مشاوره حقوقی

حکم برائت یعنی چه؟

وقتی کسی به اتهام یک جرم به دادگاه می‌رود، قاضی بعد از بررسی ماجرا باید تصمیم بگیرد که آیا واقعاً این فرد مرتکب جرم شده است یا نه. اگر دادگاه به این نتیجه برسد که مدرک کافی وجود ندارد یا اتهام ثابت نشده، قاضی حکمی صادر می‌کند به نام حکم برائت. به زبان خیلی ساده حکم برائت یعنی: «تو را به چیزی که گفته بودند، مجرم نمی‌دانم. آزاد هستی.»

تفاوت حکم برائت با قرار منع تعقیب در چیست؟

این دو عنوان در زمان صدور و مرجع صادرکننده باهم متفاوت هستند.

قرار منع تعقیب قبل از اینکه پرونده به دادگاه برسد صادر می‌شود. در مرحله‌ی دادسرا، بازپرس بررسی می‌کند و اگر ببیند: اصلاً جرمی اتفاق نیفتاده یا جرم هست ولی متهم انجامش نداده یا مدرک کافی نیست و… قرار منع تعقیب صادر می‌کند یعنی پرونده در همان دادسرا بسته می‌شود. اما حکم برائت در دادگاه صادر می‌شود. یعنی پرونده به دادگاه رسیده، جلسه تشکیل شده، دفاعیات شنیده شده سپس قاضی می‌گوید جرم ثابت نشد و حکم بر برائت می‌دهد. پس برائت مرحله‌ای جلوتر از منع تعقیب است.

همچنین منع تعقیب توسط بازپرس یا دادستان در مرحله تحقیقات مقدماتی صادر می‌شود، اما برائت توسط قاضی دادگاه و بعد از رسیدگی صادر می‌گردد.

رائت در کدام قانون آمده است؟

یکی از مهم‌ترین پایه‌های دادرسی عادلانه در قانون ایران و حتی تمام نظام‌های حقوقی دنیا، اصل برائت است.

ماده‌ی ۴ قانون آیین دادرسی کیفری و اصل ۳۷ قانون اساسی ایران هم این اصل را کاملاً پذیرفته و می‌گوید هیچ‌کس را نمی‌شود مجرم دانست مگر اینکه جرمش در دادگاه و طبق قانون ثابت شود. پس قانون از همان اول کنار متهم می‌ایستد و می‌گوید: «من نمی‌گذارم کسی بدون دلیل محکوم شود.»

اصل ۳۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران: «اصل، برائت است و هیچ‌کس از نظر قانون مجرم شناخته نمی‌شود، مگر این که جرم او در دادگاه صالح ثابت گردد».

ماده‌ی ۴ قانون آیین دادرسی کیفری: «اصل، برائت است. هر گونه اقدام محدودکننده، سالب آزادی و ورود به حریم خصوصی اشخاص جز به حکم قانون و با رعایت مقررات و تحت نظارت مقام قضائی مجاز نیست و در هر صورت این اقدامات نباید به‌گونه‌ای اعمال شود که به کرامت و حیثیت اشخاص آسیب وارد کند».

چه زمانی حکم برائت صادر می‌شود؟

قاضی هر وقت بخواهد حکم محکومیت بدهد، باید «مدرک محکم» داشته باشد. پس اگر مدارک کافی نباشد یا تردید وجود داشته باشد، نتیجه طبیعی آن حکم برائت است. به زبان خیلی ساده⇐ وقتی نتوانند جرم را ثابت کنند، حکم برائت صادر می‌شود.

تا چه مدت بعد از برائت می‌توان درخواست خسارت داد؟

بله. اگر در جریان پرونده بازداشت شده باشید، طبق ماده‌ی ۲۵۵ می‌توانید خسارت ایام بازداشت را از دولت بگیرید. البته شرایط و استثنا‌هایی هم دارد.

آیا انتشار حکم برائت در روزنامه ممکن است؟

بله. طبق ماده‌ی ۵۱۲ می‌توانید ظرف ۶ ماه از تاریخ رأی قطعی، از دادگاه بخواهید حکم برائت‌تان در یک روزنامه کثیرالانتشار چاپ شود.

آثار حکم برائت برای متهم چیست؟

وقتی دادگاه حکم برائت می‌دهد، یعنی عملاً می‌گوید: «این شخص مجرم نیست و هیچ‌کس حق ندارد او را مجرم بداند.» این حکم نتایج خیلی مهم و کاربردی برای متهم دارد:

هیچ مجازاتی در کار نیست.

بعد از صدور حکم برائت مجازات‌ها هیچ‌کدام اجرا نمی‌شوند، چون اصلاً جرم ثابت نشده.

هیچ سابقه کیفری برای فرد ثبت نمی‌شود.

این نکته خیلی مهم است که برائت باعث می‌شود هیچ سابقه منفی برای فرد در پرونده‌ی کیفری‌اش ثبت نشود. یعنی اگر بعداً بخواهد:

استخدام شود، گذرنامه بگیرد، گواهی عدم سوءپیشینه بگیرد، در آزمون‌های مختلف شرکت کند و... هیچ اثری از این پرونده دیده نمی‌شود.

آبروی فرد احیا می‌شود.

در بسیاری از پرونده‌ها اتهام به‌خودی‌خود آبروی فرد را تهدید می‌کند. وقتی حکم برائت صادر می‌شود، یعنی: «این فرد هیچ خطایی نکرده و نسبت جرم به او درست نبوده.» در واقع قانون می‌گوید آبروی او باید دوباره به‌حالت قبل برگردد.

اگر بازداشت بوده، می‌تواند خسارت بگیرد.

در موارد خاص، اگر فرد مدتی به اشتباه بازداشت شده باشد و در نهایت تبرئه شود، می‌تواند درخواست جبران خسارت بدهد.

پرونده برای همیشه نسبت به او تمام می‌شود.

حکم برائت یعنی:

پرونده بسته می‌شود.

تعقیب برای آن اتهام نسبت به همین شخص پایان می‌یابد.

کسی دوباره نمی‌تواند به‌خاطر همان موضوع او را متهم کند.

محدودیت‌های کیفری مثل ممنوع‌الخروجی برداشته می‌شود.

اگر در طول رسیدگی، ممنوع‌الخروج شده و یا وثیقه گذاشته یا محدودیت دیگری داشته

با حکم برائت همه‌ی اینها لغو می‌شود و وضعیت فرد به‌حالت عادی برمی‌گردد. به زبان خیلی ساده، حکم برائت یعنی متهم از نظر قانون کاملاً پاک و آزاد است.

نفیسه خانی