وقتی غرب مبهوت پیشرفت مسلمانان شد

عاطفه میرافضل

پس از پایان قرن اول هجری،علوم و تمدن اسلامی با سرعت سرسام‌آوري شروع به پیشرفت کرد. در طی کمتر از یک قرن، مسلمانان به‌عنوان متمدن‌ترین اقوام عالم، شناخته شدند. مهم‌ترین عامل، نفس دین اسلام بود که در ذات خود، توجه به علم و علم‌آموزي را به همهي پیروان خود، از همه طبقات توصیه می‌کرد بر پایه گزارشات تاریخی بسیاري از دانشمندان مسلمان نه براي منافع مادي و دنیوي، بلکه براي رضایت حس معرفت‌جویی خود، دست به چنین اقداماتی زدند و رنج و زحمت آزمایش‌هاي علمی، ترجمه و مطالعه کتب علمی را بر خود هموار کردند.

ـ در دوران طلایی اسلام، دگرگونی‌های بزرگ کشاورزی نیز تحت‌عنوان «انقلاب کشاورزی اعراب» رخ داد. بازرگانان مسلمان با گسترش و انتشار روش‌ها و تکنیک‌های صنعت کشاورزی و همچنین انتشار بذرهای گوناگون کشاورزی انقلابی را در نشر محصولات کشاورزی ایفا کردند. تجار مسلمان با خرید بذرهای سورقوم از سرزمین‌های آفریقایی، مرکبات از چین، نیشکر، پنبه و برنج از هند و با فروش و پخش آن در سرزمین‌های اسلامی که قبلاً» این محصولات کشت نمی‌شد، محصولات زراعتی را در دیگر بلاد اسلام منتشر کردند. در قرن هشتم میلادی، در خلال انقلاب کشاورزی، صنعت تصفیه نیشکر و چغندرقند توسعه پیدا کرد و این دو محصول به صورت شکر تجاری درآمدند. اعراب صنعت تولید شکر را توسعه دادند و با گسترش مزارع نیشکر و چغندر قند، صنعت تولید شکر و محصولات تابعه آن را در جهان اسلام انتشار دادند. برای نخستین بار مسلمانان «کشاورزی تجاری» را مرسوم کردند و محصولات زراعی را علاوه بر احتیاجات خانوادگی، به منظور کالایی برای فروش، تولید کردند. کشاورزان چندین بار در سال و به‌صورت چهار فصل از مزارع محصولاتی نظیر اسفناج، بادمجان و... به دست می‌آوردند. از سویی دیگر نخستین شکل نظام سرمایه‌داری و بازار آزاد در زمان سلسله‌های اسلامی و دوران طلایی اسلام شکل گرفت. در خلال قرن هشتم تا دوازدهم میلادی، ممالک اسلامی جایی برای نخستین بازارهای تجاری، دادوستد و سرمایه‌داری درآمدند، که از آن به‌عنوان «سرمایه‌داری اسلامی» یاد می‌شود. در دوران طلایی اسلام یک اقتصاد پولی قدرتمند بر پایه چرخش پولی (دینار) حکم‌فرما بود. ممالک و قلمروهای مختلف اسلامی که قبلا خودمختار و مستقل بودند دارای یک سیستم یک‌پارچه اقتصادی و پولی با واحد پولی مشترک شدند.

ـ در دوران طلایی اسلام انرژی آبی، انرژی بادی و انرژی جزرومدی، انواع انرژی‌های گوناگون جهت استفاده برای انواع آسیاب و کارخانه‌های متعدد بودند. در خلال سده یازدهم میلادی استفاده از آسیاب‌های آبی و بادی در جای‌جای سرزمین‌های اسلامی مثل شمال آفریقا، اندلس، آسیای مرکزی و میان‌رودان کاربرد فراوانی پیدا کرده بود. مهندسان مسلمان در این برهه زمانی موفق به اختراع توربین آبی و میل‌لنگ شدند. آنان از چرخ‌دنده‌ها در اقسام آسیاب و دستگاه‌های بالابرنده آب استفاده کردند. مهندسین دوران طلایی اسلام در استفاده از سدهای آبی به‌عنوان تأمین‌کننده انرژی آبی پیشرو بودند و برای انواع آسیاب و دستگاه‌های بالابرنده آب، انرژی افزوده تولید کردند.

ـ علم مکانیک نیز نزد مسلمانان «علم الحیَل» ـ دانش حیله ها یا شگردها ـ خوانده می‌شد. این دانش، با ابزارها و ادواتی خاص سر و کار داشت و از جهاتی، به علم مکانیک امروز نزدیک بود. در طبقه بندی علوم از نظر دانشمندان اسلامی، مکانیک در ردیف علومی چون ریاضی، هندسه، نجوم و موسیقی محسوب می‌شد. جنگ‌های صلیبی و تبادل علم و دانش بین تمدن‌ها، از عوامل انتقال علم مکانیک و تجربیات فنی مسلمانان به غرب بوده است. البته در زمینه علم مکانیک، کتاب‌های کمتری از مسلمانان به زبان‌های اروپایی ترجمه شده است. در دوران جنگ‌های صلیبی‌، غرب مبهوت پیشرفت‌های دانشمندان مسلمان گردید. انواع ساعت های خودکار با دقتی حیرت‌انگیز ساخته شد. قوه محرکه این ساعت‌ها، آب یا انواع سوخت‌ها بود. وسایل مختلف برای بلند کردن اشیاء سنگین و فوق‌سنگین (نظیر جرثقیل‌ها) و نیز انواع تجهیزات نظامی توسط اینجنیرهای مسلمان ساخته شد که حاکی از پیشرفت آن‌ها در علم مکانیک بود .