شاه‌دخت‌های غرب‌زده

پای‌مان را در خم اول کوچه تاریخ می‌گذاریم، آسه‌آسه و با احتیاط روی سنگ‌فرش‌های کاغذی نسخه‌های خطی و چاپی قدم برمی‌داریم تا مبادا در تاریک و روشن وقایع و حوادث چیزی از قلم بیفتد و اتفاقی نگفته بماند.

تاریخ معاصر ایران پر است از ناگفته‌هایی که روی دیگر سکه را به ما نشان می‌دهد. در این میان آدم‌های جریان‌ساز و جریان‌های آدم‌سازی هستند که گذشته و حال و آینده را ساخته‌اند، کافی است آنها را مثل قطعه‌های پازل کنار هم بچینیم و بعد سر فرصت معمای حل شده را تماشا کنیم، و بالأخره در جریان‌شناسی تاریخی سرکی به مهم‌ترین وقایع فرهنگی، اجتماعی و سیاسی می‌کشیم و با نگاهی نو در کنار جریان‌ها به شخصیت‌های اثرگذار می‌پردازیم.

اولین‌بار‌ها که زنان خانواده‌ی پالانچی روی دربار را به خودشان دیدند، حتماً هنوز سروکله‌ی آلاگارسون کردن و غربی شدن بین‌شان پیدا نشده بود و هنوز هویت‌شان دچار تغییراتی به سبک و سیاق فرانسوی‌ها یا انگلیسی‌ها دستخوش دگرگونی نشده بود. کم‌کم، اما آنها وقتی فهمیدند که دربار برای شوهر و پدرشان آب و نان دارد و می‌توانند خیلی ساده و با اجرای اوامر همایونی دیکتاتور، خودشان را جلوی آینه‌های قدی اروپایی ببینند و ازهویت اصلی‌شان حسابی دور بشوند. این زن‌ها سعی کردند مشت نمونه‌ی خروار باشند یعنی زن‌های دیگر جامعه‌ی ایرانی را به تبعیت از خود وادار کنند، حالا در همین نقطه است که جنگ نرم پهلوی با سه مسئله‌ی مهم اسلام، ایران و زن رخ نشان می‌دهد در این شماره از جریان‌شناسی زن روز و درست در ایامی که چهل و هشتمین فجر آزادی را نفس می‌کشیم مرور جریان زن در دربار پهلوی می‌تواند اندیشه سلطنت‌طلب‌های سینه‌چاک را یک بار در قامت ناجنبش زن، زندگی، آزادی و بار دیگر در قدوقواره، قداره‌کش‌های هجده دی ۱۴۰۴ ببینیم:

ملکه‌ی مادر؛ معمار روابط سیاسی دربار

بدون تردید در بستر پیچیده و در حال گذار ایران از ساختار‌های سنتی قاجاری که عبارت بود از اداره ملوک الطوایفی کشور، به دولت ـ ملت مدرن پهلوی، نقش زنان دربار به مثابه یکی از حلقه‌های واسط و تأثیرگذار این تغییر بزرگ قابل تحلیل است. البته تاریخ خودش به خوبی گواهی می‌دهد که این تغییرات تا چه میزان مثبت و منفی بوده و قضاوت این مهم را بر عهده‌ی تاریخ و روایت‌های تاریخی می‌گذاریم، اما در کانون این تحول، نسل اولی از زنان قرار دارند که ریشه در فرهنگ اشرافی ـ نظامی گذشته داشتند، آنها در فضایی جدید به بازیگرانی پشت‌پرده، اما تعیین‌کننده تبدیل شدند. بازیگرانی که مهره‌های مختلف دولتی و حکومتی هم گاهی از دستشان در آسایش نبودند!

تاج‌الملوک آیرملو، مادر محمدرضا پهلوی، نمونه اعلای این نسل است که نه در صفحه‌ی روزنامه‌ها، بلکه در پشت دیوار‌های بلند کاخ‌های سلطنتی، نقش خود را در مهندسی آینده سلطنت ایفا کرد. او از خاندانی با پیشینه نظامی قدرتمند برخاسته بود؛ پدرش تیمورخان آیرملو از فرماندهان برجسته‌ی بریگاد قزاق بود و این پیوند طبیعی با نهاد قزاق، سنگ بنای نفوذ خاندانش را در معماری قدرت هر دو سلسله‌ی قاجار و پهلوی بنا گذاشت.

قدرت این نسل نه از مواجهه‌ی رسانه‌ای، که از شبکه‌های پیچیده خانوادگی، اطلاعات محرمانه و نفوذ بر اراده‌ی شاهان جوان نشأت می‌گرفت. تاج‌الملوک به‌عنوان معمار اصلی ازدواج استراتژیک محمدرضا شاه با فوزیه، شاهزاده مصری، عمق این نقش‌آفرینی را نشان می‌دهد. این ازدواج، که در سال ۱۳۱۸ صورت گرفت، فراتر از یک پیوند شخصی، حرکتی حساب‌شده برای کسب مشروعیت و اتحاد منطقه‌ای برای خاندان تازه‌به‌قدرت‌رسیده پهلوی بود. اسناد و خاطرات تاریخی، از جمله نوشته‌های عبدالله مستوفی، همچنین از نقش فعال و گاه بیرحمانه او در حذف سیستماتیک رقبای احتمالی راه پسرش به تاج و تخت حکایت می‌کنند. شبکه اطلاعاتی گسترده‌اش در دربار، همچون تار‌هایی نامرئی، هرگونه تهدید علیه خودش را خنثی می‌کرد.

این نسل در حقیقت پل گذار میان دو جهان متضاد بودند: آنان در حرمسرا‌های پررمز و راز قاجاری پرورش یافته بودند، اما در دورانی می‌زیستند که بساط آن حرمسرا‌ها برچیده می‌شد و ساختار خانواده‌ی سلطنتی به‌سوی شکلی هسته‌ای و نمایشی‌تر حرکت می‌کرد. تاج‌الملوک در این گذار تاریخی، تنها یک ناظر منفعل نبود، بلکه به‌نوعی مهندس این تحول به شمار می‌آمد. حتی در بحرانی‌ترین لحظات، مانند تبعید رضاشاه در سال ۱۳۲۰، زمانی که شاه قدرتمند از صحنه خارج شد و جانشین جوانش تجربه چندانی نداشت، تاج‌الملوک به‌عنوان نقطه‌ی ثابت و کانون مدیریت شبکه وفاداران سلطنت عمل کرد. گزارش‌های محرمانه سفارت انگلستان در تهران، که امروز بخشی از اسناد تاریخی را تشکیل می‌دهند، بار‌ها به نفوذ عمیق و نامرئی این بانوی کهنه‌کار دربار در تصمیمات شاه اشاره کرده‌اند. این همان تناقض هسته‌ای وجود او در دربار بود که می‌شود آن را در یک عبارت خلاصه کرد: قدرتی شگرف در سایه‌ای کامل!

بدین ترتیب، تاج‌الملوک آیرملو و هم‌نسلانش، نه به‌عنوان استثنا که خودشان را نماد نسل زن ایرانی البته از نوع بدلی‌اش می‌دانستند، الگوواره مشارکت در قدرت را بازتعریف کردند. این مشارکت در حقیقت همان چیزی بود که انگلیس و آمریکا برای آنها طراحی کردند، نقشی که به فراروایتی از زن اصیل و نجیب ایرانی می‌رسید، زنی که دستخوش تحول و دگرگونی به سبک غربی بود. این زن‌ها نشان دادند که نفوذ سیاسی می‌تواند از مجرا‌های غیررسمی، نامرئی و کاملاً شخصی نیز جاری شود، بررسی دقیق نقش این نسل، کلیدی اساسی برای درک یکی از وجوه کمتر دیده شده، اما حیاتی، تحولات تاریخ معاصر ایران است؛ تحولی که در آن، گذار از زن حرمسرا به زن دربار مدرن در سکوت توطئه‌آمیز راه‌رو‌های کاخ‌ها آغاز شد.

اشرف پهلوی؛ زنی فراتر از ملکه، خطرناک‌تر از نخست‌وزیر

در تحلیل نقش زنان در دربار پهلوی دوم، اشرف پهلوی به‌عنوان نمونه‌ای محوری و بی‌بدیل در حوزه‌های سیاسی و اجتماعی خود را نشان می‌دهد که مفهوم زن پروژه‌سازِ مدرنیزاسیون نمایشی را به تمامی تجسم می‌بخشد. شاید این مفهوم در ظاهر بسیار سنگین باشد، اما می‌توان آن را این‌طور خلاصه کرد: زن پروژه‌ساز مدرنیزاسیون نمایشی مفهومی است که به نقش برخی زنان در رژیم‌ها یا نظام‌های سیاسی اشاره دارد که در قالب نماد‌های مدرنیته و تجدد ظاهر می‌شوند، اما در عمل، عملکرد آنها عمق تحول اجتماعی نداشته و در خدمت تثبیت حکومت‌های اقتدارگرا یا نمایشی‌سازی پیشرفت قرار می‌گیرد، این همان چیزی است که غرب و آمریکا دلش می‌خواست زن ایرانی را در آن جا بدهد، زنی بدون مسئولیت‌پذیری اجتماعی و غرق در فساد!

اشرف را نمی‌توان صرفاً خواهر دوقلوی شاه یا مقام تشریفاتی به سبک خواهران شاهان قاجار دانست. اشرف پهلوی در حقیقت بازیگری اصلی و جنجالی بود که حضورش در تمامی لایه‌های قدرت، از سیاست و اقتصاد تا عرصه اجتماعی و روابط خارجی، تأثیری عمیق و مخرب بر ساختار حکومت و جامعه ایران گذاشت. این نفوذ گسترده باعث شده برخی تحلیل‌گران تاریخی از او به‌عنوان دولت پنهان زنانه در دوران پهلوی دوم یاد کنند، قدرتی موازی که گاه از اختیارات رسمی نخست‌وزیران نیز فراتر می‌رفت.

دخالت مستقیم و بی‌واسطه‌ی اشرف در امور حکومتی، ویژگی منحصر‌به‌فرد شخص او بود. او مجرایی مؤثر برای نفوذ به شاه هم محسوب می‌شد و در انتصاب و عزل مقامات بلندپایه، جهت‌دهی به سیاست‌های کلان و حتی تعیین نمایندگان مجلس، نقش ایفا می‌کرد. این مداخلات چنان گسترده بود که اشرف به مثابه درب ورودی برای افرادی بود که به‌دنبال کسب منصب یا حفظ موقعیت خود بودند. اما قدرت او تنها به عرصه‌ی سیاست محدود نمی‌شد؛ شبکه‌ی اقتصادی گسترده و پیچیده‌ای به رهبری یا مرتبط با او وجود داشت که در معاملات کلان دولتی، اخذ رانت و حتی بر اساس برخی اسناد و گزارش‌های موثق، در قاچاق مواد مخدر دست داشت. این شبکه‌ی فساد که گاهی با عنوان ماما از آن یاد می‌شد، حلقه‌ی اتصال مافیای اقتصادی و حلقه‌های صاحب نفوذ در حکومت بود.

ابعاد بین‌المللی فعالیت‌های اشرف نیز از عمق نفوذ او حکایت دارد. روابط نزدیک و مستمرش با سازمان‌های اطلاعاتی غربی، به‌ویژه سیا، موضوعی است که در اسناد تاریخی متعددی به آن اشاره شده است. او به‌عنوان یکی از کانال‌های ارتباطی مؤثر بین حکومت پهلوی و قدرت‌های خارجی عمل می‌کرد و این جایگاه، بر جهت‌گیری‌های سیاست خارجی ایران نیز سایه می‌افکند. در عرصه‌ی اجتماعی، اشرف خود را حامی و نماد زن مدرن ایرانی معرفی می‌کرد و از تأسیس و حمایت سازمان‌های زنان طرفدار حکومت دریغ نمی‌کرد. اما این فمینیسم درباری عمدتاً جنبه‌ای نمایشی و محدود به طبقات بالای جامعه داشت و در تناقضی آشکار با عملکرد واقعی او در تقویت ساختار‌های فاسد و غیرپاسخ‌گو قرار می‌گرفت.

در یک جمع‌بندی کلی، اشرف پهلوی تجسم تناقض ذاتی در پروژه مدرنیزاسیون آمرانه دوران پهلوی دوم بود. او از یک‌سو، نماد زنی قدرتمند و مدرن به نظر می‌رسید که در صحنه‌های بین‌المللی حاضر می‌شد و از حقوق زنان سخن می‌گفت، و از سوی دیگر، ریشه در شبکه‌های سنتی قدرت، رانت و فساد داشت. فعالیت‌های او اگرچه در کوتاه‌مدت ممکن بود به اجرای برخی پروژه‌های نمایشی بینجامد، اما در بلندمدت به تعمیق شکاف بین دولت و ملت، گسترش بی‌اعتمادی عمومی و تشدید فساد ساختاری کمک کرد. بنابراین، مطالعه نقش اشرف پهلوی، تنها بررسی زندگی یک شاهزاده نیست، بلکه واکاوی یکی از ارکان مهم و پنهان نظام حکومتی است که سهمی انکارناپذیر در شکل‌دهی به مسیر تاریخ معاصر ایران داشته است.

زنان ویترینی و بزک رسانه‌ای

در بررسی نقش زنان در دربار پهلوی، الگوی زنان ویترینی و بزک رسانه‌ای به‌وضوح قابل مشاهده است. رژیم پهلوی برای ارائه تصویری مدرن و غرب‌پسند از ایران، چهره‌هایی مانند فرح دیبا و ثریا اسفندیاری را به‌عنوان نماد‌های زن مدرن ایرانی به رسانه‌های داخلی و بین‌المللی معرفی می‌کرد. این چهره‌ها در ظاهر، نماینده تجدد، هنر و آزادی زنان بودند، اما در واقعیت ابزار‌های تبلیغاتی برای پوشاندن چهره‌ی استبدادی و وابسته‌ی رژیم به شمار می‌رفتند، رژیمی که هر لحظه از مردم بیشتر فاصله می‌گرفت تا جایی بالأخره مقابل و رویاروی آنها اسلحه کشید.

فرح دیبا با حضور در جشنواره‌های هنری بین‌المللی، تأسیس موزه‌های لوکس مانند موزه‌ی هنر‌های معاصر تهران و میزبانی از مراسم پرهزینه‌ای، چون جشن‌های دو هزار و پانصدساله‌ی شاهنشاهی، تلاش می‌کرد چهره‌ای فرهنگی و مترقی از نظام حاکم ارائه دهد. در حالی که ثریا اسفندیاری با ظاهر اروپایی‌شده و سبک زندگی غربی، به‌عنوان نماد زیبایی و ملکه‌ی مدرن در رسانه‌های جهانی نمایش داده می‌شد.

کارکرد اصلی این نمایش، فریب افکار عمومی و ایجاد انحراف از واقعیت‌های جامعه ایران بود. در حالی که فرح دیبا در سال ۱۳۵۶ در نیویورک تایمز مصاحبه می‌کرد و از رهایی زنان ایرانی سخن می‌گفت، آمار رسمی همان سال‌ها نشان می‌داد که بیش از ۶۳ درصد زنان ایران بی‌سواد مطلق بودند و تنها ۲ درصد از زنان روستایی به آموزش عالی دسترسی داشتند. این شکاف عمیق بین تصویر زن درباری و زن واقعی جامعه، تناقض ذاتی پروژه مدرنیزاسیون پهلوی را آشکار می‌ساخت.

رژیم می‌کوشید با نمایش ظواهر تجدد، اصلاحات ساختاری و عدالت‌خواهانه را به حاشیه ببرد. در حالی که فرح دیبا از هنر مدرن حمایت می‌کرد، زنان کارگر کارخانه‌های نساجی تهران با دستمزد‌های ناچیز و بدون بیمه کار می‌کردند. در حالی که ثریا اسفندیاری در مجلات مد غربی تصویر می‌شد، زنان مناطق محروم بلوچستان یا کردستان حتی به ابتدایی‌ترین امکانات بهداشتی دسترسی نداشتند.

این سیاست ویترینی‌سازی نهایتاً به افزایش شکاف بین حکومت و مردم انجامید. جامعه ایرانی که روزانه شاهد تضاد بین زندگی اشرافی دربار و مشکلات معیشتی خود بود، به این نمایش‌های تجدد باور نداشت. تصویر فرح در کاخ نیاوران در حال جمع‌آوری آثار هنری وان گوگ و پیکاسو، در تقابل کامل با زندگی زن ایرانی در حاشیه شهر‌ها و روستا‌ها قرار داشت. این تقابل نمادین، خیانت رژیم به آرمان‌های اصیل زنان ایران را آشکار می‌کرد.

انقلاب اسلامی با افشای این تناقض‌ها، الگوی زن متعهد و انقلابی را در مقابل مدل زن مصرف‌گرا و وابسته دربار قرار داد و نشان داد که تجدد واقعی نه در تقلید کورکورانه از غرب، که در حفظ اصالت‌ها و مبارزه با استبداد و استعمار معنی می‌یابد.

زنان مصرفی دربار

در سلسله مراتب بیمار و مبتذل دربار پهلوی، طبقه‌ای از زنان وجود داشتند که می‌توان آنان را زنان مصرفی ـ حاشیه‌ای نامید. این گروه که عمدتاً شامل بازیگران سینما، رقاصان کاباره‌ها، خوانندگان و معشوقه‌های زودگذر شاه می‌شدند، نه برای نقش سیاسی یا اجتماعی، بلکه صرفاً به‌عنوان ابزار سرگرمی و تخلیه روانی شاه و اطرافیانش به کار گرفته می‌شدند.

نمونه‌ی عینی این پدیده، رابطه‌ی شاه با بازیگرانی بود که در دهه‌ی چهل و پنجاه اسم و رسم داشتن و نیز رقاصان معروفی کاباره‌های تهران که در میان مردم خوشنام نبودند. این زنان که گاه در اوج محبوبیت هنری قرار داشتند، به حریم خصوصی شاه راه می‌یافتند، اما حضورشان کاملاً وابسته به هوس‌های لحظه‌ای او بود. به‌عنوان مثال، یکی از زنان بازیگر و خواننده که در دهه‌ی ۱۳۵۰ به اوج شهرت رسیده بود، مجبور به حضور در مهمانی‌های خصوصی دربار می‌شد و زندگی هنری و شخصی‌اش به‌طور کامل تحت کنترل نهاد‌های امنیتی رژیم قرار داشت. یا بازیگر دیگری که پس از رابطه با شاه، عملاً از سینما کنار گذاشته شد و به حاشیه رانده شد.

ویژگی اصلی این زنان، بی‌ثباتی و آسیب‌پذیری مطلق بود. آنها یک شبه به‌عنوان ستاره‌ی دربار مورد توجه قرار می‌گرفتند و شبی دیگر با یک دستور ساده به فراموشی سپرده می‌شدند. آنان نه‌تنها از امنیت شغلی برخوردار نبودند، بلکه حتی امنیت جانی و روانی‌شان نیز دائماً در معرض تهدید بود. بسیاری از این زنان پس از پایان رابطه، با تهدید، ارعاب و یا حتی تبعید داخلی مواجه می‌شدند تا مبادا اسراری را فاش کنند.

تراژدی اصلی در این بود که این زنان خود، قربانیان همان ساختاری بودند که در ظاهر از آن بهره می‌بردند. نظامی که آنان را به‌عنوان نماد‌های آزادی و تجدد تبلیغ می‌کرد، در عمل آنان را به کالا‌هایی مصرفی تبدیل کرده بود که پس از استفاده دور انداخته می‌شدند. برای مثال، یکی از رقاص معروف دوران طاغوت، پس از سال‌ها وابستگی به دربار، به بیماری روانی مبتلا شد و در انزوا و فقر از دنیا رفت. یا بسیاری از بازیگران زن آن دوران که پس از انقلاب، در خاطرات خود به فشارها، تهدید‌ها و ارعاب‌های دوران اجباری حضور در محافل خصوصی دربار اعتراف کردند.

این چهره‌های به‌ظاهر درخشان، در واقع قربانیان نظام ارباب ـ بردگی مدرن بودند. در حالی که رژیم پهلوی با نمایش این روابط، سعی در القای تصویر شاه روشن‌فکر و جهان‌وطنی داشت، پشت این صحنه، زندگی‌هایی نابود می‌شد، کرامت انسانی لگدمال می‌گشت و انسان‌هایی به ساده‌ترین کالا‌های مصرفی تبدیل می‌شدند. این بخش از تاریخ دربار پهلوی، گواهی تلخ بر این واقعیت است که در آن ساختار فاسد، حتی جذاب‌ترین ستاره‌های اجتماعی نیز از گزند مصرف‌گرایی بیمارگونه قدرت در امان نبودند.

پیوند زنانه با پروژه‌های کلان دربار

نقش زنان دربار پهلوی در حقیقت تجلی تمام‌عیار پروژه‌ی مدرنیزاسیون آمرانه و نمایشی این رژیم بود. آنان به‌عنوان ابزار‌هایی زنده و مؤثر، در خط مقدم تحولات اجتماعی و فرهنگی مورد نظر حکومت قرار داشتند. پس از فرمان کشف حجاب، زنان خاندان سلطنتی با ظاهر شدن در ملأعام با پوشش کاملاً غربی، به نماد‌های بی‌چون‌وچرای این سیاست تبدیل شدند و بی‌حجابی را از یک دستور حکومتی به یک سبک زندگی درباری مبدل ساختند که قشر‌های مرفه شهری به تقلید از آن تشویق می‌شدند.

در گام بعدی، رژیم با راه‌اندازی فمینیسم دولتی و ایجاد نهاد‌هایی مانند سازمان زنان ایران تحت مدیریت اشرف پهلوی، تلاش کرد تا جنبش حق‌طلبی زنان را از مسیر مستقل و مردمی خود منحرف کرده و آن را در چارچوبی فرمایشی و کنترل‌شده هدایت کند. این نهادها، با تمرکز بر مسائل ظاهری و نمایشی، عامدانه از پرداختن به ریشه‌های فقر، بی‌سوادی و تبعیض‌های ساختاری که گریبان‌گیر اکثریت زنان ایران بود، اجتناب می‌ورزیدند.

ابزار فرهنگی دیگر، جشن هنر شیراز بود که با حمایت مستقیم فرح دیبا به ویترینی برای نمایش تجدد مطلوب رژیم تبدیل شد. این جشنواره، که با اجرا‌های غالباً مبتذل و شوک‌آور هنرمندان غربی همراه بود، در تقابلی عمدی با ارزش‌های دینی و اخلاقی جامعه قرار داشت و هدفش القای این تصور بود که مدرنیته واقعی به معنای پشت پا زدن به تمامی سنت‌های پیشین است. در کنار این، تأسیس موزه‌ها، کتاب‌خانه‌های مجلل و حمایت از هنر‌های مدرن، همه در راستای ساختن هویتی ساختگی و وابسته به غرب برای ایران بود.

در سطحی کلان‌تر، رژیم پهلوی از بدن و ظاهر زنان دربار به‌عنوان یک بیانیه‌ی سیاسی استفاده می‌کرد. تصویر زن درباری با مدل مو و لباس آخرین پاریسی، در حال بازدید از یک مرکز پیشرفته! یا حضور در یک گالری هنری، پیامی روشن داشت، ایران تحت حکومت پهلوی، ظاهراً کشوری آزاد، مدرن همراه با جهان پیشرفته است. این نگاه عمیقاً ابزاری، زن را به یک شیء تبلیغاتی تقلیل می‌داد که وجودش نه برای خودش، بلکه برای اثبات ادعای تجددطلبی حکومت به کار می‌آمد.

در نهایت، این پیوند تنگاتنگ زنان دربار با پروژه‌های کلان رژیم، نشان‌دهنده‌ی عمق وابستگی آنان به ساختار قدرت بود. عملکرد آنان نه برآمده از خواست و اراده‌ی مستقل، بلکه بخشی از طرح مهندسی‌شده‌ی بالادستی برای دگرگونی اجباری جامعه ایران بود. این همراهی فعال، اگرچه برای مدتی وجهه‌ی بین‌المللی برای رژیم خرید، اما در میدان واقعی جامعه، به تعمیق شکاف بین دولت و ملت انجامید. جامعه‌ی ایران، این نمایش تجدد تحمیلی و بی‌ربط به بافت فرهنگی خود را نپذیرفت و آن را نوعی تهاجم و استحاله‌ی هویتی دید. بنابراین، زنان دربار در این مسیر، ناخواسته به نماد‌های همان نظامی تبدیل شدند که خشم و انزجار عمومی را برانگیخت و در نهایت، موجبات سقوط آن را فراهم آورد.

دو دیدگاه متقابل

تقابل جایگاه زن در گفتمان پهلوی و انقلاب اسلامی، دو الگوی متمایز و متعارض از هویت و کنشگری زنانه را نمایان می‌سازد. در نگاه رژیم پهلوی، زن به مثابه یک ابزار تبلیغاتی و عنصری نمایشی در خدمت پروژه‌ی مدرنیزاسیون و غربی‌سازی وابسته تعریف می‌شد. در این چارچوب، آزادی زن عمدتاً به تقلید از الگو‌های ظاهری و مصرفی غرب محدود بود و وی در ساختاری اقتدارگرا فاقد هرگونه قدرت نهادینه و تأثیرگذاری مستقل بر سرنوشت خویش بود. این نگاه، زن را به‌صورتی متناقض، هم‌زمان عروسک‌شده و حاشیه‌ای نگه می‌داشت.

در مقابل، گفتمان انقلاب اسلامی با تمرکز بر مفهوم کرامت انسانی زن، وی را به‌عنوان سوژه‌ای خودبنیاد و کُنش‌گر در عرصه‌ی اجتماعی به رسمیت شناخت. در این منظومه‌ی فکری، حضور فعال و اثرگذار زن در حوزه‌های علمی، اجتماعی، سیاسی و حتی دفاعی، نه‌تنها ممکن بلکه ضروری شمرده می‌شود، مشروط بر آن‌که این مشارکت، همراه با حفظ حریم اخلاقی و هویت فرهنگی‌اش باشد. این الگو، بر خلاف مدل تحمیلی و سطحی دوران پیشین، بر استقلال، مسئولیت‌پذیری و ایفای نقش سازنده در چارچوب ارزش‌های بومی تأکید دارد. اگرچه مسیر تحقق کامل این آرمان‌ها هموار نبوده، اما بدون تردید این نگاه، توانسته بنیان نظری مستحکم‌تر و هم‌خوان‌تری با ساختار فرهنگی جامعه‌ی ایران ارائه دهد.

منابع:

ـ ظهور و سقوط سلطنت پهلوی نوشته‌ی «حسین فردوست»

ـ خاطرات اسدالله علم (یادداشت‌های روزانه) نوشته‌ی «اسدالله علم»

ـ اسناد ساواک منابع آرشیوی منتشرشده توسط مراکزی، چون مرکز اسناد انقلاب اسلامی

ـ وبگاه مؤسسات مطالعات و پژوهش‌های سیاسی

و...