تو فقط بخند

مریم کمالی‌نژاد

پسرک، دست می‌گذارد زیر چانه مادرش و صورت غرق در اشکش را بالا می‌آورد و خیره می‌شود در چشم‌هایش و با همان زبان کودکانه و بغضی که راه گلویش را بسته می‌گوید: «مامان، چرا گریه می‌کنی؟» مادر، اشک‌هایش را کنار می‌زند، به‌سختی لبخند می‌زند، پسرکش را بغل می‌کند و توی گوشش می‌گوید: «چیزی نیست عزیزم، مامان یه‌کم دلش گرفته، چون باباجونش رفته پیش خدا» بچه همچنان بغض دارد، اما مشخص است که از بودن در آغوش مادر احساس امنیت کرده، سرش را می‌چسباند به سینه مادرش و همان جا خوابش می‌برد.

بچه‌ها، به اشک و غم مادرانشان حساس‌اند. حتما شنیده و تجربه کرده‌اید که مادر که غم داشته باشد، تمام خانه غمگین است. از خودمان می‌پرسیم، غم و افسردگی پدر هم به همین اندازه بر فرزندان اثر دارد؟ یا اینکه فقط مادر است که همیشه باید بخندد و محکوم است به داشتن حال خوب؟

در این نوشتار می‌خواهیم به این سؤالات پاسخ دهیم و اثر مادر شاد را بر روی کودکان بررسی کنیم. با ما همراه باشید.

اولین ظرف رشد کودک

جاسمین لی کوری در کتاب «مادری که کم داشتم» می‌گوید: اولین ظرف رشد کودک، رابطه ایمن با مادر است و ظرف دوم و بزرگ‌تر خانه‌ای شاد برای اوست. مثل اینکه گلی گلدانی را در خاک خوبی بکاریم و سپس در اتاقی با نور و دمای مناسب نگه داریم.»

چه جمله‌ آشنایی، تقریبا همه‌مان این را بلدیم. حتی اگر از زبان روان‌شناسان نشیده باشیم با تک‌تک سلول‌هایمان تجربه‌اش کرده‌ایم. خاطراتی که از لبخند مادرمان داریم. از وقت‌هایی که حالش خوب بوده و دنیا به روی همه اعضای خانه لبخند زده و نور پاشیده شده به زندگی‌مان و احساس امنیت و حال خوب کردیم. یا وقت‌هایی که حالش روبه‌راه نبوده، حواس‌پرت یا افسرده شده و توجهی به احساسات فرزندانش نداشته، چطور دنیا برایمان جای ناامنی شده و حوصله هیچ کاری نداشته‌ایم.

این اثرات را روی فرزندان خودمان هم ‌‌می‌توانیم به‌وضوح ببینیم. وقتی شاد نیستیم، درست شبیه گلی که چند روزی بماند توی هوای نامناسب و بهش آب نرسد، پژمرده و بی‌حوصله ‌‌می‌شوند.

محکومیم به شاد بودن؟

ما مادریم، اما آیا مادر محکوم است به این که همیشه شاد باشد؟ همیشه لبخند بزند؟ مدام در اختیار نیاز و خواسته‌های فرزندان و همسرش باشد؟

هیچ‌کس از مادر توقع ندارد که مدام شاد و سرزنده و مراقب باشد. مادر هم انسان است، با اینکه به احساسات و عواطفی مجهز است که دیگران از آن بی‌بهره‌اند. صبری دارد که نزدیک‌ترین‌های به کودک از دیدنش، متعجب ‌‌می‌شوند. با این حال، دزدان شادی این روزها، بیش از گذشته در کمین‌اند. مادران زیادی پس از زایمان دچار افسردگی ‌‌می‌شوند. حتی تا چهار سال اول زندگی کودک ممکن است مادر به افسردگی دچار شود. مادران زیادی در طول زندگیشان، حتی پیش از تولد کودک، افسردگی را تجربه کرده‌اند. مادران هم توان محدودی دارند و ممکن است با وجود شاغل بودن و کار خانه و بچه‌داری، کم بیاورند، و از پا بیفتند و نیاز به خلوت و آرامش داشته باشند. تمام این مسائل و حتی بیش از این که در اینجا نمی‌شود به تمام جزئیاتش اشاره کرد، قابل درک است.

بنابراین منظور از مادر شاد، مادری نیست که هرگز از کوره در نرود، هرگز اشک نریزد، هرگز خلوت خودش را نخواهد و وقتی برای خودش در نظر نگیرد. برعکس! مادر شاد، به همان میزان که به فرزندان و همسرش اهمیت می‌دهد برای روح خودش هم ارزش قائل است و وقت ‌‌می‌گذارد. ما ‌‌می‌دانیم که مادران امروزی با چالش‌های زیادی روبرو هستند. پس چاره چیست؟

نیازهای کودک

کودکی که شما او را به دنیا دعوت کرده‌اید، کسی را جز شما در این دنیا ندارد که به نیازهایش پاسخ بدهد. خودش هم که از پس آن نیازها بر نمی‌آید. برآوردن نیازهای کودک از جمله نیاز به لمس شدن، مهم‌ترین کاری است که بعد از به دنیا آمدن کودک دارید. اگر به‌تنهایی از پس آن برنمی‌آیید از دیگران کمک بخواهید.

اگر کودک احساس کند که نیازهایش نادیده گرفته ‌‌می‌شود، مدت‌ها گرسنه ‌‌می‌ماند، خیس و کثیف است، هرچه گریه می‌کند کسی او را در آغوش نمی‌کشد، احساس نامرئی بودن ‌‌می‌کند و در بزرگسالی هم دنیا و آدم‌ها را امن نمی‌بیند. آماده باشید تا دو سال تمام کودک را مدام در آغوش بکشید و لمس کنید، فورا به نیازهایش پاسخ دهید و هرگز او را نادیده نگیرید یا بی‌توجهی نکنید. برآمدن از پس این‌ها، نیاز به یک مادر شاد و سرزنده دارد. پس قبل از تمام این‌ها باید حواستان به خودتان باشد.

مادر افسرده

نشانه‌های افسردگی را در خودتان جدی بگیرید. افسردگی به‌اندازه سرماخوردگی شایع است. این جمله را بارها گفته‌ایم و شنیده‌اید. خاصه برای زنانی که تجربه زایمان دارند. زنان زیادی پس از به دنیا آمدن اولین فرزندشان به‌شدت احساس تنهایی و اندوه ‌‌می‌کنند. اگر این نشانه‌ها که پیش از این مفصل درباره‌اش صحبت کرده‌ایم را در خودتان دیدید، به روان‌شناس مراجعه کنید و درمانتان را ادامه دهید. مطمئن باشید این درست‌ترین کاری است برای فرزندتان بکنید.

تحقیقات ‌‌می‌گویند کودکی که با یک مادر افسرده روزگار ‌‌می‌گذراند و در چنین محیطی زندگی ‌‌می‌کند، رشد مغزش ضعیف ‌‌می‌شود و این ‌‌می‌تواند توانایی او را در یادگیری تحت‌تأثیر قرار دهد. روان‌شناسان ‌‌می‌گویند کودکان مادران افسرده اغلب بیش از دیگران دچار اضطرابند، عملکرد شناختی‌شان پایین است و بیش از دیگران درگیر اختلالات روانی هستند.

چرا؟ چون مادر افسرده، منزوی است، نمی‌تواند به نیازهای کودکش رسیدگی کند، کودک را یا نمی‌بیند یا به او بی‌توجه است و تمام این‌ها باعث محروم شدن کودک از دلبستگی ایمن ‌‌می‌شود. کودکی که در سال‌های اولیه زندگی‌اش دلبستگی ایمن را تجربه نکرده باشد در بزرگسالی به مشکلات روانی زیادی گرفتار ‌‌می‌شود. از عدم احساس امنیت گرفته تا مسائلی که در ارتباط با دیگران خواهند داشت.

«وقتی مادر حواس‌پرت، نگران یا افسرده است، این پشت‌گر‌‌می ‌را نداریم و آرامش و تمرکز برایمان سخت‌تر ‌‌می‌شود. وقتی حواس مادر جای دیگری است یا خرد و خسته است، دیگر نمی‌توانیم ابراز وجود یا اظهارنظر کنیم. در این شرایط جایی برای شاد بودن نیست، مگر اینکه صورتکی به چهره‌مان بزنیم و بکوشیم مادرمان را شاد کنیم. مادر شاد این بار را از روی دوش ما بر‌‌می‌دارد و ما به‌راحتی ‌‌می‌توانیم خودمان را همان طوری که هستیم ابراز کنیم» ¹

شما حق شاد بودن دارید

شما مادری هستید، جوان و سرزنده، بدون تجربه‌ اختلالات روانی و یا حتی ‌‌کمی ‌اضطراب و افسردگی. عاشق فرزند تازه متولدشده‌تان هستید و ‌‌می‌خواهید تا جان دارید به او رسیدگی کنید. تقریبا اغلب ما در این دسته جا ‌‌می‌شویم اما مادر هم توانایی محدودی دارد، ابرانسان نیست و نیاز به استراحت، رسیدگی و توجه دارد.

سه شب است بالای سر فرزند شیره‌خوارتان که از درد کولیک به خود ‌‌می‌پیچد نشسته‌اید و از همسرتان هم کمک نخواسته‌اید، چون فردا باید برود سر کار. از صبح هم مدام خانه را مرتب کرده‌اید و غذا برای اعضای خانه درست کرده‌اید و بچه به بغل راه رفته‌اید و سعی کرده‌اید سرپا باشید. تصورتان از خودتان چیست؟

از کمک خواستن نترسید. احساس و نیازتان را با نزدیکانتان در میان بگذارید. به همسرتان بگویید که نیاز به استراحت دارید، از والدینتان بخواهید کمی ‌در این زمینه به یاریتان بیایند، اگر کسی اطرافتان نیست، از پرستار بچه کمک بگیرید. در صورت که خودتان را نادیده بگیرید، خیلی زود، خستگی جسمی ‌و روحی از پا ‌‌می‌اندازدتان و تبدیل به یک مادر ناشاد خواهید شد.

خانه شاد

«خانه شاد و سالم هم بدون مشکل نیست، ولی در آنجا، به‌جای اینکه مشکلات را لاپوشانی کنند یا به کوهی بزرگ تبدیل کنند، آن‌ها را حل ‌‌می‌کنند. درگیری‌ها حل‌وفصل ‌‌می‌شوند چون بزرگسالان لایق و باکفایتی وجود دارند که ‌‌می‌توانند انواع مشکلات و نیازها را برطرف کنند» ²

اتفاقا لازم است که کودک بداند افراد گاهی عصبانی، خسته، پریشان، بی‌حوصله هستند و فرو ‌‌می‌ریزند ولی تمام این‌ها قابل حل و ترمیم است. «مادر به‌قدر کافی خوب هم بارها مرتکب اشتباه ‌‌می‌شود، ولی برای امنیت بخشیدن به پیوند و بهبود آن، ترمیم چندباره این روابط بخشی از کاری است که باید انجام دهد.»

از فرزندتان بپرسید

از فرزندتان بپرسید که آیا یک مادر شاد ‌‌می‌خواهد یا یک مادر پرکار؟ او مطمئنا مادر شاد را انتخاب خواهد کرد. کودک ‌‌می‌تواند به‌هم‌ریختگی خانه و نداشتن غذای تزیین شده را تحمل کند اما ناشادی شما ناخودآگاه بر بهداشت روان او اثر بدی خواهد گذاشت. پس سعی نکنید که به مثل یک قهرمان به تمام کارهای خانه و بیرون از خانه برسید و هیچ کم‌وکاستی را تجربه نکنید. سعی کنید که آرام و مهربان باشید و خودتان را سرزنش نکنید.

^{1 و 2}ـ مادری که کم داشتم / جاسمین لی کوری