گفتگو با «سمیه سلیمانی شیجانی»، نویسنده رمان «فرار ماردوش»/ قسمت دوم

زن روز: جایزه اندرزگو معمولاً به آثاری داده می‌شود که پیوند هویت دینی ـ انقلابی و روایت هنری دارند؛ فکر می‌کنید نقطه قوت اثر شما در این پیوند چه بوده؟

بهره‌گیری از اقلیم استان گیلان یکی از نقات قوت «فرار ماردوش» در بیان تاریخ انقلاب است. حرکت انقلابی جریانی بود که با زیرساخت‌هایی قوی از مدت‌ها پیش در همه‌ی شهر‌های ایران آغاز شده بود. توجه به شهر مهمی چون بندرانزلی که در گلوگاه‌های تاریخی؛ نقش مهمی را در تاریخ ایران ایفا نموده است از ضروریاتی بود که گمان می‌کردم باید به آن پرداخته شود.

سمیه شیجانی: نشان دادن حرکت انقلابی در زمینه‌ی بومی و اقلیمی‌شهری که در حافظه‌ی تاریخی خود، نشانی از قهرمانی‌ها و ایستادن در برابر تجاوز استعمارگران را دارد؛ تصویر جامعی از پیکره‌ی قهرمان شهری را ارائه می‌کند که در گذشته هم در مقابل استعمار و استبداد قد علم کرده بود. علی در شهری زندگی می‌کند که قهرمانانش به تنهایی در مقابل حمله‌ی روس‌ها مقاومت کرده‌اند. استفاده از این تاریخ مهم و انعکاس آن در زندگی خانوادگی شخصیت اول داستان از یک‌سو الگوی قهرمان را به وجود آورد و گذشته را به زمان حال پیوند داد و از سوی دیگر برای حرکت شخصیت، مسیر درستی را معین کرد. از طرفی توصیف زیبایی‌های بصری شهر بندرانزلی رمان را از یک‌نواختی و کسالت خارج می‌کند. هم‌زیستی شخصیت‌های داستان با دریا و باران و سرسبزی گیلان برای مخاطب فضای دل‌نشینی را به تصویر می‌کشد.

زن روز: در آثار شما، نقش زنان و دختران نوجوان در نسبت با انقلاب چگونه بازنمایی می‌شود؟ آیا تلاش کرده‌اید تصویر متفاوتی ارائه دهید؟

سمیه شیجانی: در داستان با چند شکل از شخصیت زنان روبرو هستیم. مادر بزرگی که یادگاری از ایستادگی و مقاومت در برابر ظلم را در گذشته با خود به همراه دارد. دختری که مستقیم مورد ستم قرار گرفته و از ترس لب فرو بسته و خود را به دست سرنوشت می‌سپارد اما در خلال داستان دچار تحول شده و تصمیم می‌گیرد که در مقابل ترس‌هایش ایستادگی کند؛ مادری که شخصیت منفعلی دارد و تنها زبان شکایت‌گر از مشکلاتش در موقعیت‌های گوناگون و رنج‌هایش را حکایت می‌کند؛ و دختر دیگری که سر نترسی دارد و پابه‌پای شخصیت‌های پسر و گاهی جلوتر از آن‌ها در عرصه‌ی حرکت‌ها و مبارزات انقلابی است. تلاش کردم تا با ارائه‌ی این شخصیت‌های متفاوت تصویر واحدی از نوع زن در مواجهه با حرکت انقلابی ارائه شود. زنی که گاه در خانه به تربیت مردان مبارز می‌پردازد و گاه دوشادوش مردان مبارز سختی‌ها را تحمل می‌کند و با پشتیبانی و حمایت درون خانه مردان را به میدان مبارزه می‌فرستد و گاهی مورد ظلم و اجحاف قرار می‌گیرد و جرقه‌ی مبارزه در ذهنش شعله‌ور می‌شود. گاهی هم خود پا به عرصه‌ی مبارزه گذاشته و شجاعانه تا پای جان برای رسیدن به اصل حقیقت می‌جنگد. اینکه چقدر در تحقق این امر توفیق همراهم بوده است؛ مسئله‌ای است که مخاطب باید در مورد آن جواب بدهد؛ اما همه‌ی تلاشم این بود که زن مثل بعضی از آثار به حاشیه‌ی زندگی و داستان کشانده نشود و از طرفی وسیله‌ای برای بیشتر جلوه دادن به قهرمانی‌های سایر شخصیت‌های داستان نباشد. تلاش بر این بود که نقش مکمل زنان و دختران در جریان حرکت‌های آشکار باشد.

زن روز: به نظر شما، ادبیات انقلاب برای نوجوانان امروز با چه چالش‌هایی روبروست و نویسندگان این حوزه چگونه می‌توانند با زبان نسل جدید ارتباط برقرار کنند؟

سمیه شیجانی: در سال‌های اخیر حرکت‌هایی در راستای تطهیر پهلوی صورت گرفته که متأسفانه به حوزه‌ی رسانه هم راه پیدا کرده‌اند. این‌چنین حرکت‌هایی برای ذهن کنجکاو و جستجوگر نوجوان گاهی بسیار جذاب جلوه‌گر می‌شود و با جذب مخاطب نوجوان می‌توانند زمینه‌های فکری و ذهنی این قشر از جامعه را در جهت موضع‌گیری منفی نسبت به انقلاب سازماندهی کنند. علاوه بر حرکت‌های این چنینی باید جریان محتوای کتاب‌های ترجمه را هم در نظر بگیریم. کتاب‌هایی که با بهره‌گیری از تکنیک‌های داستان‌نویسی و ارائه‌ی فرمی ‌جذاب و هیجان‌انگیز محتوای پوچ و بی‌اساسی را که در بسیاری از موارد با مفاهیم و ارزش‌های حاکم بر جامعه‌ی ایرانی هم در تضاد قرار می‌گیرند؛ به خورد مخاطب نوجوان می‌دهند. محتوایی که اگر مغایر با ارزش‌ها هم نباشند؛ آورده‌ای برای نوجوانی که زمانی را صرف مطالعه‌ی کتاب کرده نخواهد داشت.
نویسندگان علاوه بر دست و پنجه نرم کردن با مشکلات رقابت با چنین کتاب‌های پر فروش از جریان ترجمه باید به شناخت روان‌شناسانه‌ی دقیق از احوالات نوجوانان دست یابند. شناسایی نیاز ذهنی نوجوان امروز و تطابق آن با آنچه در تاریخ این سرزمین اتفاق افتاده می‌تواند منجر به خلق آثار فاخری شود که علاوه بر تأمین نیاز‌های نوجوانان در حوزه‌ی ادبیات؛ الگوی درستی از قهرمان واقعی نه قهرمانان ساختگی و تخیلی؛ به نوجوان ارائه کند. این نکته‌ی مهم را هم باید در نظر داشته باشیم. که تاریخ ایران علاوه بر انقلاب اسلامی ‌سال 57 گردنه‌های شگفت‌انگیز زیادی در حوزه‌ی مبارزه با استعمار و استبداد دارد که لزوم شناخت آن‌ها برای نویسندگان از ضرروریات است تا بتوانند به خلق آثار جذابی بپردازند که مخاطب نوجوان را از آثار ترجمه بی‌نیاز کند.

زن روز: اگر بخواهید به یک نویسنده‌ی جوان که می‌خواهد درباره‌ی انقلاب اسلامی‌ برای نوجوانان بنویسد یک توصیه‌ی کلیدی بدهید، آن توصیه چیست؟

سمیه شیجانی: توجه بی‌قید و شرط به جزئیات حوادث تاریخی کشور ایران و شناخت گسترده‌ی احوالات و نیاز مخاطب امروزی. البته که بر هر نویسنده‌ای که قدم در حوزه‌ی ادبیات نوجوان گذاشته لازم است که از مطالعه‌ی آثار ترجمه غفلت نورزد. چرا که بر هر نویسنده‌ای واجب است؛ سبک نوشتن جریان مقابل را به خوبی بشناسد تا در بزنگاه‌های مورد نیاز با حرکتی درست و اصولی بتواند وارد عرصه‌ی رقابت شده و جریان جذب مخاطب را به نفع فرهنگ و تاریخ غنی ایران تغییر دهد.