حرف «ل»
قدسی خان‌بابایی
نشسته بودم جلوی در آلونک. یک طوری نشستم که «غسالخانه» را نبینم. نه خودش، نه تابلویش. بابا کفش‌هایش را درآورد. گیوه‌هایش را پوشید و بیل را از گوشه آلونک برداشت و راه افتاد. یک پایش را روی لبه بیل می‌گذاشت و محکم فشار می‌داد و خاک و سنگ ریزه‌ها را می‌ریخت دو طرف جوی کوچکی که وسط باغ بود. یک کمی‌که از آلونک دور شد برگشت به من گفت: «بابا همینجا بشین تا بیام».
توی آلونک یک موکت رنگ و رو رفته قهوه‌ای بود، یک متکای کهنه، یک کوزه آب و یک جانماز کوچک. فکر کردم آلونک را چه‌طوری برای مریم توصیف کنم: «یه اتاق کوچیک با سقف گِردالی. به دیوارها هم کاهگل مالیدن»
نمی‌دانستم مریم کاهگل دیده یا نه. توی دفترم نوشتم: کاه گِل ـ گِردالی ـ
قبل از اینکه خانم رحیمی‌حرف «ل» را درس بدهد، من نوشتنش را بلد بودم. مامان اول هر ماه می‌نشست ۳۲ تا حرف«ل» می‌نوشت. کاغذ را قشنگ تا می‌کرد می‌گذاشت توی کیف پولش. می‌گفت«برای رزق وروزی خوبه»
نشسته بودم جلوی آلونک و می‌دیدم که بابا چطور با بیل خاک و گِل را از راه آب کنار می‌زند.
توی دفتر مشقم نوشتم: آلونک
بابا دسته بیل را گذاشته بود روی کولش و توی باغ راه می‌رفت. هرجا چیزی توی راه آب بود و به بیل گیر می‌کرد، از سر راه برمی‌داشت. کمکم رفت بین درخت‌ها. از آنجا که نشسته بودم، فقط درخت‌های انار پیدا بود. دیگر بابا را نمی‌دیدم. ترسیدم. صدای کشیده شدن بیل کف جوی هم نمی‌آمد. فقط صدای گاز دادن یک موتور از راه خیلی دور می‌آمد و گاهی صدای قارقار چند کلاغ. صدای حرف زدنِ دو تا مرد هم می‌آمد. اولش بلند حرف می‌زدند ولی بعد صدایشان یواش شد. کمکم هم صدایشان قطع شد.
هیچ صدایی نمی‌آمد. یواش سرم را بالا آوردم. انارها از درخت‌ها آویزان شده بودند. باد می‌آمد. کمرم مور مور شد. صدای خِش خشی آمد. فکر کردم کسی پشت سرم ایستاده. ولی سایه‌ای روی زمین نبود. می‌خواستم با گوشه چشم ببینم صدای خش خش از کجاست ولی چیزی معلوم نبود.
مریم می‌گفت «مرده‌ها می‌تونن راه برن» می‌گفت«یه بار مامانم و دایی‌هام دعوا کردن، بعد زن‌داییم خواب دید بابابزرگم با کفن خونی اومده میگه اینقدر سنگ تو سر من نزنید.» مریم ادامه داد «مامانم میگه زن‌دایی این حرفارو از خودش درآورده.»
صدای خش‌خش نزدیک‌تر شده بود. از اینکه بابامیرزا با کفن خونی پشت سرم ایستاده باشد زبانم داشت بند می‌آمد. ولی ما که حرف بدی پشت سر اهل قبور نمی‌زدیم؛ مامان و بابا به مرده‌ها می‌گفتند اهل قبور.
اگر مریم بود حتما برمی‌گشت ببیند صدا از کجاست. بابا می‌گفت «هروقت از چیزی ترسیدی، دستت رو بذار روی قلبت بگو لاحول و لا قوه الا بالله». دستم را گذاشتم روی قلبم«لا حول و لا ...» به سرعت برگشتم پشت سرم را نگاه کردم، کسی نبود. یک دسته خار را باد آورده بود تا نزدیک آلونک. یک پلاستیک پاره هم به خارها گیر کرده بود.
سرم را بالا آوردم که به خدا بگویم خیلی ممنون. دیدم ابرها دارند تند تند راه می‌روند. با هم قاطی می‌شدند دوباره تک‌تک می‌شدند و می‌رفتند. خواستم بلند بگویم «ابرهای خوب برید این طرف که بابا رفت بهش بگید من می‌ترسم» صدایم درنمی‌آمد. اگر گرگی، چیزی رفته باشد سراغ بابا...
بابا می‌گفت «همان سال قحطی که گرگ گله بابا را نِفله کرد بابا از غصه دق کرد.»
مامان سر تکان می‌داد و آه می‌کشید و می‌گفت« خدا بیامرزتشون»
صدای باد مثل صدای زوزه گرگ توی فیلم‌ها شده بود. بلند شدم ایستادم. اگر مریم بود، حتما می‌رفت دنبال بابایش نجاتش می‌داد.
ابرها تند تند می‌رفتند طرف اهل قبور. «نکند می‌خواهند بهشان بگویند بابا هم دارد می‌رود پیش‌شان»
جیغ کشیدم«بابا...» صدایم پیچید توی باغ. دو سه تا ابر بزرگ روی خورشید را گرفته بود. باد می‌آمد. همه جای بدنم قلب داشت.
فکر کردم اگر بابا را گرگ خورده باشد من چطور باید برگردم خانه. بلندتر جیغ کشیدم «بابا جون...». فکر کردم کاش استکانی که صبح از دست مامان افتاد، شکسته بود.
آن روز تا دیدم بابا دارد لباس می‌پوشد دستپاچه شدم. تا صبح خواب دیده بودم خانم رحیمی‌به بچه‌ها گفته بود «برای ریحانه دست بزنید. کلمه‌های جدیدش از همه بیشتره»
خانم رحیمی یک کارت صد آفرین بهم داد که اندازه تخته سیاه کلاس بود. داشتم با بدبختی از در کلاس می‌آوردمش بیرون. زورم نمی‌رسید. هِی به مریم می‌گفتم بیا کمکم، ولی محل نمی‌گذاشت. بالأخره گوشه کارت صد آفرینم به در کلاس گیر کرد و تَق شکست. از خواب پریدم. یک استکان از دست مامان افتاده بود کف ظرفشویی ولی نشکسته بود. مامان دوید یک صد تومانی از توی کیفش درآورد انداخت توی صندوق صدقه: «کاش شکسته بود. قضا بلا دور می‌شد.»
هنوز بغض شکستن کارت صد آفرینم توی گلویم بود. توی رختخواب نشستم. بابا داشت ژاکت قهوه‌ای را روی پیراهنش می‌پوشید. با بغض گفتم «کجا میری؟» بابا لبخند زد «سلام به روی ماه شما» مامان گفت «بیا ناشتایی تو بخور سفره رو جمع کنم. بابا میره محمدآباد»
خانم رحیمی‌گفته بود «خوب به اطرافتون نگاه کنید. اون وقت می‌بینید کلمه‌هایی که حرف جدید دارند چقدر زیادند. مثلا همین حرف«ل» که درس امروزتون بود.»
می‌خواستم با بابا بروم توی کوچه خیابان را بگردم یک عالمه کلمه جدید پیدا کنم؛ ولی بابا داشت می‌رفت محمدآباد. محمدآباد را دوست نداشتم چون که نصفش قبرستان بود و نصف دیگرش باغ‌های انارِ چسبیده به قبرستان.
مامان می‌گفت «چند تیکه زمین به درد بخور هم که داشتید، احمد صاحاب شد.»
عمو احمد چند سال پیش وقتی شنید دارند کارخانه روغن نباتی می‌زنند، یک عالمه از درخت‌های انار را کند و آفتابگردان کاشت. بعد از آن بابا با عمو حرف نمی‌زد. نه خانه‌شان می‌رفتیم، نه خانه‌مان می‌آمدند. مامان می‌گفت «احمد خوب نیومد با شما. زمینِ هر دو تون بود.» بابا می‌گفت «مال دنیا ارزش نداره» مامان می‌گفت «حساب حسابه ...کاکا برادر» بابا می‌گفت «سماورت روشنه حاج خانم؟»
انارهای باغ ما خیلی آب‌دار و خوشگل بود. یک روز مریم گفت «مُرده‌ها اول بوی بد می‌گیرن بعد پودر میشن. بعد پودرهاشون میره تو خاک، میره تو درخت‌ها. انارهای باغ‌تون مُرده‌ای میشه» بعد بلند خندید. از آن به بعد من لب به انار نزدم. ولی مریم زنبیل انار تعارفی را که دست مامان می‌دید تندی از مامان می‌گرفت می‌برد توی خانه‌شان.
مریم می‌گفت «مرده‌ها را می‌گذارند روی یک سنگ سفید بزرگ روی بلندی. لباس‌هایشان را در می‌آورند» بعد یواش گفت «لُختِ لُخت‌شون می‌کنن». لبم را گاز گرفتم. زودی گفت: «بعدش توی مرده‌شور خونه مُرده رو با کیسه و لیف می‌شورن. بعدشم یه پارچه سفید بهش می‌پیچن. بهش میگن کفن» فرش پهن کرده بودیم جلوی در خانه ما و لواشک می‌خوردیم که مریم این‌ها را تعریف کرد.
صبح وقتی بابا داشت کفش‌هایش را می‌پوشید که برود، یک دفعه یک هشت پا از توی دلم آمد بالا و با یکی از پاهایش محکم چنگ انداخت توی گلویم. گوشه چشمم سوخت. بابا گفت «نوبت آب باغه، یه سر هم میرم زیارت اهل قبور. زود برمی‌گردم.»
اهل قبور توی خانه ما خیلی محترم بودند. بابای بابا اسمش میرزاحسن بوده. خطش خیلی خوب بوده. بابا کتاب‌های خطی را گذاشته بود لای پارچه‌های مخمل قهوه‌ای؛ روی طاقچه‌های بالایی که دست بچه‌های خاله‌ها بهشان نرسد. بابا می‌گفت «حیفه حاج خانم. یادگاریه». یک بار بابا من را نشاند روی زانویش و یواش آخرین صفحه یک کتاب کهنه را باز کرد. بعد گفت می‌بینی بابا، نوشته «العبد الاحقر حسن ولدِ ابراهیم، یعنی پسر ابراهیم» بعد سر تکان داد و گفت «ای دادِ بیداد».
تا بابا از در اتاق بیرون رفت، جیغ زدم«منم میام» بابا برگشت نگاهم کرد. مامان گفت «کجا بری؟ خوبیت نداره دختر دنبال باباش راه بیفته بره تو دهات». اشک‌هایم داشت می‌ریخت روی لباسم.
بابا گفت «می‌خوای بیای؟» نوک دماغم تیر کشید. مامان گفت «نه آقا، کجا بیاد». بابا توی ایوان خم شد و پشت کفشش را بالا کشید. گفت «حاج خانم یه لقمه بدید دست این بچه دلش ضعف نره تا ظهر.»
دلم می‌خواست از اهل قبور بخواهم از خدا بخواهند بابا را گرگ نخورد، ولی خجالت می‌کشیدم. مریم می‌گفت «مرده‌ها ازته قلب آدم هم خبر دارن» حتما اهل قبور می‌دانستند من ازشان می‌ترسم. مامان می‌گفت «اموات اگر برای آدم دعا کنن، خدا به حرفشون گوش میده». می‌دانستم بعد از سال‌ها دوا درمان، آخرش مامان یک بار همه قرآن را خوانده و هدیه کرده به بابامیرزا، بعد خدا من را بهشان داده.
قلبم گروپ گروپ می‌زد. صدای گریه خودم را می‌شنیدم. نگاه کردم طرف قبرستان. یواش گفتم «بابابزرگ‌ها به خدا من دوستتون دارم. همه‌اش تقصیر مریمه که من ازتون می‌ترسم». صدای گریه‌ام بلندتر شده بود. مثل توی مینی‌بوس محمدآباد داشت حالم به هم می‌خورد. داد زدم «تو رو خدا بابامو نجات بدید». دستشویی‌ام گرفته بود. یک دفعه بلند جیغ کشیدم «بابا جون...»
همان موقع چند تا درخت تکان خوردند. قلبم کنده شد. یکهو یک نفر از بین درخت‌ها بیرون آمد. داشتم از ترس می‌مردم. نگاه کردم. بابا بود. داشت می‌دوید. اشک‌هایم را پاک کردم. نتوانستم مثل فیلم‌ها بپرم توی بغلش. می‌ترسیدم دستشویی‌ام بریزد. همان جا ایستادم. صورت بابا سرخ شده بود. کفه گل آفتابگردان را گذاشت توی دستم. دست کشید روی سرم «ترسیدی جونِ بابا؟» سرم را بالا بردم که یعنی«نه». خندید «اینو عمو احمد داد برای شما».
کفه آفتابگردان اندازه یک بشقاب پلوخوری بود. تخمه‌های سیاهش تَنگِ هم فرو رفته بودند توی بشقاب. توی مغزم نوشتم«گل آفتابگردان»
بابا دست‌هایش را با آب توی کوزه شست. پاچه‌هایش را تکاند. کفه آفتابگردان را به سینه‌ام فشار دادم. بابا نگاهم کرد «لقمه‌ات رو چرا نخوردی بابا جون؟»
گفتم «بریم سر خاک بابابزرگ؟»
بابا دستم را گرفت و سرم را ماچ کرد «بریم»
بابا تند راه می‌رفت. وسط راه ایستاد؛ بغلم کرد و دوباره راه افتاد. مامان می‌گفت «زشته، دیگه بزرگ شده» بابا می‌خندید «بابای باباست»
جلوی مزار گفتم «بابا اینو بخونیم؟» تابلو رنگ و رو رفته بود. پایینش نوشته بود «العبد الاحقر حسن ولد ابراهیم».
بابا اول زل زد به تابلو. بعد شروع کرد به خواندن «السلام علی اهل لا اله الله ...» من یواش تکرار کردم. چقدر«ل» داشت.