اعطای قدرت به دختر رعیت

اعطای قدرت به فرح دیبا و استقبال وی از این اتفاق موضوعی است که بسیاری از مورخان معاصر به آن اشاره داشته‌اند. واگذاری قدرت به دختری که حتی درباریان هم نمی‌دانستند علت انتخابش توسط محمدرضا چیست. محمدرضا بعد از دو ازدواج ناکام و برای داشتن ولیعهد برای بار سوم ازدواج کرده بود آن هم با دختری که از لحاظ خانوادگی هم‌رتبه با همسران قبلی شاه نبود و رعیت به شمار می‌آمد!

موضوع مهم دیگرهم تابعیت دوگانه‌ی فرح بود. به گفته‌ی اردشیر زاهدی، فرح شناسنامه، پاسپورت و تابعیت فرانسوی داشت، اما نادیده انگاشته شد.

فرح که سابقه‌ی مخالفت با شاه را هم در پرونده‌اش یدک می‌کشید حتی سر سوزنی احتمال نمی‌داد بتواند از جلوی در کاخ سلطنتی بگذرد، اما توسط شاه برای همسری انتخاب شد برای همین او که پیش از این یک دانشجوی توده‌ای مسلک و به قول مادرش، طرفدار فقرا محسوب می‌شد، با ذوق‌زدگی در پاریس به مزون‌ها و سالن‌های مد معروف پاریس می‌رفت و با حساب دربار، خرید می‌کرد. فرح آن‌قدر عوض شده بود که وقتی به آرایشگاه معروف کارتیه پاریس رفت، اظهار علاقه کرد که برای آرایش عروسی‌اش از آرایشگر‌های این آرایشگاه به تهران بیایند! مادر فرح نیز چنان از عروسی دخترش با شاه خوشحال بود که در حین خرید عروسی در پاریس، مرتب با صدای بلند آهنگ‌ها و ترانه‌های گیلکی می‌خواند و بشکن می‌زد تا جایی که این کار او باعث جلب توجه عابران و رهگذران می‌شد!

شرایط نفوذ برای همسر سوم

فرح دیبا بعد‌ها یکی از زنان صاحب نفوذ دربار شد و توانست نقش مؤثری در ساختار قدرت سیاسی حکومت خصوصاً اواخر دوره‌ی پهلوی داشته باشد. وی در بسیاری از مسائل عصر پهلوی، نقش حساسی ایفا نمود؛ و توانست با ورود به سیاست و اعمال نفوذ بر محمدرضا پهلوی و عزل و نصب‌های رجال سیاسی، قدرت مهمی‌را کسب کند.

به‌خصوص که فرزند پسری هم برای شاه به دنیا آورده بود واحترامش در خانواده بیشتر شده بود.

فرح دیبا در سال ۱۳۴۴ بیش از پیش در انظار عمومی ظاهر شد. او به غیر از کار‌های خیریه‌ای که ظاهراً انجام می‌داد کم‌کم به امور مربوط به زنان وارد شد، اموری که در انحصار اشرف پهلوی قرار داشت و به‌طور طبیعی در برخی موارد تعارضاتی بین آن دو پیش می‌آمد. در سال ۱۳۴۵ سفر رسمی‌اش به سیستان و بلوچستان نوعی چراغ سبز برای افزایش فعالیت‌های سیاسی فرح بود. در این سفر فرح درست مثل شاه رفتار کرد و همراه بودن بسیاری از وزراء مسئول و تشریفات نشان می‌داد که شاه میل دارد که بسیاری از کار‌ها را به او بسپارد. در سال‌های بعد فرح بیشتر در انظار ظاهر گردید. به سفر‌های استانی می‌پرداخت. به همراه شاه به خارج می‌رفت و به‌عنوان رئیس بسیاری از جلسات، کمیته‌ها و سمپوزیوم‌ها عمل می‌کرد.

اصلاح قانون برای شهبانو شدن

با تغییری که در سال ۱۳۴۶ در قانون اساسی داده شد، موقعیت فرح بیش از پیش استحکام یافت. به موجب این اصلاحیه مقرر شد که اگر شاه قبل از رسیدن ولیعهد به سن قانونی برای احراز مقام سلطنت (بیست سال) فوت کند یا به هر دلیل از سلطنت کناره‌گیری نماید «شهبانو مادر ولیعهد بلافاصله امور نیابت سلطنت را به عهده خواهد گرفت، مگر این که از طرف پادشاه شخص دیگری به‌عنوان نایب‌السلطنه تعیین شده باشد. نایب‌السلطنه شورایی مرکب از نخست‌وزیر و رؤسای مجلسین و رئیس دیوانعالی کشور و چهار نفر از اشخاص خبیر و بصیر کشور به انتخاب خود تشکیل و وظایف سلطنت را طبق قانون اساسی با مشاوره‌ی آن شورا انجام خواهد داد تا ولیعهد به سن بیست سال تمام برسد.»

فرح دیبا در دربار قدرت گرفت و توانست در عزل و نصب‌ها دخالت کند، مسئولیت‌های مختلفی را بر عهده بگیرد، و به‌خصوص شبکه اطرافیان خود را تقویت نماید، در امور اقتصادی، سیاسی… دخالت کرده، در بخش‌های فرهنگ، هنر و امور خیریه نقش اصلی را بازی کند.

چرا یک زن نایب‌السلطنه می‌شود؟

پیرو آنچه گفتیم نقبی به تاریخ می‌زنیم؛ در مجله‌ی زن روز شماره ۱۰۶ به تاریخ ۲۰ اسفند ۱۳۴۵ مطلبی در ارتباط با تفویض مقام نیابت سلطنت به فرح دیبا به‌عنوان خبری مسرت‌بخش آورده شده است. در این مطلب آمده است:

«این خبر که سه‌شنبه گذشته در تهران منتشر شد، در عرض نیم ساعت در تمام شهر دهان بدهان گشت، و در تمام خانه‌ها نفوذ یافت. خانم‌ها به یکدیگر تلفن می‌کردند. این مژده بزرگ را به هم‌دیگر تبریک می‌گفتند، زیرا خبر نایب‌السلط شدن شهبانو، نشانه‌ای است از تثبیت مقام زن ایرانی به‌عنوان انسانی صددرصد برابر با مرد. خانمی می‌گفت: «حالا که شاه مملکت، یک زن، یک ملکه، وهمسر خویش را چندان شایسته می‌داند و بزرگ‌ترین مقام مملکتی، یعنی سلطنت را در غیاب خویش، و تا زمانی که ولیعهد بیست ساله نشده، باو می‌سپارند، باید مرد‌های ایرانی از این مسأله، درس بگیرند؛ و مرد‌های ایرانی آنان که ما دیدیم همه با تحسین احترام‌آمیزی خبر را می‌شنیدند و بالاقامه همه‌شان یادی از تاریخ می‌کردند از آن زمان که آذرمیدخت و پوراندخت دختران «خسروپرویز» بر مردم ایران زمین سلطنت می‌کردند.»

در جای دیگری از این مقاله آمده است: «خبر هیجان‌انگیز نیابت سلطنت شهبانو بدین صورت فاش شد که آقای هویدا نخست‌وزیر روز سه‌شنبه گذشته لایحه‌ی تشکیل مجلس مؤسسان را به مجلس شورای ملی برد و طی نطفی گفت که اصول ۴۱-۳۸ و ۴۲ متمم قانون اساسی تشریفتی برای انتخاب نایب‌السلطنه در غیاب پادشاه و در در دوره‌ای که ولیعهد هنوز به ۲۰ سالگی نرسیده پیش‌بینی کرده کی در صورت چنین اقتضائی اجرای این تشریفات مدتی به طول می‌انجامد.»

در جای دیگری نیز به شواهدی تاریخی از نیابت سلطنت توسط ملکه اشاره کرده آورده است:

«سیده‌ملکه خانون، مادر مجدالدوله دینی و همسر معزالدوله در قرن چهارم هجری وقتی همسرش بدرود زندگی گفت پسرش طفلی صغیر بود و لاجرم سیده خاتون به نیابت ولیعهد صغیر مدتی حکمران ملکت بود».

«مهدعلیای اول مادر شاه‌عباس کبیر مدنی بر ایران حکومت کرد، زیرا چشم‌های شوهرش سلطان محمد خدابنده علیل بود و ولیعهد نیز هنوز بسن بلوغ نرسیده بود و لاجرم مادر ولیعهد وظایف پادشاهی را داشت و به نیابت از طرف شوهر علیل خود مدت هشت سال حکومت می‌کرد؛ و اکنون در سال ۱۳۴۶ شهبانو فرح ششمین بانوی ایرانی هستند که به‌ای مقام رفیع نائل می‌شوند.»

گرچه محمدرضا پهلوی در سال ۱۳۴۶ ش همسرش را رسما به ریاست شورای تازه‌تأسیس سلطنت منصوب کرده و فرح نایب‌السلطنه‌ای بود که در صورت فوت شاه و تا رسیدن ولیعهد به سن قانونی می‌توانست قدرت را در اختیار بگیرد، اما آنچه از گزارش‌های تاریخی بر می‌آید این است که تردید‌های شاه درباره‌ی فرح دیبا بیشتر از ولیعهدش ـ رضا پهلوی ـ بوده است.»

جانشینی فرح؛ از تردید تا واقعیت

محمدرضا پهلوی که در سال‌های فرمانروایی‌اش برای تحکیم سلطنت و موقعیت شخص خود چندین بار قانون اساسی را تغییر داده بود در میانه‌های دهه‌ی ۱۳۴۰ ش برای جانشینی خود تصمیمی اتخاذ کرد.

پایگاه اطلاع‌رسانی پژوهشکده تاریخ معاصر در این باره آورده است: «محمدرضا می‌خواست برای شهبانو و ولیعهد نیز مقامی در قانون اساسی پیدا کند؛ در نتیجه در ۲۱ و ۲۲ اسفند سال ۱۳۴۵ ش قانون تشکیل مجلس مؤسسان از مجلسین گذشت و سرانجام در سال ۱۳۴۶ ش قبل از مراسم تاج‌گذاری اصول ۳۸، ۴۱، ۴۲ متمم قانون اساسی تغییر پیدا کرد. بدین ترتیب بر اساس قانون جدید مقرر گردید که «.. اولاً ولیعهد وقتی می‌تواند شخصاً امور سلطنت را متصدی شود که دارای بیست سال تمام شمسی باشد؛ ثانیاً اگر به هنگام مرگ پادشاه، ولیعهد به سن قانونی نرسیده باشد، شهبانو بلافاصله جای او را می‌گیرد.»

سال‌ها بعد، هنگامی که محمدرضا پهلوی با یک بیماری سخت دست و پنجه نرم می‌کرد، بخش دوم همین متمم که مستقیماً به مسئله‌ی جانشینی و انتقال قدرت اشاره داشت و اتفاقاً توسط خود شاه به قانون اساسی افزوده شده بود به یک بحران تبدیل و زمینه‌ساز تنش میان محمدرضا پهلوی و فرح شد. با این مقدمه، در این نوشتار کوتاه مسئله رویارویی شاه با بحران جانشینی، اختلافات وی با فرح در این زمینه و جدال پنهانی محمدرضا پهلوی و ملکه بر سر وارث قدرت پس از مرگ شاه بررسی خواهد شد.

فرح علیه محمدرضا پهلوی: جنگ پنهان برای قدرت

حکومت پهلوی در واپسین دهه‌ی حیات خود با شرایط و مسائل پیچیده‌ای درگیر بود، از جمله اینکه فرح دیبا ـ همسر محمدرضا پهلوی ـ بعد از نایب‌السلطنگی، رفته‌رفته در امور سیاسی نیز وارد می‌شد و فرامینی را در کنار بیش از سی نهاد و بنیاد فرهنگی و اجتماعی، که مستقیماً زیر نظرش اداره می‌شد، در مورد سیاست داخلی بیان می‌کرد.

فرح با تأسیس نهاد‌های موازی در دربار، گرد آوردن اشخاص بانفوذ در اطراف خویش، تأسیس بنیاد فرح پهلوی و... سعی در کسب قدرتی برابر با شاه داشت. این مسئله زمانی بهتر قابل درک است که وی به استناد متمم قانون اساسی به‌طور رسمی به‌عنوان نایب‌السلطنه‌ی ایران مورد شناسایی قرار گرفته بود و درنتیجه سعی داشت از این موقعیت قانونی به نفع خویش سود برد. با توجه به خاطرات اسدالله علم و دیگر گزارش‌های تاریخی به نظر می‌رسد محمدرضا پهلوی از این اقدامات رضایت نداشته، یا دست کم به‌اجبار پذیرفته است که شاهد مثال آن کتمان زبانی قدرت و اختیارات فرح، به‌رغم تفویض اختیارات قانونی به او و در مواردی تحقیر وی در جمع است.

به نظر می‌رسد عواملی مانند قدرت‌طلبی استبدادی شاه، وجود رقیبی مانند اشرف پهلوی و جدی گرفتن بیش از حد این اختیارات چه در جمع و چه در خلوت از سوی فرح، باعث عدم اجازه‌ی شاه به وی در نقش‌آفرینی در امور سیاست (تا دو سال پایانی سلطنت) و افزایش نارضایتی‌های محمدرضا پهلوی شد که به قول علم پس از واگذاری این اختیارات، اختلافات آنها علاوه بر مسائل خانوادگی بیشتر شده بود. در خاطرات امیراسدالله علم البته از ارجاعاتی که در مورد بحث‌های خانوادگی شاه و فرح در مورد اداره‌ی کشور بود، می‌توان از اختلافات این دو باخبر شد. علم می‌نویسد: «گزارش ملاقات دیروز با نخست‌وزیر (هویدا) را دادم و همچنین توصیه‌ای که به نخست‌وزیر کرده بودم، مبنی بر اینکه به ملکه پیشنهاد شرکت در جلسه بررسی برنامه‌ی پنجم در شیراز را نکند؛ چون نخست‌وزیر دقیقاً می‌خواست این کار را بکند و از این توصیه‌ی من چندان خوشحال نشد.» شاه گفت: «غیر عادی است، اصلاً به چه حقی در این امور دخالت می‌کند؟» جواب دادم: «علتش را نمی‌دانم، ولی خوب آگاهم که نخست‌وزیر می‌کوشد دور و بر علیاحضرت (فرح) را با آدم‌های خودش محاصره کند. یکی از شواهدش هم انتخاب کریم پاشا بهادری به‌عنوان رئیس دفتر مخصوص ملکه است.»

گفتنی است کریم‌پاشا بهادری نامزد قبلی فرح پهلوی بود که در فرانسه با او آشنا و صمیمی شده و قصد ازدواج با او را داشت.

درحقیقت، شاه و فرح برخلاف روابط به ظاهر دوستانه و آرامی که در محافل عمومی از خود به نمایش می‌گذاشتند در پشت پرده‌ی این نمایش درگیر جنگی پنهان بر سر قدرت بودند. افزایش دخالت‌های فرح در مسائل مهم سیاسی و اقتصادی مملکتی به خود وی محدود نمی‌شد و اکثر نزدیکان وی مستقیم یا غیر مستقیم در تصمیمات مهم مملکتی تأثیرگذار بودند. بااین‌حال نقش خود فرح در تصمیمات بنیادی بسیار چشمگیر بود. گزارش‌های بی‌شماری از مناقشات رفتاری میان شاه و فرح وجود دارد که نشان از رابطه‌ی پرتلاطم میان این دو دارد.

از طرفی رژیم دل‌بسته‌ی شاه نبودند و همین موضوع در مواردی به افتراق و جدایی میان شاه و فرح منتهی می‌شد تا جایی که شاه با اینکه فرح رسماً نایب‌السلطنه بود، بیماری مهلک سرطان خود را زمانی با او در میان گذاشت که دیگر کار از کار گذشته و بیماری به مرحله‌ای رسیده بود که او در اوج ناتوانی جسمی و روحی بود. فرح از همین‌جا پروژه‌ی جانشینی موقت خود برای به سلطنت رسیدن فرزندش رضا را که ولیعهد بود، کلید زد.

‌

نمی‌دانم این ولیعهد واقعاً می‌تواند؟

زمانی که مسئله‌ی بیماری محمدرضا پهلوی از سوی پزشکان فرانسوی به‌صورت جدی مطرح گردید، نگرانی‌های شاه بیمار از وضعیت آینده‌ی سلطنت بیش از پیش شد به‌گونه‌ای که مرگ ناگهانی شاه قبل از روی کارآمدن ولیعهد و در دست گرفتن قدرت توسط شخصی دیگر (به‌عنوان مثال اشرف) به نگرانی بزرگی برای وی تبدیل شده بود. محمدرضا پهلوی از یک طرف به لحاظ روحی و جسمی در وضعیت مطلوبی قرار نداشت و از سوی دیگر به‌شدت در توانایی ولیعهد نوجوان ـ پسرش ـ برای اداره‌ی امور تردید داشت.

محمدمهدی سمیعی، که در مقاطعی ریاست بانک مرکزی و ریاست سازمان برنامه و بودجه را به عهده داشت، در بخشی از مصاحبه‌اش با پروژه‌ی تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد درباره‌ی مشکلات شاه و بحران جانشینی در سال‌های پایانی چنین می‌گوید:

«از آن سال ۱۳۴۲ (مسئله نهادسازی) در ذهن شاه ظاهراً بوده و لااقل در این مورد خاص فکرش بیشتر روی مسئله‌ی جانشینی بود. خیلی راجع به پسرش صریح است و در واقع اینجا خیلی بی‌رحمانه و علناً می‌گوید: «من اصلاً نمی‌دانم که این (ولیعهد) واقعاً می‌تواند و دلش می‌خواهد که سلطنت بکند یا نه؟ بنابراین ممکن است اصلاً آن شخصیت و اراده را نداشته باشد برای این کار... بنابراین باید یک امکانات و سازمان‌هایی وجود داشته باشد در مملکت که جانشینی به‌طور اتوماتیک و آرام انجام بگیرد».

افزون بر این، اگرچه محمدرضا پهلوی در سال ۱۳۴۶ ش همسرش را رسماً به ریاست شورای تازه‌تأسیس سلطنت منصوب کرده و فرح نایب‌السلطنه‌ای بود که در صورت فوت شاه و تا رسیدن ولیعهد به سن قانونی می‌توانست قدرت را در اختیار بگیرد، اما آنچه از گزارش‌های تاریخی بر می‌آید این است که تردید‌های محمدرضا پهلوی درباره‌ی فرح دیبا بیشتر از ولیعهد ـ رضا پهلوی ـ بوده است؛ به‌طوری که شاه در یکی از مصاحبه‌های خود در پاسخ به این سؤال که آیا فکر می‌کنید همسر شما به خوبی یک مرد می‌تواند حکومت کند؟ می‌گوید: «ترجیح می‌دهم جوابی ندهم!»

مجری ادامه می‌دهد: «اما شما همسرتان را نایب‌السلطنه‌ی این کشور کرده‌اید، اگر شما بمیرید، همسر شما رهبر این کشور خواهد بود و می‌گویید که مطمئن نیستید که ایشان بتواند به خوبی یک مرد بر کشور حکومت کند؟ شاه می‌گوید: «نمی‌دانم در شرایط بحران چه واکنشی نشان خواهد داد، این سؤال‌ها غیرقابل پاسخ است...»

درواقع، برای محمدرضا پهلوی نیز نایب‌السلطنگی امری مبهم بود و جنبه‌ی تشریفاتی داشت. او در شرایط خطیر، نمی‌توانست کشور را به فرح بسپارد. علاوه بر اینکه از سوی حلقه‌ی دوستان و نزدیکان وی نیز ـ که 

اغلب چپ بودند ـ احساس خطر می‌کرد. به همین دلیل نیز در واپسین روز‌های سلطنت، با ماندن فرح در کشور مخالفت کرد و او را با خود به سفر ابدی برد.

فرجام سخن؛ پیشنهاد فرح به شاه

تاریخ تحولات سیاسی جهان بیانگر این واقعیت انکارناپذیر است که رقابت‌ها و کشمکش‌ها و بحران‌های جانشینی یکی از مهم‌ترین مباحث چالش‌برانگیز در تمام حکومت‌ها بوده است. در این میان، حکومت پهلوی نیز به‌عنوان آخرین خاندان پادشاهی ایران به‌واسطه‌ی دلایل متعدد با بحران جانشینی رو‌به‌رو گردید. بحران جانشینی به‌ویژه در دو سال آخر سلطنت پهلوی خود را در اختلافات و تلاش‌های شاه و ملکه پهلوی برای انحصار یا کسب قدرت نشان داد؛ به‌طوری که تلاش‌های فرح نشان می‌دهد حتی در روز‌های آخر سلطنت و در ایام آوارگی نیز از رقابت با شاه ابائی نداشته است.

اگرچه که فرح نیز مانند خود شاه در برابر موج توفنده انقلاب دست و پای خود را گم کرده و پریشان شده بود. هوشنگ نهاوندی رئیس دفتر فرح می‌گوید: «بعد از استعفای آموزگار، شهبانو فرح به‌شدت با انتصاب شریف امامی به مقام نخست‌وزیری مخالفت کرد ولی شاه زیر بار نرفت و گفت به مصالحی این تصمیم را گرفته و نمی‌تواند آن را تغییر دهد. چنین به نظر می‌رسید که فرح می‌خواست خود هوشنگ نهاوندی را برای جانشینی آموزگار به شاه تحمیل کند و شاه با طبع شکاکی که داشت نمی‌خواست در آن شرایط حساس «آدم فرح» را به مقام نخست‌وزیری انتخاب کند.»

حتی در اواخر آذرماه سال ۱۳۵۷ که حکومت ازهاری به بن‌بست رسیده بود، فرح به شاه پیشنهاد کرد که به نفع ولیعهد از سلطنت استعفا دهد و او طبق قانون اساسی نیابت سلطنت را به عهده بگیرد. ولی شاه حاضر به قبول این پیشنهاد نشد.

شاه با استبدادش فرح را نایب السلطنه کرد

۱۶ شهریور ۱۳۴۶ مجلس مؤسسان سوم طی اصلاحیه‌ای بر قانونی اساسی فرح دیبا را به‌عنوان نایب‌السطنه‌ی شاه تعیین کرد. اتفاقی که زن روز و سایر رسانه‌های آن روزگار از سال‌های قبل در حال مانور روی آن بودند.

علی‌اکبر رنجبر کرمانی، مورخ و پژوهش‌گر تاریخ معاصر ایران در این زمینه به مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی می‌گوید:

«در شهریور ۱۳۴۶ مجلس مؤسسان طی یک‌سری اصلاحیه‌ها رأی به نایب‌السلطنه شدن فرح دیبا می‌دهد، این کار دارای ابعاد مختلفی بود که اصلی‌ترین آن ایجاد یک فضای تبلیغاتی در راستای حقوق زنان و این قبیل مسائل بود با این مضمون که اولین بار در تاریخ کشور یک زن به‌عنوان نایب‌السلطنه انتخاب شده است، به علاوه اینکه واقعاً احتمال می‌رفت که شاه طی یک اتفاقی مانند ترور بمیرد چرا که پیش از این در فروردین ۱۳۴۴ یعنی تقریباً دو سال قبل از تصویب نایب‌السلطنه بودن فرح دیبا شاه در محوطه‌ی کاخ مرمر توسط رضا شمس‌آبادی مورد ترور قرار گرفته بود و یکبار هم در سال ۱۳۲۷ مورد سوء‌قصد قرار گرفته بود. در سال ۴۶ هم هنوز پسر ارشد شاه به سن قانونی نرسیده بود و هفت ساله بود.»

این پژوهشگر درباره‌ی چرائی موافقت شاه با این رخداد می‌گوید:

«این نایب‌السلطنگی امر خود شاه بود، چرا که به اطرافیانش اعتماد چندانی نداشت و ممکن بود تا زمانی که ولیعهدش به سن قانونی سلطنت، که طبق قانون بیست سالگی بود، برسد اشخاص مختلف منجمله برادران شاه یا خواهرانش ادعای سلطنت کنند و اختلاف ایجاد شود یا ممکن بود شیرازه‌ی حکومت به‌دلیل عدم وفاداری ارکان کشور به نایب‌السلطنه‌ی انتخابی مجلس یا شورای سلطنت متزلزل شود به همین دلیل بهترین تصمیم را در این دیده بود که مادر ولیعهد که از لحاظ عدم قبضه‌ی قدرت پسرش مورد اعتماد است و می‌تواند تا سالیان بعد به او مشاوره بدهد به این مقام انتخاب شود.»

رنجبر کرمانی در ارتباط با سپردن این امر مهم به زنی جوان که در آن زمان هیچ تجربه مدیریتی نداشته است معتقد است:

«تا پیش از این فرح نقش چندانی در اداره‌ی کشور نداشت و شاه هم برای اینکه او تمرین کشورداری کرده باشد و هم اینکه ارکان کشور خصوصاً ارتش از وی حرف‌شنوی و اطاعت پیدا کنند وی را در بعضی جلسات و تصمیمات شرکت می‌داد و مسئولیت بعضی امور منجمله فعالیت‌های فرهنگی و هنری را به وی سپرد. می‌توان گفت از این برهه بود که نقش فرح در اداره‌ی کشور کم‌کم برجسته شد و نزدیکان، اعوان و انصار او به مناصبی دست پیدا کردند.»

این مورخ در ارتباط با استبداد شاه و واکنش درباریان و مردم نسبت به این انتخاب عنوان می‌کند:

«شاه در آن زمان در موقعیتی قرار نداشت که کسی از درباریان جرأت انتقاد یا اظهارنظر مخالفی داشته باشد ولی بعضی از درباریان جسته و گریخته در خاطرات‌شان اظهارنظر‌هایی منتقدانه و سربسته به این تصمیم کرده‌اند. مثلاً راجی در کتاب خاطراتش می‌گوید دفتر فرح در عزل و نصب وزرا دخالت می‌کرد یا اسدالله علم از عدم هماهنگی او با دولت و شاه در بعضی فعالیت‌ها گله می‌کند. البته آمریکایی‌ها نیز از نایب‌السلطنه بودن فرح پشتیبانی می‌کردند و سفیر آمریکا ارتباط ویژه‌ای با دفتر فرح برقرار کرده بود. اما در میان مردم این موضوع مانند خیلی از تصمیمات و کار‌های دولت با بی‌اعتنایی رو‌به‌رو شد و خیلی از مردم حتی از این موضوع با خبر نشدند، فضای رسانه‌ای کشور هم مانند حالا گسترده نبود که آگاهی جمعی اتفاق بیفتد بنابراین می‌توان گفت برای عامه‌ی مردم این موضوع بی‌اهمیت بود و دردی از آنها دوا نمی‌کرد.»