در این بخش کمک میشود تا با پاسخ دادن به سوالاتی که در طی روز شاید بارها و بارها برای هرکدام از ما پیش بیاید، شبهات مخاطب حل شود.
برخی میگویند: «تشیع، در زمان امام صادقعلیهالسلام، به وجود آمد»، اما برخی دیگر میگویند: «در زمان صفویه به وجود آمد»، بالأخره کدام صحیح است و تاریخ پیدایش شیعه چه زمانی بوده است؟
پاسخ کوتاه و کلیدی: تشیع از زمان پیامبر اکرمصل اللهعلیهوآله و پیروی از اهل بیت آغاز شد و شکل گرفت، نام «شیعه» نیز توسط پیامبر بر پیروان امام علیعلیهالسلام گذاشته شد. دوران امام صادقعلیهالسلام زمینهی تبیین، آموزش و گسترش معارف شیعی و تربیت شاگردان برجسته برای حفظ و نشر تشیع را فراهم کرد. دوران صفویه هم صرفاً موجب علنی شدن، سازماندهی و گسترش تشیع شد، بنابراین پیدایش تشیع به صدر اسلام بازمیگردد.
توضیح: تاریخ پیدایش تشیع و شیعه: بررسی دقیق و جامع
تعریف تشیع و شیعه: لغت «شیعه» در اصل به معنای «پیرو» است و میتواند به هر پیروی از حق یا باطل اطلاق شود. در اصطلاح دینی، «تشیع» به پیروی از اهل بیتعلیهمالسلام و تعالیم ایشان گفته میشود و «شیعه» کسی است که این مسیر را انتخاب کرده است؛ بنابراین تشیع یک مکتب فکری، اعتقادی و اخلاقی است که ریشه در آموزههای اسلام ناب محمدی دارد و پیشینه آن به آغاز بعثت پیامبر اکرم صلّاللهعلیهوآله بازمیگردد. اساساً تشیع نه یک اختراع سیاسی و نه یک مذهب نوظهور است، بلکه استمرار مسیر حقجویانهای است که پیامبر اکرمصلّاللهعلیهوآله و اهل بیت ایشان بنیانگذاری کردند.
شروع تشیع از زمان پیامبر اکرمصلّاللهعلیهوآله: پیامبر اکرمصلّاللهعلیهوآله بارها امیرالمؤمنین علیعلیهالسلام و پیروان ایشان را بهعنوان وصی و جانشین خود معرفی کردند.
در احادیث معتبر آمده است:
«إنّ علیا و شیعته هم خیر البرّیة» ـ علی و شیعیان او بهترین مخلوقات هستند.
«أنت و شیعتک فی الجنّة» ـ تو و شیعیانت در بهشت هستید.
این احادیث هم در منابع شیعه و هم در منابع معتبر اهل سنت ثبت شده است. بنابراین، نام «شیعه» و اصل پیروی از اهل بیت، از همان زمان بعثت شکل گرفت و سابقه تاریخی آن به زمان پیامبر بازمیگردد.
حتی در دوران پیامبر، بسیاری از مسلمانان تازهوارد، ایمان قلبی واقعی نداشتند؛ برخی فقط گفتند: «اسلمنا»، اما ایمان در دلهایشان وارد نشده بود (الحجرات، ۱۴). این نشان میدهد که همان زمان نیز گرایش حقیقی به اهل بیت و مسیر ایشان معیار ایمان واقعی بود.
نقش امامان اهل بیت در نشر تشیع: امام باقر و امام صادقعلیهماالسلام بنیانگذار تشیع نبودند، بلکه از زمان امام پنجم شیعیان ـ امام باقرعلیهالسلام ـ بهتدریج شیعه بهعنوان یک مکتب مجزای فقهی حقوقی درآمد و در زمان امام ششم ـ امام صادقعلیهالسلام - با گسترش مباحث کلامی شیعیان (پیروان ایشان) از نظر کلامی نیز در کنار معتزله و اشاعره مکتب ویژه خود را پایهگذاری کردند؛ بنابراین وظیفهی اصلی این دو امام بزرگوار تبیین، آموزش و حفظ معارف شیعی در شرایط سیاسی و اجتماعی دشوار بود.
پس از عاشورا و در دوران سخت حکومت اموی و عباسی، فرصت محدود و با ارزش برای نشر و تدریس معارف و فقه اهل بیت پیدا کردند. این امامان، شاگردان برجستهای تربیت کردند که معارف شیعی را به نسلهای بعد منتقل کردند و زمینه برای شکلگیری ساختار علمی و فقهی شیعه فراهم شد.
در آن زمان، مذاهب متفرقه مانند کسائیه، زیدیه، اسماعیلیه، اهل حدیث، حنفیه و مالکیه نیز وجود داشتند و هرکدام برای خود اصول و فروع متفاوتی داشتند.
اصطلاح «مذهب جعفری» و سوءتفاهمها: برخی مخالفان یا منابع تبلیغاتی، امام صادقعلیهالسلام را مبدع «مذهب جعفری» معرفی کردند تا تشیع را نوظهور و تازه تأسیس نشان دهند.
این نگاه اشتباه است؛ چرا که تشیع همان اسلام ناب محمدیصلواتاللهعلیهوآله و اسلام ولایی است و از زمان پیامبر وجود داشته است. اصطلاح «مذهب جعفری» بیشتر به جهت فقهی و سازماندهی علمی پس از امام صادقعلیهالسلام رایج شد، نه ایجاد شیعه از ابتدا. پیشرفت علمی و شکلگیری فقه شیعی نتیجه تلاشهای امام صادقعلیهالسلام و شاگردان ایشان بود، اما این روند، پایه و اساس تشیع را تغییر نداد و تنها به تبیین و تدوین نظاممند معارف کمک کرد.
دوران صفویه و شیعه دولتی: اصطلاح «شیعه صفوی» به دوران صفویه و جناحبندی سیاسی اشاره دارد و به معنای پیدایش تشیع نیست. با قدرت گرفتن صفویان، تشیع دوازدهامامی در ایران رسمی شد و زمینهای برای نشر گسترده و سازماندهی معارف شیعی فراهم گردید.
اقدامات صفویه شامل موارد زیر بود:
۱. اعلام تشیع دوازدهامامی به عنوان مذهب رسمی کشور توسط شاه اسماعیل در سال ۹۰۷ هـ. ق.
۲. دعوت از علمای برجسته شیعه از لبنان، عراق، بحرین و حجاز برای تقویت حوزههای علمی و فرهنگی.
۳. گسترش و رشد حوزههای علمیه در قم، مشهد، اصفهان و کاشان.
۴. سازماندهی روحانیت شیعه و نهادهای آموزشی و علمی.
۵. بازسازی و ساخت مساجد، حرمها و دیگر اماکن مذهبی.
۶. حمایت از پژوهشهای فقهی، کلامی و فلسفی شیعی که موجب انتشار آثار بزرگ علمی شد.
این اقدامات موجب شد که تشیع بهصورت علنی و سازمانیافته در جامعهی ایران و سرزمینهای تحت نفوذ صفویه گسترش یابد، اما تشیع پیش از صفویه نیز وجود داشته و ریشه در اسلام و اهل بیت دارد.
شیعه قبل از صفویه: از زمان پیامبر تا صفویه، پیروان اهل بیتعلیهمالسلام بهصورت پراکنده و گاه مخفیانه معارف شیعی را حفظ کردند. قیامها و مبارزات بعد از عاشورا، تلاش برای حفظ هویت تشیع و مقابله با انحرافات سیاسی و مذهبی را نشان میدهد. علما و محدثان شیعه با وجود فشارهای سیاسی و اجتماعی، معارف اهل بیت را منتقل کردند و شاگردانی تربیت کردند که این میراث را به نسلهای بعد رساندند.
شبهه تاریخی: «تشیع نوظهور» یا «مذهب صفوی»: برخی افراد یا گروهها با اهداف سیاسی و تبلیغاتی، ادعا میکنند که تشیع در زمان صفویه ایجاد شد یا نوظهور است.
این شبهه کاملاً اشتباه است، زیرا:
تاریخ تشیع به زمان پیامبر بازمیگردد.
نام «شیعه» و پیروی از اهل بیت توسط پیامبر تعیین شده است.
صفویه صرفاً باعث انتشار علنی، سازماندهی و تقویت نهادهای شیعی شد.
حتی امامان، معارف و فقه تشیع را حفظ، تبیین و نشر دادند و ریشههای تاریخی تشیع پیش از صفویه است.
بنابراین، صفویه نقش کلیدی در تحکیم و توسعه تشیع داشت، نه ایجاد آن.
بعد فرهنگی و اجتماعی تشیع: تشیع علاوه بر بعد مذهبی، دارای بعد فرهنگی و اجتماعی نیز بوده است. فرهنگ، آداب و رسوم شیعی از همان دوران صدر اسلام شکل گرفته و در طول تاریخ تکامل یافته است. مراسم عاشورا، عزاداری، نشر کتابهای علمی و مذهبی، و ایجاد مراکز علمی و فرهنگی همگی بیانگر استمرار و عمق تاریخی تشیع هستند. این ابعاد فرهنگی، به تثبیت تشیع در جامعه کمک کرده و نشان میدهد که تشیع صرفاً یک مذهب سیاسی یا محصول دوران صفویه نیست.
جمعبندی نهایی
۱. تشیع از زمان پیامبر آغاز شد و ریشه در آموزههای اهل بیت دارد.
۲. نام «شیعه» توسط پیامبر بر پیروان امیرالمؤمنینعلیهالسلام گذاشته شد.
۳. امامان اهل بیتعلیهمالسلام معارف و فقه شیعی را تبیین و نشر دادند، اما بنیانگذار تشیع نبودهاند.
۴. صفویه نقش مهمی در علنی شدن، سازماندهی و تقویت نهادهای شیعی داشتند، اما پیدایش تشیع مربوط به آنها نیست.
۵. شیعه پیش از صفویه در شرایط سخت سیاسی و اجتماعی، معارف و پیروی از اهل بیت را حفظ کرده و استمرار داده است.
۶. شبههی نوظهور بودن تشیع بر اساس تبلیغات و اهداف سیاسی است و فاقد پشتوانه تاریخی است.
۷. تشیع نه صرفاً یک مذهب فقهی، بلکه یک مسیر فرهنگی، اجتماعی و دینی است که از صدر اسلام تا امروز پیوسته ادامه یافته است.