نشانه‌های عزت نفس پایین و راه درمان آن
نشانه‌هایی که می‌گویند عزت‌نفستان پایین است
یاسمین رضوی
قسمت اول
در مود خودتان چگونه فکر می‌کنید؟ چشم‌هایتان را ببندید و خودتان را از بیرون تماشا کنید و ببینید در تمام این سال‌ها چه تصوری از خودتان داشته‌اید و با چه جملات و توصیفاتی از خودتان یاد کرده‌اید. شاید احساسی که دارید و ارزشی که برای خودتان قائل هستید را هرگز در قالب جمله در ذهنتان تکرار نکرده باشید، اما خوب که دقت کنید می‌توانید این احساسات را از پشت ناخودآگاهتان بیرون بکشید. آدم‌های زیادی هستند که سعی می‌کنند با لاپوشانی و پنهان کردن احساساتشان، عزت‌نفس پایین را بپوشانند اما «عزت‌نفس» از آن دست چیزهایی است که در تک‌تک انتخاب‌ها، رفتار و تصمیمات، جملات و زبان بدنمان خودش را نشان می‌دهد. شاید در تشخیص اینکه دارای عزت‌نفس هستید یا عزت‌نفستان چه نمره‌ای می‌گیرد دچار سرگردانی شوید، ما در این نوشتار می‌خواهیم نشانه‌هایی که می‌گویند عزت‌نفستان پایین است را بشماریم و سپس برای درمان آن راهکارهای ساده بدهیم. با ما همراه باشید.
تفاوت میان عزت‌نفس و اعتمادبه‌نفس
اعتمادبه‌نفس یعنی اینکه شما باور دارید که می‌توانید از پس کارها برآیید و توانایی انجام آن‌ها را داشته و تا رساندن به هدف پیش می‌روید. شما مهندس توانمند یا معلم ماهری هستید، در کارتان درجه یکید، می‌دانید که توانایی انجام خیلی از کارها را دارید، شما اعتمادبه‌نفس خوبی دارید، اما این دلیل نمی‌شود که حتما عزت‌نفستان هم بالا باشد.
عزت‌نفس، از ارزش می‌آیید. ارزشی که برای خودتان قائل هستید. چقدر خودتان را دوست دارید و آنچه هستید را ارزشمند، محترم و دوست‌داشتنی می‌دانید؟ البته عزت‌نفس چیزی فراتر از دوست داشتن خود است. عزت‌نفس یعنی اینکه چقدر خودتان را لایق عشق می‌دانید و چه ارزشی برای افکار، احساسات، عقاید و اهدافتان قائل هستید. با برشمردن نشانه‌های عزت‌نفس پایین بهتر می‌توانید این موضوع را درک کنید.
نشانه‌های عزت‌نفس پایین
نداشتن عزت‌نفس، یا پایین بودن آن بر افکار، احساسات و حتی الگوهای رفتاری ما اثر می‌گذارد. شاید گمان کنیم که خیلی خوب توانسته‌ایم آن را مخفی کنیم و با اعتمادبه‌نفس بالای که داریم جای خالی عزت‌نفس را پر کنیم، اما رفتار ما خلأ عزت‌نفس را برملا می‌کنند. همچنین باید بدانید که کمبود یا نبود ارزش شخصی‌ای که برای خود باید قائل باشید، نه‌تنها بر روح که بر جسم شما هم می‌تواند اثر بگذارد.
1ـ اعتمادبه‌نفس پایین؛ در بالا ما برای تشریح تفاوت میان اعتمادبه‌نفس و عزت نفس، گفتیم که کسی می‌تواند اعتمادبه‌نفس بالا و عزت‌نفس پایینی داشته باشد. اما این مورد کمتر پیش می‌آید. همبستگی عجیبی میان اعتمادبه‌نفس پایین و کمبود عزت نفس وجود دارد. وقتی شما اعتمادبه‌نفس دارید و آن را در مسیر زندگی بارها سنجیده‌اید و به توانایی‌هایتان ایمان دارید، خود به خود ارزش بیشتری برای خودتان قائلید و عزت‌نفستان بالا می‌رود. بنابراین ممکن است که اعتمادبه‌نفس با عزت‌نفس متفاوت باشد اما هرچه که اعتمادبه‌نفستان را تقویت کنید گویا که برای عزت‌نفستان هم کاری کرده باشید.
2ـ نمی‌توانید «نه» بگویید: هر کاری که می‌کنید نمی‌توانید خلاف خواسته دیگری و برای مراقبت از سلامت روان خودتان «نه» بگویید. این نشان می‌دهد که شما در گذر زمان و در طول زندگی کمترین توجه را به خودتان، ارزش‌های درونی و برنامه‌های زندگیتان داشته‌اید و مدام مشغول نادیده گرفتن آن‌ها برای رسیدگی به دیگران بوده‌اید. شما حاضرید که از درس خواندن، خلوت کردن، ورزش و هرآنچه برنامه شخصی دارید بگذرید و به دوستی که ازتان خواسته تا با او به بازار بروید، همراه شوید، چون نمی‌توانید نه بگویید. این مسئله می‌تواند پیچیده‌تر و در شرایط سخت دیگری هم خودش را نشان دهد.
3ـ مدام در حال عذرخواهی کردن هستید. حتما یا دیده‌اید و یا تجربه‌اش را دارید که بابت کارهایی که در آن هیچ تقصیری ندارید، از دیگران عذرخواهی کرده‌اید. البته این ممکن است به‌ندرت و در طول زندگی با نیت تربیت یا هر نیت دیگری پیش بیاید اما اینکه تبدیل به رویه زندگی شود، مشخص است که نشان‌دهنده عزت‌نفس پایین است. برخی از افراد حتی زمانی که توی خیابان راه می‌روند و کسی به آن‌ها تنه می‌زند هم ناخودآگاه عذرخواهی می‌کنند. وقتی برای کسی پیام می‌فرستند مدام در حال گفتن: «ببخشید» «عذر می‌خواهم» و... هستند! این افراد حتی برای بودنشان هم متأسفند و معذرت‌خواهی می‌کنند.
4ـ مقایسه با دیگران. هیچ بد نیست که خودمان را با آدم‌هایی موفق مقایسه کنیم. فردی با توانایی‌های ما توانسته فلان موقعیت اجتماعی و یا کاری را کسب کند. این نشان می‌دهد که ما هم می‌توانیم. مقایسه ممکن است به افزایش انگیزه و رغبت ما بینجامد. اما مقایسه منفی، یعنی مقایسه‌ای که به کار نرسد و در حد مقایسه بماند و مدام تکرار شود، باعث پایین آمدن عزت‌نفس می‌شود. شبکه‌های اجتماعی را می‌گردید و هر روز زندگیتان را با آدم‌های دور و نزدیک مقایسه می‌کنید، جملاتی که با این مقایسه‌ها در سرتان شکل می‌گیرد از این دست است: «ما رو باش، دلمون رو به چیزهایی خوش کردیم، مردم چه زندگی‌هایی دارند»، «کاش من یک ساعت جای این بودم» «خاک تو سر من با این انتخاب همسرم» و...! این جملات که برخواسته از جملات منفی است از عزت نفس پایین نشئت گرفته است.
5ـ با همه موافق است. آد‌می‌که عزت‌نفس پایینی دارد به خودش اجازه اظهار عقیده نمی‌دهد. در واقع این فرد از ترس اینکه مبادا طرد شده یا دوستش نداشته باشند، نظراتش را پنهان می‌کند. معمولا با همه موافق است، حتی با دو طیف کاملا مخالف! به همه می‌گوید: «بله حق با شماست» و در دلش نظری مخالف دارد. این افراد آن‌قدر برای خودشان ارزش قائل نیستند که بتوانند جلوی موج منفی نقد شدن بایستند.
6ـ حالش با من خوب نیست. مریم توی آینه نگاه می‌کند و با خودش می‌گوید: «این مرد منو به‌خاطر چی انتخاب کرده آخه؟!» منظورش همسرش است. همسر مریم او را دوست دارد، واقعا دوست دارد. اما مریم خودش را لایق دوست داشتن همسرش نمی‌داند. گمان می‌کنید که ارزش آن را ندارد. باید برای اینکه در مدار این علاقه قرار بگیرد بیش از آنچه هست، باشد. تصور مریم این است که شوهرش از بودن با او لذت نمی‌برد. تمام این تصورات، حدسیات مریم است نه واقعیتی که تابه‌حال یک بار درباره‌اش با همسرش صحبت کرده باشد. او از صحبت کردن هم ابا دارد، مبادا با چیزهایی روبرو شود که به اضطرابش دامن برند.
7ـ عدم پذیرش بازخورد مثبت! «نه بابا این‌طوریام نیست» «شما لطف دارید، من کار خاصی نکردم» این جملات را زیاد می‌شنوید؟ یا می‌گویید؟ این جملات یعنی فرد مهارت پذیرش بازخورد مثبت را ندارد. وقتی ازشان تعریف می‌کنند، گمان می‌کنند که دستشان انداخته‌اند، یا فرد مقابل دارد اغراق می‌کند و یا حتی ظالم است. او خودش را لایق و ارزشمند نمی‌داند. آدم‌هایی که عزت‌نفس بالایی دارند معمولا از این جملات جایگزین استفاده می‌کنند: «بله، من برای به نتیجه رسیدن این کار خیلی زحمت کشیدم و بسیار به آن امیدوارم. از شما هم بابت نگاه مثبتتان سپاسگزارم»
8ـ چشم‌انداز منفی؛ آدم‌هایی با عزت‌نفس پایین معمولا آینده را تیره می‌بینند آن‌ها نمی‌توانند تصور کنند که اوضاع بهتر می‌شود. به نظر آن‌ها احتمال بهتر شدن آینده بسیار کم است. این ناامیدی باعث می‌شود که انگیزه‌هایشان ته بکشد و اعتمادبه‌نفسشان سقوط کرده و به‌دنبال آن عزت‌نفسشان هم پایین بیاید.
9ـ در رستوران نشسته‌اید و دوستتان از شما می‌پرسد که تو چی انتخاب می‌کنی. اولین پاسخ شما این است: «هرچی خودت خوردی، منم می‌خورم» علت این امر می‌تواند چیزهای متفاوتی باشد، از اینکه شما مهمانید و نمی‌خواهید زیاده‌روی کنید گرفته تا اینکه به دلیل عزت‌نفس پایین توانایی ساده‌ترین انتخاب‌ها را ندارید. اگر در مقابل سؤال تو چی انتخاب می‌کنی؟ دچار مشکل می‌شوید، احتمال عزت‌نفستان پایین است.
10ـ بازخورد منفی. همان قدر که بازخورد مثبت در برابر دیوار عزت‌نفس پایین، دوام نمی‌آورد. بازخورد منفی هم بیش از آنچه باید، اثر می‌گذارد. افرادی که عزت‌نفس پایین دارند برای انتخاب‌های خودشان آن‌قدری ارزش قائل نیستند که در مقابل نظر منفی دیگران دوام بیاورند. یک بازخورد منفی آن‌ها را دل‌زده و پشیمان می‌کند.
ادامه دارد.