سفر عجیب

با پشت دست دوباره چشم‌هایم را مالیدم و تا جایی که ممکن بود بازشان کردم. گیرم چشم‌هایم اشتباه می‌دید گوشم که صدای تاختن و شیه‌ی اسب را درست می‌شنید آن هم وسط میدان شهر و زیر نم باران صبحگاهی.

بعد از مهمانی شلوغ تولد و آن لِکچِر مفصل، آمده بودم نفسی تازه کنم که با یکی از سربازان عهد باستان رو‌به‌رو شدم. حتماً لوکیشن فیلم‌برداری بود و من بی‌خبر از همه‌جا پریده بودم بین سیاهی لشگر‌ها. عجیب بود هیچ کس هم نمی‌گفت که اینجا چه می‌کنی؟ هیکل مردی که روی اسب نشسته بود راحت به‌اندازه‌ی سه تای عمو عزت ورزشکارم می‌شد؛ دستش را بالای سر گرفته بود و دور میدان کورس گذاشته بود. همین که سرم را بالا گرفتم نزدیک بود علاوه بر چشم‌های از حدقه بیرون زده‌ام دو تا شاخ هم روی کله‌ام سبز شود. چیز عجیب و غریبی داشت که شبیه به گرز بود ولی اندازه‌اش بیشتر به قد و قواره‌ی برج میلاد می‌خورد.

دو سه عقب که خودم را عقب کشیدم صدایی توی گوشم پیچید و سر جا میخ‌کوبم کرد. آهای مستر وورد (Mr World). دست روی قلبم درست همان جایی که گوشی آیفون پرومکس جا خوش کرده بود؛ گذاشتم و به روی خودم نیاوردم که مرا صدا کرده‌اند. قدم‌هایم را تندتر برداشتم تا هر چه زودتر خودم را از لوکیشن دور کنم. دستی از پشت یقه‌ام را چسبید و چنان محکم کشید که اگرروی زمین نیافتاده بودم حتماً خفه می‌شدم. گیج و گنگ سرم را بالا گرفتم و توی چشم‌های پیرمردی که پشت یقه‌ام را سفت چسبیده بود؛ خیره شدم. حسابی عصبانی بود و گمانم مدت‌ها بود که دستمزدش را از مدیر پروژه دریافت نکرده. از لباس‌های پیر مرد مطمئن شدم که اگر وسط لوکیشن فیلم‌برداری نباشم حتماً به بخشی از تاریخ پرت شده‌ام و خودم خبر ندارم. گوشه‌ی پیراهن بلندش را کشیدم و با صدایی که به زور از ته حلقم در می‌آمد، زیر زبانی گفتم: «چه خبره؟ دونت وری (don’t worry) الان از صحنه بیرون می‌ر...» حرفم تمام نشده بود که از جا بلندم کرد. آن‌قدر صورتش نزدیک بود که گرمای نفسش را حس می‌کردم. ریش و مو‌های بلندش، از تمیزی و سفیدی برق می‌زد. بی‌اختیار دهانم باز شد و گفتم واااو وری اکسلنت (woow very excelent) تو این سن و سال خوب ازشون نگهداری می‌کنی عمو جان. گریم که نیست. ریش خودته دیگه؟

ابرو‌های بلند و سفیدش در هم گره خورد و پارچه‌ای که دور سرش بسته بود را برداشت و به زمین انداخت. به زمین انداختن پارچه همان و مسیر عوض کردن اسب و سوارش هم همانا. اسب طوری به تاخت به‌سمت ما می‌آمد که مطمئن بودم دو نفرمان را زیر می‌گیرد و تا خواستم حرفی بزنم. پیرمرد نعره‌ای کشید که به سن و سالش نمی‌خورد: «رستتتم. بیا ببین این جوانک از همه جا بی‌خبر چه بلایی بر سر میراثم آورده...؟»

هنوز یقه‌ام را از پشت گرفته بود و درست نمی‌توانستم سرم را تکان بدهم به هر جان‌کندنی بود نگاهم را به دوروبر چرخاندم تا شاید بتوانم آن جوانک از همه جا بی‌خبر و رستمی را که صدایش زده بود؛ ببینم. جز من و خودش و اسب و سوارش کس دیگری نبود. چرا من تا حالا متوجه‌ی خلوت بودن دوروبرم نشده بودم. ضربان قلبم تند شد. نکند واقعاً صحنه‌ی فیلم‌برداری نبود و حرف‌های دایی فرهاد جدی از آب در آمد. به صورت پیرمرد دقیق شدم. چقدر قیافه‌اش آشنا بود. توی موقعیت بدی بودم وقتش نبود که به مغزم فشار بیاورم و یادم بیاید که پیرمرد را کجا دیده‌ام.

دو سه متر بیشتر نمانده بود که اسب، مثل زانتیای تازه از کمپانی در آمده زیرمان بگیرد که یقه‌ام را ول کرد و اسب هم بدون هیچ خط ترمزی سر جایش ایستاد. سوارش که پیاده شد احساس کردم زمین زیر پایم خفیف لرزید. پیرمرد که دستش را بالا برد؛ یادم آمد کجا دیده بودمش. سفر مشهد دو ماه پیش، دایی فرهاد اصرار داشت که هر طور شده خودش را به طوس برساند. می‌گفت جفاست اگر معلم ادبیات نسبت به مزار ابوالقاسم فردوسی بی‌تفاوت باشد. چند بار محکم با کف دست به صورتم زدم و تا جایی که ممکن بود چشم‌هایم را باز کردم. خودش بود ابوالقاسم فردوسی، با مجسمه‌اش فرق داشت، اما فیک نبود. مجسمه سفید بود و بی‌رنگ و لعاب، اما فردوسی‌ای که مقابلم ایستاده بود پرفکت بود و با ابهت. فکرش را نمی‌کردم هوش مصنوعی تا این حد پیشرفت کرده باشد. بی حرف پیش کیفیت فردوسی اورجینال بود. همین که سوار کار پشت سر فردوسی ایستاد ترس مثل صاعقه در همه‌ی رشته‌های اعصابم دوید و بی‌اختیار داد زدم. مایی گگاااد (my God)

اگر این فردوسی بود پس حتماً مرد سوارکار همان رستم بود. چند قد‌می عقب عقب رفتم تا در فرصت مناسب به دو از صحنه فرار کنم، اما هنوز قدم چهارم را برنداشته بودم که صدای فیره کشیدن اسب را از پشت سرم شنیدم. جناب رخش هم پشت سرم ایستاده بود تا فکر فرار کلاً از خیالاتم بیرون برود. ولی من اینجا چه کار می‌کردم؟ اصلاً اینجا کجا بود؟ یعنی به نفرین دایی فرهاد گرفتار جهان اساطیر شده بودم؟ نیشکون محکمی از بازویم گرفتم تا از خواب بیدار شوم و بیشتر از این در مخمصه‌ی اساطیر گیر نکنم. فردوسی که انگار فکرم را خوانده بود صدایش را بالا برد: سعی بیهوده نکن در خواب نیستی در جهان بیداری هم به سر نمی‌بری مدت زمان اندکی میهمان ما هستی تا سفری را تجربه کنی، درسی نو بیاموزی و زین پس زبان شیرین فارسی را به کلمات نامانوس غریبه در نیامیزی ودر این باب سخن نرانی.

به اشاره‌ی سر رخش دو سه قدم به‌سمت فردوسی جلو رفتم و دست‌هایم را از دو طرف باز کردم: «یعنی واقعاً شما جناب فردوسی هستین؟ همیشه می‌دونستم همینقدر جنتلمن و...»

حرفم تمام نشده بود که رستم دستش را بالا برد و سایه‌ی گرز که روی سرم افتاد فهمیدم که باز هم اشتباه بلغور کرده‌ام. به تته‌پته افتاده بودم بهتر بود هیچ حرفی نزنم دست خودم نبود همین که یک جمله‌ام به دو تا جمله می‌رسید یکی دوتا انگلیسی کنارشان می‌گذاشتم اصلاً برای همین بود که دایی فرهاد کلی از حقوق معلمی را کادوی تولد برایم شاهنامه خریده بود تا مثلاً ارزش زبان و ادبیات فارسی را درک کنم. نمی‌دانست که خواهرزاده‌اش تا آمدن خود جناب فردوسی آدم بشو نیست.

خودم می‌دانستم از کجا می‌خورم. نباید توی جمع ابیات شاهنامه را به خنده می‌گرفتم آن هم درست قسمت‌های مربوط به هفت‌خوان رستم را.

چشم‌هایم را بستم تا شاید خواب به خواب شوم و درد گرز گران را حس نکنم. صحنه‌های دیشب جلوی چشم‌های رژه می‌رفت: «کادوی دایی فرهاد را که باز کردم بی‌اختیار خندیدم: «دایی جااان شاهنامه؟ با این قیمت کاغذ و کتاب رفتی شاهنامه‌ی جلد چر‌می گرفتی؟ فکر کنم مجبور شدین از مدرسه مساعده هم بگیرین.»

دایی لبخندی زد و گفت: «به درست شدن زبان تو می‌ارزه. شبی ۵۰ بیت بخونی بعد از حدود سه سال تمومش می‌کنی از همین امشب هم شروع کن بلکه این خارجکی بلغور کردن‌ها از دهنت بیافته. نشد من دو تا کلام باهات حرف بزنم یه جمله‌ی درست و درمون ازت بشنوم. سی سال فردوسی زحمت کشید و شاهنامه سرود که رگ و ریشه‌ی زبان فارسی محکم بمونه بعد شما جوونا این‌طور خون به دلش می‌کنید.»

شاهنامه را باز کردم خان هفتم بود: «ببین چی اومده دایی جون جنگ با با وایت دیو (white Dive)»

وزان جایگه تنگ بسته کمر

بیامد پر از کینه و جنگ سر

چو رخش اندر آمد برا آن سون (seven) کوه

بَران دِ گروپ آف مِنز دیو the group of mens

به نزدیکی غار بی بن رسید...

بیت بعدی را نخوانده بودم که دایی بلند شد و شاهنامه را از دستم گرفت وخیلی جدی گفت: «شوخی با رستم عاقبت خوبی نداره‌ها مراقب باش گرفتار جهان اساطیر نشی...»

بشکنی زدم و شاهنامه را پس گرفتم: «اوکی دایی ناراحت نشو خیلی برام عزیزه چه کنم من دیگه معروف شدم به مستر ورد. تقصیر مامان خانمه که از بچگی من و فرستاد کلاس زبان و بعدش هم همین علاقه تو وجودم موند و دانشگاه هم ادبیات انگلیسی و...»

مامان بین حرفم پرید و گفت: «فرستادم که یه زبان دیگه یاد بگیری نه اینکه بزنی زبان خودت رو خراب کنی...» سنگینی دستی که روی شانه‌ام نشست چشم‌هایم را باز کردم. رستم گرزش را روی زمین گذاشته و افسار رخش را گرفته بود. دست فردوسی روی شانه‌ام بود و عصبانیت چند دقیقه‌ی قبل توی چشم‌هایش دیده نمی‌شد. خودم را جمع‌وجور کردم و منتظر ماندم تا آنها حرکتی بکنند و بعد من عکس‌العمل نشان بدهم. فردوسی لبخند مهربانانه‌ای زد: «بر پشت رخش بنشین که می‌خواهم تو را به سفری شگفت مهمان کنم.»

ته‌مانده‌ی دل و جرأتم دود شد و به آسمان رفت: «می‌خواستند توی دل تاریخ سر به نیستم کنند. چه آرزو‌های دور و درازی که برای خودم نچیده بودم. دو سه ماهی بود که به ابداع یک زبان جدید از ترکیب انگلیسی و فارسی، فکر می‌کردم. درست مثل خط فینگلیش.» سریع سرم را تکان دادم تا فردوسی فکرم را نخوانده. فقط مانده بود رستم همین را بفهمد؛ دیگر مدارا نمی‌کرد و گرزش را محکم توی سرم می‌کوبید. به قد و بالای رخش نگاه کردم خیلی فراتر از یک اسب معمولی بود به‌سختی سرم را تکان دادم و دانه دانه کلماتی را که می‌خواستم بگویم انتخاب کردم: «بسیار ممنونم از محبت حضرت‌عالی، اما بنده ترجیح می‌دهم که پیاده همراه شما بیاییم آخر می‌دانید اگر بخواهم سوار این اسب هم بشوم پایم به رکاب نمی‌رسد. چشمم کف نعل‌هایش خیلی خوش قد و قامت است.»

همین که حرفم تمام شد، بین زمین و آسمان معلق شدم و رستم 

به یک اشاره، روی زین رخش و پشت سر فردوسی جا گیرم کرد؛ خودش هم افسار رخش را گرفت و راه افتادیم. درست نمی‌دانم رخش چقدر تاخت، اما صحنه‌ای که می‌دیدم باورکردنی نبود دشت بزرگی بود و موجودات عجیب و غریبی که تا رستم را دیدند انگار خودشان را جمع‌وجور کردند. عجیب‌تر از همه‌شان مرد بلند قامتی بود که دو تا مار سیاه از شانه‌هایش بیرون زده و به‌سمت مردم حمله می‌کرد. فردوسی دستش را بالا گرفت و گفت: «شاهنامه‌ای که به سخره بر سر دست گرفته بودی تاریخ سرزمینم ایران را در سه بخش به تصویر می‌کشد. بخش نخست دوره‌ی اساطیری است همین چیزی که می‌بینی، تمدن عظیم ایرانی در همین دوره تکوین می‌یابد. جنگ‌های این دوره داخلی بود و برای سرکوب دیوان مردم به رنج می‌افتادند. ضحاک ماردوش هزار سال بر مردم حکومت کرد تا اینکه فریدون به یاری کاوه‌ی آهنگر او را از میان بداشت و دوره‌ی جدید تاریخ ایران آغاز شد.» بعد از نیم ساعت حرف زدن در مورد دوره‌ی اساطیری سرش را بر گرداند و رو به رستم گفت: «شاهنامه را وررق بزن.»

یعنی مسیری که تا حالا هم آمده بودیم ورق زدن شاهنامه بود؟ کم‌کم داشت ترسم می‌ریخت و کیف می‌کردم. خوب قصه می‌گفت و ماجرا‌هایی که تعریف می‌کرد بی‌نظیر بود. از طرف دیگر هر چه هم باشد همه اهل یک مملکت بودیم من هم شاید خارجکی بلغور می‌کردم ولی دیو نبودم که بخواهند بلایی سرم بیاورند. نیشم تا بناگوش باز شد و خواستم بگویم‌هارری آپ (harry up) رستم که یادم آمد پشت رخش نشسته‌ام و جای این خوشمزگی‌ها نیست. به گمانم رستم به شیوه خودش شاهنامه را ورق زد، چون سر از میدان جنگی شلوغ و پر سروصدا در آوردیم. فردوسی دوباره شروع کرد به حرف زدن: «این دوره‌ی پهلوانی شاهنامه است دوره‌ی پادشاهی فریدون، ایرج، نوذر و گرشاسب. جنگ‌های میان ایران و توران در همین دوره بود. قصه‌ی دلاورانی، چون زال، رستم، گودرز، طوس، بیژن، سهراب و برخی دیگر را در این اوراق می‌خوانیم.»

رستم دنباله‌ی حرف فردوسی را گرفت. افراسیاب سیاوش را ‌می‌کشد و من برای گرفتن انتقام به توران زمین ‌می‌روم.

فردوسی جمله‌ی بعدی را گفت: «قصه‌های دوره‌ی پهلوانی با مرگ رستم دستان به پایان ‌می‌رسد.»

با تعجب به رستم نگاه کردم.

رستم یکی از ابرو‌هایش را بالا انداخت و نفسش را صدادار بیرون داد: «یک پهلوان در متن تاریخ یک سرزمین با اصالت هیچ‌وقت نمی‌میرد جوان.»

با شرمندگی سرم را پایین انداختم و منتظر ماندم تا بازهم ورق بزند. دوره‌ی سوم دوره‌ی تاریخی شاهنامه بود از حرف‌هایی که فردوسی گفت معلوم شد که در این دوره هم پادشاهان زیادی بر ایران حکومت کردند تا زمانی که جنگ بین ساسانیان و حمله‌ی اعراب پیش آمد و با شکست ایرانیان شاهنامه به پایان رسید.

تصور اینکه بین ورق‌های شاهنامه سفر کرده باشم، آسان نبود. اتفاقاتی که فردوسی در هر مرحله از سفر تعریف کرد خیلی عجیب بود و عجیب‌تر اینکه فردوسی همه‌ی این اتفاقات را با زبان شعر نوشته بود. بین حرف‌هایش از کلمه‌هایی استفاده ‌می‌کرد که در عین پیچیدگی، روان و قابل فهم بودند. هیچ وقت این حجم از شعر و کلمات فارسی را با هم نشنیده بودم.

قصه‌ها که تمام شد بغض سنگینی توی گلویم نشست. خودم به‌اندازه کافی دلیل برای گریه کردن داشتم اما وقتی که فردوسی شروع به خواندن این ابیات کرد دیگر جلوی اشک‌هایی که زور ‌می‌زدند تا از چشم‌هایم بیرون بزند را نگرفتم.

فردوسی نفسی تازه کرد و گفت:

بسی رنج بردم در این سال سی / عجم زنده کردم بدین پارسی

پی افکندم از نظم کاخی بلند / که از باد و باران نیابد گزند

سی سال رنج کشیدم تا زبان ایران را زنده نگاه دارم و داستان‌ها و افسانه‌های ملی این مرز و بوم را با زبان فاخر خودشان به رشته‌ی نظم در آورم. تا استقلال ایران از زبان بیگانگان حفظ شود. حال جوانی چون تو که تمام عمرت چند سالی از سال‌های سرودن شاهنامه کم دارد به مدد زبان فرنگی تاروپودش را به سخره ‌می‌گیری؟

تو را از بین واژه‌های شاهنامه به بخشی از تاریخ فراخواندم تا بدانی در چه سرزمینی زیسته‌ای و به رشد و بالندگی رسیده‌ای. ذره‌ای از شکوه تاریخ سرزمینت را برایت به تصویر کشیدم تا از دست آویختن به کلمات بیگانه دامن برکشی و سند افتخار زبان فارسی را به کلمات فرنگی آلوده نسازی. نامت را با افتخار بر زبان بیاوری و سینه سپر کنی در دفاع از واژگان سرزمین مادریت.

آدم دل نازکی نبودم و اساساً همه چیز را با مسخره بازی رد ‌می‌کردم ولی این‌بار فرق ‌می‌کرد. نم اشک را با پشت دست پاک کردم و سرم را بالا گرفتم: «مگه شما اسم من و ‌می‌دونین؟»

فردوسی لبخندی زد و زیر لب گفت: «نامت بلند باد سیاوش.»

سال‌ها بود که کسی با این اسم صدایم نمی‌کرد؛ یعنی خودم نخواسته بودم تا جایی که مامان و بابا هم به اسم مسخره‌ی مستر ورد عادت کرده بودند.

رستم دستم را گرفت و از پشت رخش پایین آمدم. چشم که باز کردم روی صندلی راحتی بودم و شاهنامه را توی بغل داشتم. آسمان گرگ‌ومیش بود و تا روشن شدن هوا زمان زیادی باقی نداشت. مطمئن بودم که این سفر عجیب چیزی بیشتر از یک خواب بود. توی همان چند ثانیه دلم برای فردوسی تنگ شد. جلد چر‌می‌ شاهنامه را به لب‌هایم چسباندم و زیر لب طوری که فردوسی بشنود گفتم: «سیاوش شاهنامه را خط به خط به انگلیسی ترجمه ‌می‌کنه تا یاد بگیره که هیچ زبانی و فرهنگی به بلندای زبان فارسی و تاریخ ایرانی نیست.»