زنان در دولت علوی

پای‌مان را در خم اول کوچه تاریخ می‌گذاریم، آسه‌آسه و با احتیاط روی سنگ‌فرش‌های کاغذی نسخه‌های خطی و چاپی قدم برمی‌داریم تا مبادا در تاریک و روشن وقایع و حوادث چیزی از قلم بیفتد و اتفاقی نگفته بماند.

تاریخ معاصر ایران پر است از ناگفته‌هایی که روی دیگر سکه را به ما نشان می‌دهد. در این میان آدم‌های جریان‌ساز و جریان‌های آدم‌سازی هستند که گذشته و حال و آینده را ساخته‌اند، کافی است آنها را مثل قطعه‌های پازل کنار هم بچینیم و بعد سر فرصت معمای حل شده را تماشا کنیم، و بالأخره در جریان‌شناسی تاریخی سرکی به مهم‌ترین وقایع فرهنگی، اجتماعی و سیاسی می‌کشیم و با نگاهی نو در کنار جریان‌ها به شخصیت‌های اثرگذار می‌پردازیم.

ولادت حضرت علی‌علیه‌السلام نقطه‌ی عطفی در تاریخ اسلام و الگوی بی‌بدیل حکمرانی عدالت‌محور است؛ حکومتی که در آن زنان نه‌تنها از حضور اجتماعی و فرهنگی محروم نبودند، بلکه فعال و تأثیرگذار در سیاست، اقتصاد و علم بودند. بازخوانی دوران دولت علوی، نشان می‌دهد چگونه رویکرد حضرت علی‌علیه‌السلام به جایگاه زنان و مشارکت آنان در عرصه‌های علمی، اقتصادی و فرهنگی، زمینه‌ساز جریان‌سازی اجتماعی و تداوم ارزش‌های الهی در جامعه شد و الگویی پایدار برای عدالت و کرامت انسانی فراهم آورد، جریان‌شناسی جایگاه زنان در حکومت علوی و بازتعریف نقش‌های مؤثر برای بانوان سوژه‌ی بکری است که در این مجال به بازخوانی آن می‌پردازیم.

دولت نوپای اسلامی از پیمان مدینه تا خلافت علویبا ورود پیامبرصلی‌الله‌علیه‌وآله به مدینه، نخستین دولت اسلامی شکل گرفت؛ دولتی که با تدوین پیمان مدینه، پایه‌های وحدت دینی و سیاسی جامعه را استوار کرد و جایگاه زنان، مهاجرین و انصار را در ساختار قدرت تثبیت نمود. این مسیر تا دوران خلافت امام علی‌علیه‌السلام ادامه یافت و با رویکردی متفاوت، بازگشت به عدالت و حاکمیت ارزش‌های الهی محور سیاست‌ورزی شد.در سال اول هجری، پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله با تدوین نخستین پیمان‌نامه‌ی عمومی، مفهومی نو از حکومت و وحدت اجتماعی ارائه کردند. این پیمان، برخلاف نظام قبیله‌ای رایج، بر پایه‌ی «امت واحده» شکل گرفت و هم‌گرایی دینی و سیاسی را در کنار هم قرار داد.

تمامی گروه‌ها و طبقات مدینه موظف شدند از این شهر به‌عنوان مرکز قدرت معنوی و سیاسی حمایت کنند و بدین ترتیب، نخستین دولت نوپا بر مبنای قوانین قرآن و دستورات پیامبرصلی‌الله‌علیه‌وآله بنیان شد.پس از رحلت پیامبرصلی‌الله‌علیه‌وآله، خلافت ابوبکر آغاز شد و او تا دو سال و چهار ماه زمام امور را در دست داشت. پس از او عمر بن خطاب به خلافت رسید و بیش از ده سال اداره‌ی جامعه‌ی اسلامی را برعهده داشت. با کشته شدن عمر، عثمان بن عفان به خلافت رسید و تا سال ۳۵ هجری بر حکومت اسلامی حاکم بود تا آن‌که با اعتراضات عمومی و شورش‌ها، کشته شد.پس از عثمان، مردم جامعه اسلامی با امام علی‌علیه‌السلام به بیعت رسیدند و آن حضرت به‌مدت چهار سال و نه ماه ریاست دولت اسلامی را برعهده گرفت. 

سیاست‌ها و سبک حکمرانی امام علی‌علیه‌السلام با خلفای پیشین متفاوت بود؛ ایشان بازگشت به عدالت و ارزش‌های الهی را محور تصمیم‌گیری‌های خود قرار داد و این دوره‌ی تاریخی به «دوران دولت علوی» مشهور شد.بازگشت به اصل اسلامجایگاه اجتماعی یکی از مؤلفه‌های اساسی است که همه‌ی انسان‌ها به‌گونه‌ای در پی دستیابی به آن هستند. در واقع، نظم اجتماعی تا حد زیادی بر اساس جایگاه‌های انتسابی و اکتسابی افراد شکل می‌گیرد و بسیاری از تعارض‌ها و تنش‌های ارتباطی ناشی از نادیده گرفتن یا نقض همین جایگاه است.‌

می‌توان جایگاه اجتماعی را هم نوعی نیاز روانی در نظر گرفت و هم به‌عنوان پدیده‌ای مشاهده‌شدنی در تمام ساختار‌های اجتماعی، از سطوح ابتدایی تا سطوح عالی بررسی کرد. در سطوح ابتدایی، جایگاه اجتماعی با احساس پذیرفته‌شدن، محبوبیت و دوست داشته‌شدن مرتبط است، اما در سطوح بالاتر به ارزش‌های فرهنگی و اجتماعی فرد پیوند می‌خورد. تداوم و ثبات جایگاه اجتماعی افراد، تحت تأثیر عوامل متعددی است که در این میان، حاکمیت و ساختار‌های قدرت بیشترین تأثیر را دارند.در این میان، دوران حکومت حضرت علی‌علیه‌السلام نمونه‌ای روشن از اهتمام به جایگاه اجتماعی زنان است. آن حضرت با درک اهمیت نقش زنان در جامعه، تلاش کرد تا محدودیت‌ها و ممنوعیت‌های اجتماعی پیشین را کاهش دهد و زنان را در عرصه‌های مختلف اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی به رسمیت بشناسد.

 به این ترتیب، زنان توانستند حضوری فعال و تأثیرگذار در امور اجتماعی پیداکنند و ارزش انسانی و حقوق آنها در چارچوب عدالت اسلامی تثبیت شود. این رویکرد، بازگشتی به آموزه‌های پیامبرصلی‌الله‌علیه‌وآله و تلاشی برای ایجاد جامعه‌ای متوازن و انسانی بود که در آن، جایگاه اجتماعی هر فرد فارغ از جنسیت، محترم شمرده می‌شد.حضرت علی‌علیه‌السلام و اهتمام به جایگاه اجتماعی و حقوق زنانحضرت علی‌علیه‌السلام در دوران حکومت خود همواره بر اهمیت نقش زنان در خانواده و جامعه تأکید داشت و این مسئله را یکی از ابعاد مهم جهاد و مسئولیت اجتماعی آنان می‌دانست. در خطبه‌های خود، «همسرداری» زنان را معرفی می‌کرد؛ مفهومی که شامل اطاعت زن از همسرش و تأمین نیاز‌های مادری و عاطفی برای او و فرزندان می‌شد، به‌گونه‌ای که عشق و تعلق او همواره به خانواده حفظ شود.

در نگاه حضرت علی‌علیه‌السلام، زن نه مانع، بلکه حافظ و نگهبان خانواده است که از آسیب‌ها و چالش‌های زندگی پیشگیری می‌کند.حتی پیش از دوران حکومت، حضرت علی‌علیه‌السلام، به همسران خود، به‌ویژه حضرت زهراسلام‌الله‌علیها، احترام ویژه‌ای می‌گذاشت و در امور خانه، مانند آوردن هیزم یا تهیه‌ی آب، به آنان کمک می‌کرد و هیچ‌گاه کمک به زن را عیب و ننگ نمی‌دانست.در زمینه‌ی شکل‌گیری خانواده‌ی اسلامی نیز، ایشان مطابق دستور پیامبرصلی‌الله‌علیه‌وآله عمل می‌کرد و با اقداماتی که برخی خلفا برای مهریه‌های سنگین در جامعه ترویج می‌دادند مخالف بود. 

حضرت علی‌علیه‌السلام معتقد بود مهریه‌های خارج از عرف و سنگین می‌تواند زمینه‌ی کدورت و اختلاف بین زن و شوهر را فراهم کند و بر پرداخت مهریه با رضایت زن و عدالت تأکید داشت. به گفته‌ی ایشان، مردانی که در پرداخت مهریه بر زنان ستم روا می‌دارند، گویی با آنان به ظلم رفتار می‌کنند.ایشان مهریه‌ی زنان را با رضایت خود آنان و نیز آموزش و تعلم قرآن پیوند زد تا جایگاه و ارزش زن تثبیت شود. حضرت علی علیه‌السلام همچنین بر ازدواج با زنان نادان و تحمیلی تأکید نداشت و همواره آزادی انتخاب را برای زنان محترم می‌شمرد. 

نمونه بارز آن، زمانی بود که دختر کسری پس از اسارت به مدینه آورده شد و امام علی علیه‌السلام از ازدواج اجباری با او خودداری کرد و به او آزادی انتخاب داد: «هر جا می‌خواهی برو و با هر که دوست داری ازدواج کن.»توجه حضرت علی‌علیه‌السلام به خانواده و نقش زنان، به شکل مستمر در زندگی روزمره‌ی ایشان مشاهده می‌شد. از جمله، به اصحاب خود توصیه می‌کرد هر جمعه برای خانواده میوه‌ی تازه تهیه کنند تا اعضای خانواده شاد باشند و محبت و احترام آنان به شعائر اسلامی افزایش یابد. این رویکرد نشان‌دهنده نگاه انسانی، عادلانه و فرهنگی حضرت علی‌علیه‌السلام به جایگاه زنان در جامعه‌ی اسلامی است.حضرت علی‌علیه‌السلام و مبارزه با خشونت علیه زنانحضرت علی‌علیه‌السلام در طول حکومت و حتی در میدان‌های جنگ، همواره بررامت، امنیت و حقوق زنان پایبند بود و با هرگونه رفتار خشونت‌آمیز نسبت به آنان مقابله می‌کرد. نمونه‌ی بارز این رویکرد، در جنگ صفین مشاهده شد؛ زمانی که معاویه نذر کرده بود در صورت پیروزی، زنان قبیله‌ی ربیعه را که از حضرت علی‌علیه‌السلام حمایت کرده بودند، به بردگی بگیرد و هر زنی را که در جنگ شرکت کرده باشد به قتل برساند.در همان جنگ، حضرت علی‌علیه‌السلام لشکریان خود را به خوش‌رفتاری و رعایت حرمت زنان دشمن دعوت کرد. حتی زمانی که یکی از زنان طرف مقابل، صهفیه بنت حارث، با صدای بلند امیر مؤمنان را مورد توهین قرار داد و او را مسبب یتیم شدن فرزندان بسیاری دانست، حضرت علی‌علیه‌السلام مانع برخورد شد.این رویکرد نشان می‌دهد که حضرت علی‌علیه‌السلام حتی در شرایط بحرانی و جنگ، رعایت حرمت زنان و جلوگیری از خشونت رفتاری نسبت به آنان را اولویت می‌دانست. ایشان معتقد بود زنان باید حمایت شوند؛ زیرا آنها عنصر مهمی در خانواده و جامعه هستند که حفاظت و کرامت‌شان، ثبات اجتماعی را تضمین می‌کند.حتی پس از ضربت خوردن در ۱۱ رمضان و در آخرین وصایای خود، حضرت علی‌علیه‌السلام نسبت به زنان و بردگان سفارش کرد و فرمود: «خدا را خدا را، نسبت به زنان و بردگان، زیرا آخرین سخن پیامبرصلی‌الله‌علیه‌وآله بر شما این بود که نسبت به آنان سفارش داشته باشید.»این توجه به کرامت و امنیت زنان تنها محدود به میدان جنگ نبود؛ بلکه در زندگی روزمره نیز حضرت علی‌علیه‌السلام همواره بر رعایت حقوق آنان تأکید داشت.به این ترتیب، رویکرد حضرت علی‌علیه‌السلام نسبت به زنان، ترکیبی از عدالت، احترام و حفاظت بود؛ رویکردی که حتی در سخت‌ترین شرایط، از جمله جنگ و بحران، بر کرامت انسانی زنان اولویت داشت و نمونه‌ای برجسته از رعایت حقوق زنان در تاریخ اسلام به شمار می‌رود.زنان و حضور در عرصه شعر و خطابه در دوران حکومت علویدر دوران جاهلیت و حتی پس از پذیرش اسلام، طبع شاعرانه و ادبی مردم باعث شده بود که هنر خطابه، شعر و رجزخوانی نقش مهمی در شکل‌گیری افکار عمومی ایفا کند.

قدرت و تسلط بر فنون خطابه و شعر، در زمان خود بی‌نظیر بود و تأثیر شگرفی بر مخاطبان داشت.حضرت علی‌علیه‌السلام در دوران حکومت خود، زنان را از حضور و فعالیت در این عرصه‌های مهم هنری و رسانه‌ای محروم نکردند. به همین دلیل، برخی از شاعران بزرگ زن در زمان دولت علوی، نقش مؤثری در ترویج فرهنگ و حمایت از امام و اهداف عدالت‌خواهانه‌ی ایشان داشتند. از جمله این شاعران می‌توان به ضبیعه بنت خزیمه، کنانه بنت حوریه، بنت ابوبکر بن حمهاد، عمره بنت مرداس (دختر خنساء)، اروی بنت حارث بن عبدالمطلب و‌ام هیثم بنت اسهود نخعیه اشاره کرد.این زنان با اشعار و مرثیه‌های خود، هم در زمان حیات حضرت علی‌علیه‌السلام و هم پس از شهادت ایشان، در دفاع از حق و عدالت، تأثیرگذار بودند.

برای مثال، اروی بنت حارث بن عبدالمطلب، اشعار خود را در حمایت از حضرت علی‌علیه‌السلام سرودکه موجب خشم معاویه و لشکریانش شد.‌ام مسلم بن عبدالله که فرزندش حامل پیام صلح امام برای لشکریان بود، در رثای فرزندش اشعاری جانسوز سرود که تا پایان عمر، وی را در جایگاه حامی سرسخت دولت علوی نگه داشت.هند بنت زید بن مخرمه انصاری نیز به‌عنوان شاعری برجسته و فعال اجتماعی در کوفه، با زبان گویای خود و پایگاه اجتماعی خود، روشنگری علیه ظلم و معاویه را پی گرفت. این حضور فعال زنان در عرصه شعر و خطابه، نشان‌دهنده‌ی رویکرد فراگیر و عدالت‌محور حضرت علی‌علیه‌السلام بود که حتی زنان را نیز در گفتمان اجتماعی و سیاسی مشارکت می‌داد و به آنان جایگاه و تأثیر واقعی می‌بخشید.

توجه به جایگاه شعر و هنر برای زناندر دوران جاهلیت و حتی پس از پذیرش اسلام، طبع شاعرانه و ادبی مردم نقش مهمی در شکل‌گیری افکار عمومی داشت. فن خطابه، شعر و رجزخوانی به ابزاری قوی برای تأثیرگذاری بر مردم تبدیل شده بود و کسانی که در این عرصه‌ها توانایی داشتند، می‌توانستند مسیر جامعه را تحت تأثیر قرار دهند. قدرت و تسلط حضرت علی‌علیه‌السلام و یارانش در فنون سخنوری و شعر، اگر در سطح جهان بی‌نظیر نبود، قطعاً در تاریخ اسلام کم‌نظیر به شمار می‌رفت.در دوران حکومت علوی، حضرت علی‌علیه‌السلام زنان را از حضور و فعالیت در این عرصه‌ها محروم نکردند و به آنان اجازه دادند نقش خود را در بیان اندیشه‌ها و ترویج عدالت اجتماعی ایفا کنند. برخی از شاعران بزرگ و برجسته زن در این دوران عبارتند از: ضبیعه بنت خزیمه، کنانه بنت حوریه، بنت ابوبکر بن حمهاد، عمره بنت مرداس (دختر خنساء) و اروی بنت حارث بن عبدالمطلب.

 این زنان با اشعار و مرثیه‌های خود، نه‌تنها حمایت از حضرت علی‌علیه‌السلام و اهداف عدالت‌خواهانه‌ی ایشان را نشان دادند، بلکه فرهنگ مقاومت، اخلاق و شجاعت را نیز به جامعه منتقل کردند.اهتمام به علم‌آموزی زنانزنان در دوران حکومت حضرت علی‌علیه‌السلام نقش بسیار مهمی در نقل سخنان، احادیث و آموزه‌های ایشان ایفا کردند و بسیاری از آنان به‌عنوان راوی و محقق در منابع تاریخی و روایی ثبت شده‌اند. حضرت علی علیه‌السلام در زمان حکومت خود بر کتابت و نگارش علم تأکید فراوان داشت و این اقدام باعث شد تحولی گسترده در علوم اسلامی مانند کلام، منطق، حدیث و ادبیات ایجاد شود و حضور زنان در این عرصه‌ها تقویت گردد.از جمله شاخص‌ترین زنان فعال در این دوران می‌توان به‌ام‌مقدام ثقفی اشاره کرد که علاوه بر کتابت و روایت احادیث، در مجالس حضرت علی‌علیه‌السلام حاضر می‌شد و در راه ترویج علم و عدالت تا حد جان مجروح شد.

زرقاء بنت عدی بن قیس کوفی، یکی دیگر از زنان برجسته، فنون ادبیات عرب را از استادان خود فرا گرفت و در انتقال معارف اسلامی نقش داشت.‌ام رعله قشیریه نیز شاعر و عالمی فصیحد که از حامیان سرسخت حضرت علی‌علیه‌السلام به شمار می‌رفت و در علوم کلامی و حدیثی فعال بود.‌ام‌الخیر بنت حریش بن سراقه بارقیه با خطبه‌ها و سخنرانی‌های آتشین خود در جنگ صفین، لشکریان را هدایت می‌کرد و افراد منحرف را به مسیر حق بازمی‌گرداند.‌ام الحسن نخعیه نیز به‌عنوان محدثی معتبر، احادیث متعدد حضرت علی‌علیه‌السلام را به ثبت رسانده است.

در مدینه، عمره بنت طبیخ به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین راویان حدیث، کرسی تدریس برای بانوان داشت و زینب بنت ابوسلمه فقیه سرشناس، مرجع دینی زنان محسوب می‌شد و آنان برای پرسش‌های دینی خود به او مراجعه می‌کردند. سهیه بنت عمر در بصره کرسی آموزش علوم اسلامی برای زنان داشت و شاگردان بسیاری را تربیت کرد. همچنین سوده همدانی، شاعر و راوی حدیث، با اشعار و سخنرانی‌های خود در جامعه زنان روشنگری می‌کرد و نقش مؤثری در ترویج عدالت و حق‌طلبی داشت. جروه بنت مره بن آل تمیمی نیز از استادان و محدثان برجسته بود که علوم اسلامی را از حضرت علی‌علیه‌السلام فرا گرفت.

علاوه بر این بانوان، شمار دیگری از زنان دانشمند، متکلم و محدث نیز در دوران حکومت علوی فعال بودند و به گسترش علوم اسلامی کمک کردند، از جمله عمره بنت نفیله، حبیبه بنت شریق، رائطه بنت حیان، عبداله بنت معاذه، نضره بنت ازدیه و‌ام خارجه همسر زید بن ثابت. حضور گسترده این زنان در عرصه علمی، فرهنگی و دینی نشان‌دهنده‌ی نگاه عدالت‌محور و فراگیر حضرت علی‌علیه‌السلام به نقش زنان در جامعه اسلامی بود. ایشان با حمایت از زنان دانشمند، امکان آموزش، پژوهش و فعالیت اجتماعی آنان را فراهم کردند و بدین ترتیب، زنان نه تنها مخاطبان منفعل، بلکه فعالان و حافظان علم و فرهنگ اسلامی شدند.

زن در نظام اقتصادی دولت علویدر نظام اقتصادی دوران حکومت حضرت علی علیه‌السلام، انسان برای کمال و سعادت خلق شده و تلاش و کار او بخشی از مسیر رسیدن به این کمال به شمار می‌رود. سیره اقتصادی حضرت علی‌علیه‌السلام بر مبنای آیات قرآن کریم و سنت نبوی بود و ایشان کسب و تلاش اقتصادی زنان را نه‌تنها مانعی برای حضور آنان در جامعه نمی‌دانست، بلکه آن را امری محترم و ارزشمند می‌شمرد. قرآن کریم به صراحت به حق زنان در کسب و کار و مالکیت اشاره دارد و حضرت علی‌علیه‌السلام این اصول را در سیاست‌گذاری‌های اقتصادی و اجتماعی خود به کار بست.

حضرت علی‌علیه‌السلام ضمن حمایت مستقیم از فعالیت اقتصادی زنان، بر شایسته‌سالاری و پرهیز از تبعیض قومی و قبیله‌ای تأکید داشت و بر حق زنان در برخورداری از اموال عمومی و شهروندی برابر با مردان تأکید می‌کرد. در دولت علوی، زنان امکان رشد و پیشرفت در حوزه‌های علمی و تخصصی نیز داشتند و می‌توانستند فعالیت‌های شغلی و اقتصادی مستقل خود را دنبال کنند. از جمله این زنان، حبابه بود که در زمینه داروسازی فعالیت داشت و حضرت علی‌علیه‌السلام علاوه بر تشویق او، اصول استفاده صحیح و حرام برخی دارو‌ها را نیز به وی آموزش می‌دادند.همچنین، زنان فعال در زمینه‌ی پزشکی تحت حمایت مستقیم حضرت علی‌علیه‌السلام قرار داشتند و جلسات علمی و آموزشی بین ایشان و این زنان برگزار می‌شد تا روش‌های تشخیص و درمان بیماری‌ها را بیاموزند و به جامعه خدمت کنند. از دیگر نمونه‌ها،‌ام‌الحسن نخعیه بود که هم محدث و راوی حدیث بود و هم با شغل نخریسی زندگی خود را می‌گذرانید و حضرت علی‌علیه‌السلام فعالیت اقتصادی او را تأیید و حمایت می‌کردند.حضرت علی‌علیه‌السلام همواره رعایت احکام شرعی و پیوست دینی در فعالیت اقتصادی زنان را ضروری می‌دانست و هرگونه تخلف یا بی‌توجهی به اصول اخلاقی و اسلامی را نهی می‌کرد. به این ترتیب، نگاه حضرت علی‌علیه‌السلام به حضور زنان در عرصه‌ی اقتصادی، ترکیبی از حمایت، تشویق، رعایت عدالت و پایبندی به اصول شرعی بود که به زنان امکان می‌داد نقش فعال و مؤثر در جامعه اسلامی ایفا کنند.درمجموع باید گفت دوران حکومت حضرت علی‌علیه‌السلام نمونه‌ای بارز از توجه به عدالت، کرامت و نقش فعال زنان در جامعه اسلامی است. ایشان با حمایت از حضور زنان در عرصه‌های علمی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی، فرصت رشد و مشارکت واقعی آنان را فراهم کرد و همواره رعایت حقوق، حرمت و آزادی انتخاب آنان را در تمام زمینه‌ها مورد تأکید قرار داد.

 این نگاه عدالت‌محور و فراگیر، بازتاب آموزه‌های پیامبرصلی‌الله‌علیه‌وآله و مبنایی برای شکل‌گیری جامعه‌ای متوازن و انسانی بود که زنان در آن نه مخاطب منفعل، بلکه شریک و حافظ ارزش‌ها و فرهنگ اسلامی به شمار می‌آمدند.منابع:ـ کتاب طبقات الکبری ابن سعدـ کتاب تاریخ خلفا نوشته رجبعلی جعفریانـ مقاله‌ی رویکرد‌های جامعه‌شناختی نقش اجتماعی زنان در نهاد‌های مدینه‌النبی نوشته‌ی فائزه جان‌احمدی و راضیه هاشمیـ کتاب زنان ائمه معصومین‌علیه‌السلام نوشته‌ی محمد محمدزاده و...