریان‌های ضدانقلاب، مخاطب ریاستارت از نظر کیفی تفاوت معناداری دارد. مخاطب منافقین عموماً سازمان‌یافته، ایدئولوژیک و آموزش‌دیده است و حتی اگر عددی نباشد، از انسجام تشکیلاتی برخوردار است. مخاطب سلطنت‌طلب‌ها بیشتر نوستالژیک، رسانه‌محور و متکی به هویت تاریخی جعلی است و غالباً در خارج از کشور یا در فضای ذهنی گذشته‌محور زیست می‌کند. در مقابل، مخاطب ریاستارت نه ایدئولوژیک است، نه تاریخی و نه سازمان‌یافته؛ بلکه هیجانی، مقطعی و فاقد پیوند پایدار با جریان است. این مخاطب، بیش از آنکه «باورمند» باشد، «برانگیخته» است.
از این منظر، ریاستارت خطرناک‌تر از آنکه یک بدنه‌ی منسجم بسازد، در تولید رفتار‌های غیرقابل پیش‌بینی فردی نقش دارد؛ رفتاری که نه قابل مدیریت تشکیلاتی است و نه قابل مهار صرفاً امنیتی. همین ویژگی، آن را به مکملی برای سایر پروژه‌های آشوب تبدیل می‌کند، نه یک بازیگر مستقل.
راهبرد مواجهه با چنین جریانی، اگر صرفاً امنیتی باشد، عملاً به بازتولید چرخه‌ی هیجان کمک می‌کند. تجربه نشان می‌دهد مؤثرترین راهبرد، ترکیب هوشمندانه‌ی پیشگیری رسانه‌ای، آموزش سواد انتقادی و مداخله زودهنگام روانی ـ اجتماعی است. باید به‌جای بزرگ‌نمایی رهبر و پیام، روایت را از او گرفت و بر بی‌پشتوانه‌بودن نتایج، ریزش مخاطب و هزینه‌های واقعی کنش هیجانی تمرکز کرد.
در سطح عملی، خنثی‌سازی ریاستارت نه با سرکوب نمادها، بلکه با خشکاندن بستر جذب ممکن است: کاهش خلأ معنا برای نوجوانان، تقویت روایت‌های معتبر اعتراض، و تفکیک شفاف میان مطالبه اجتماعی و رفتار مخرب. ریاستارت زمانی اثرگذار است که بتواند خود را «نماینده‌ی خشم» جا بزند؛ هر جا این نمایندگی سلب شود، این جریان به‌سرعت فرو می‌ریزد.
فهرست منابع:
ـ خبرگزاری رسا؛ ری استارت و ادعای شعیب ابن صالح
ـ بررسی شبکه‌های اجتماعی مرتبط با این فرقه
ـ مقاله‌ی ریاستارت خطری برای جنبش‌های مدنی
ـ پایگاه تحلیلی انصاف نیوز، کارکرد‌های ری استارت
ـ منابع لاتین در حوزه‌ی ریاستارت و جنبش‌های ضد اجتماعی
اشتراک گذاری
- فیسبوک
- سروش
- واتساپ
- لینکدین
- توییتر
- تلگرام