با من حرف بزن/ طالع نحس

به صورت تکیده‌ی زن روبرویم نگاه می‌کنم. اسمش پریست. خوب که نگاه کنی یک پری زیبا زیر غبار غمی که روی چهره‌اش نشسته، می‌توانی ببینی. لبخند می‌زند، برخلاف غصه‌ی توی چشم‌هایش!

ـ داستانت رو برام تعریف می‌کنی؟

پوزخند می‌زند. تلخی لبخندش حواسم را جمع می‌کند که از کلمه‌ی بدی استفاده کرده‌ام! ماجرای او یک داستان نیست. یک حقیقت بدتر از زهر است.

ـ ببخشید ... نباید این‌طوری می‌گفتم ... منظورم این بود که ...

ـ می‌دونم عزیزم. خودتو اذیت نکن. زندگی من بیشتر شبیه داستانه تا واقعیت!

شروع می‌کند به تعریف کردن ماجرا و مرا با خودش می‌برد به درون قصه‌ای تلخ! انگار دارم خود لحظه‌لحظه‌ی زندگی‌اش را از نزدیک می‌بینم و زهرش سینه‌ام را می‌سوزاند.

پری در محله‌ای روستایی در حاشیه‌ی تهران به دنیا آمد. عاشق درس خواندن بود ولی اعتیاد پدر و جدایی مادرش از او با داشتن چهار بچه‌ی قد و نیم‌قد، دختر بزرگش پری را که تنها دوازده سال سن داشت؛ به یک مادر تمام عیار تبدیل کرد. بعد از رفتن مادر و کمی بعد ازدواج مجددش، امید پری از بازگشت او و امکانی برای درس خواندن و دکتر شدن تبدیل به خاکستر شد.

حالا باید چهارچشمی خواهر و برادرهایش را می‌پایید که مبادا کنار بساط شیره و تریاک پدرشان، معتاد شوند یا به وسیله‌ی جابه‌جایی مواد برای او مبدل گردند. حالا که خودش مجبور بود رؤیاهایش را برای همیشه دفن کند؛ دلش می‌خواست آنها برای خودشان کسی بشوند.

اما پدرش از این آدم‌ها نبود که حتی یک ریال خرج درس خواندن بچه‌هایی که «زیادی و اضافی» خطاب‌شان می‌کرد، بپردازد. پس پری باید خودش آستین بالا می‌زد و هر طور شده درآمدی کسب می‌کرد. تا حدودی خیاطی را از مادرش یاد گرفته بود و رفت و روب و شستشو را نیز از او آموخته بود. اوایل با وساطت یکی از همسایه‌ها توانست از خشکشویی محل لباس‌های نیم‌دار را بگیرد و برایش رفو کند.

آقا ناصر از کارش خوشش آمده بود. لباس از اولش هم بهتر می‌شد و انگار نه انگار که رفو شده بود. رضایت مشتری‌ها باعث شد کارش رونق گیرد و تعداد سفارش‌ها زیاد شود. شب که پدر معتادش به خواب می‌رفت، بساط رفوگری را پهن می‌کرد و تا صبح به همگی می‌رسید. قبل از اینکه ناشنایی پدر و بچه‌ها را بدهد، راه می‌افتاد سمت دکان آقا ناصر، کار را تحویل می‌داد و پولش را می‌گرفت و می‌سپرد به دست لیلاباجی که پیرزن مهربانی بود که در همسایگی‌شان زندگی می‌کرد و مورد اعتماد تمام اهل محل بود.

لیلاباجی هم یک دست نوشته تحویلش می‌داد که دخترک از پولی که دست او سپرده خاطرجمع باشد. چند سال که گذشت، بچه‌ها یکی پس از دیگری به سن درس و کتاب رسیدند و پری که چیزی نمانده بود هفده سالش شود، همه را در مدرسه ثبت‌نام کرد. اگر غریبه‌ای او را با بچه‌ها می‌دید، نمی‌توانست باور کند آنها واقعاً فرزندش نیستند و او خواهر بزرگ‌تر آنهاست! پدرش در یک تصادف رانندگی وقتی حسابی خمار بود و روز را از شب تشخیص نمی‌داد، با دوچرخه‌اش خورده بود به یک نیسان وانت و چنان پاهایش شکسته بود که الی‌الابد چلاق شده بود و گوشه‌نشین! دیگر نه می‌توانست پری را زیر مشت و لگد بگیرد و نه بچه‌ها را مجبور کند بروند برایش مواد بگیرند یا زیر باران زمستانی از خانه بیرون‌شان کند و دوستان طاق و جفتش را توی خانه جمع کند به کشیدن مواد و دود کردن پول‌هایی که از فروش وسایل خانه گیرش آمده بود.

مصرف موادش زیادتر شده بود، اما دکتر گفته بود دست از سرش بردارید و بگذارید این راه تاریک را تا ته برود که دیگر چیزی تا مرگش نمانده! پری آرزو می‌کرد تا قبل از اینکه او به سن قانونی برسد و بتواند حضانت بچه‌ها را بگیرد، پدر زنده بماند و انگار همین یک آرزویش در

زندگی اجازه‌ی اجابت داشت!

پدر که رفت، پری نوزده سالش بود و اگرچه شبانه درس می‌خواند و روز‌ها در کارگاه خیاطی کار می‌کرد؛ اما چنان به زندگی سر و سامان داده بود که بچه‌ها تازه می‌توانستند طعم زندگی را بچشند. از میان در و همسایه کلی خواستگار داشت، اما ازدواجش باعث می‌شد عموی ناتنی‌اش که تنها فامیل باقیمانده از تبار پدرش بود، پا پیش بگذارد برای گرفتن حضانت بچه‌ها و این یعنی همگی آنها باید زیر دست آدمی که چندان تفاوتی با پدرش نداشت و چه‌بسا به‌خاطر خرید و فروش مواد از او نیز بدتر بود، بزرگ شوند. پس عطای ازدواج و تشکیل خانواده را به لقایش بخشید و خودش ماند و آنها را به ثمر رساند.

سی و سه ساله شده بود که بچه‌ها همگی از آب و گل در آمده بودند و یکی بعد از دیگری راهی خانه‌ی بخت شده بودند. اما نگاهش که می‌کردی یک زن چهل ساله را توی صورتش می‌دیدی! زنی که از شدت خستگی و درد استخوان‌هایش بعضی شب‌ها تا صبح ناله می‌کرد و خواب به چشم‌هایش نمی‌آید.

یک عصر پاییزی بود که صاحب کارگاه خیاطی به خودش جرأت داد تا از او برای خودش خواستگاری کند. یکسالی می‌شد که از همسرش جدا شده بود و دو فرزندش نیاز به مادری دلسوز داشتند که به‌جای مهمانی و گشت و گذار با رفقایش، سرش به زندگی باشد و دلش گرم به خانواده! اگرچه دلش می‌خواست با مردی ازدواج کند که قبل از او با کسی وصلت نکرده باشد، اما به‌خاطر خلق‌وخوی مرد صاحب کارگاه، به این ازدواج رضایت داد.

پری تعریف کرد که چند روز مانده به عقدکنان، همسر مرد صاحب خیاط خانه او را در کوچه‌ای خلوت پیدا می‌کند و راه را بر پری می‌بندد. بعد با تصور اینکه او زیر پای شوهرش نشسته تا طلاقش دهد، با چاقو چنان خطی روی صورتش می‌اندازد که هم یک چشمش را از او می‌گیرد و هم زیبایی‌اش را تباه می‌کند.

بعد از این اتفاق او دیگر نتوانست ازدواج کند! حتی با مرد صاحب کارگاه خیاطی که در واقع مسبب این مصیبت بود! عطای کار در کارگاه را هم به لقایش بخشید، چون باقی خیاط‌ها توان تحمل چهره‌ی او را نداشتند و او توان نگاه کردن به صورت مرد صاحب کارگاه را! حتی دیگر کسی برای خیاطی به خانه‌اش هم نمی‌آمد! چه کسی بود که بخواهد لباسش به دست یک سیاه‌بخت دوخته شود؟ حضور خواهر و برادر‌های خوشبختش هم در خانه‌ی او کمرنگ شد و دست آخر خودش ماند و نداری و تنهایی!

ـ تو می‌گی باید نونم رو از کجا گیر میاوردم؟ ههه! خنده داره! رفتم به همون راهی که ازش یه عمر فرار می‌کردم. خرید و فروش مواد! یکم که گذشت خودمم شروع کردم به مصرف! دست آخر من موندم و یه چاقو و اون ساقی نامرد که پولمو نمی‌داد ... حالام که اینجام و منتظر اعدام ... حالا تو بگو چاره‌ی دیگه‌ایم داشتم؟

باید از این زن جلوی قاضی دفاع کنم ولی نمی‌دانم زمانی که بر سر دو راهی مانده بود، زمانی که بین زندگی سالم و غرق شدن در فساد مواد مخدر معطل مانده بود؛ کدام راه را باید انتخاب می‌کرد؟!

زهرا کیایی روانشناس به این مسئله اینگونه پاسخ داد: 

در این روایت، پری نه قربانی یک انتخابِ لحظه‌ای، بلکه حاصل هم‌زمانی چند عامل فرساینده است: فقر، کودکی نزیسته و بزرگ‌شدگی زودهنگام، طرح‌واره‌ی ایثار افراطی و نبود یک تکیه‌گاه معنویِ فعال. او از کودکی یاد گرفته ارزشش در «فدا شدن» است و برای بقا، باید نیاز‌های خودش را حذف کند. این الگو سال‌ها به او معنا داده، اما معنایی شکننده؛ چون تمام هویت او به دیگران گره خورده بود.

پری مسئولیت‌هایی را بر دوش گرفت که فراتر از توان انسانی‌اش بود و هرگز نیاموخت کجا باید بایستد، کمک بخواهد یا بار را زمین بگذارد. وقتی آخرین فرصت عاطفی و هویتی‌اش با خشونتی نابودکننده از بین رفت، او نه ذخیره‌ی روانی داشت، نه شبکه‌ی حمایتی، و نه معنویتی که بتواند به آن تکیه کند و بخشی از رنج را واگذار کند.

در چنین نقطه‌ای، انتخاب‌ها دیگر آزادانه نیستند؛ فرد در تنگنای بقا تصمیم می‌گیرد. ورود او به مسیر مواد و خشونت، نه نشانه‌ی فساد اخلاقی، بلکه نتیجه‌ی فرسودگی مزمن انسانی است که همیشه بیش از حد توانش ایثار کرده. شبکه‌ی ارتباط اجتماعی و حمایتی ندارد و خود را نیز فاقد حمایت معنوی می‌بیند و با منبع قدرت الهی ارتباط کافی ندارد.

این داستان نشان می‌دهد که هستی با افراط کنار نمی‌آید؛ چه خودخواهی افراطی و چه ایثار افراطی. همان‌طور که با تفریط کنار نمی‌آید. پری اگر زودتر حق زندگی، نیاز، مرز و تکیه‌گاه معنوی را به رسمیت می‌شناخت، مسیرش می‌توانست متفاوت باشد.

مسئله‌ی اصلی این روایت، نه جرم فردی، بلکه غیبت حمایت، مرز، معنا و تعادل در زندگی زنی است که سال‌ها بار چند زندگی را به‌تنهایی حمل کرده است. انسان باید بیاموزد در هر شرایطی بر اساس قوانین هستی زندگی خودش را تنظیم کند. این قوانین تغییرناپذیر هستند و برای کسی استثنا قائل نمی‌شوند. اگرچه بدون شک این روایت نکات ریزی در شرح حال پری دارد که عنوان نشده و می‌تواند راهکار‌های درمانی را تحت تأثیر قرار دهد، اما مبتنی بر روان‌شناسی توحیدی، انسان موجودی انتخاب‌گر است و سیاه‌بختی با این تعریف که بخت کسی را از پیش سیاه نوشته‌اند، اصطلاحی غیرعلمی و غیردینی است.