سیمرغ و سی مرغ
کمتر فارسی‌زبانی است که با افسانه سیمرغ آشنا نباشد؛ با این همه حضور سیمرغ به شاهنامه فردوسی محدود نمی‌شود. یکی از آثاری که سیمرغ‌محور آن قرار گرفته است «منطق‌الطیر» شیخ عطار نیشابوری است. این اثر ارجمند یکی از شاهکارهای ادبیات عرفانی فارسی است. که در قرن ششم هجری قمری سروده شده است. در منظومه منطق‌الطیر، «سیمرغ »مظهر بی‌نشانِ حق است که دیگر پرندگان در جستجوی او تصمیم به سفر می‌گیرند. ما قصد داریم در این فرصت، به شرح داستان بپردازیم و شما خوانندگان عزیز را بیش از پیش با این داستان از منطق‌الطیر آشنا سازیم.
آغاز داستان:
مرغان همه گرد آمدند و گفتند ما را پادشاهی باید که به پادشاهی او تسلیم شویم و او را به پادشاهی بشناسیم. بیایید در طلب او به راه افتیم و او را بیابیم و در سایه او زندگی کنیم و در ریسمان او آویزیم. فرمان‌بردار او باشیم و گوش به اوامر او داریم و پیرو احکام او شویم. ما شنیده‌ایم که پادشاهی است که او را سیمرغ می‌خوانند فرمان او در خاور و باختر جریان دارد. بیایید نزد او برویم و خویشتن بدو بسپاریم.»
مرغان و وادی آن‌ها:
در این داستان جمع مرغان که مظهر سالکان راه حقند، در طلب پادشاهی خود به جستجوی سیمرغ، که جلوه ی حق است بر می‌آیند. در این میان هدهد راهنما و پیر طریقت مرغان است:
مرحبا ای هدهد هادی شده
در حقیقت پیک هر وادی شده
ای به سرحد سبا سیر تو خوش
با سلیمان منطق‌الطیر تو خوش
صاحب سر سلیمان آمدی
از تفاخر تاجوَر، زان آمدی
دیو را در بند و زندان باز دار
تا سلیمان را تو باشی راز دار
آن‌ها به سوی کوه قاف که جایگاه سیمرغ است رهسپار می‌شوند.
برگزیدن هدهد به رهبری:
چون شنودند این سخن مرغان همه
آن زمان گفتند ترک جان همه
برد سیمرغ از دل ایشان قرار
عشق در جانان یکی شد صد هزار
عزم ره کردند عزمی بس درست
ره سپردن را باستادند چست
جمله گفتند این زمان ما را به نقد
پیشوایی باید اندر حل و عقد
تا کند در راه ما را رهبری
زانک نتوان ساختن از خودسری
منصرف شدن و ناتوانیِ جمعی از مرغان از ادامه راه:
در ابتدای راه عده‌ای از مرغان هر کدام به بهانه ای از ادامه راه صرف‌نظر می‌کنند. هدهد با روایت داستان شیخ صنعان مابقی مرغان را به ادامه راه وا می‌دارد. مرغان در این مسیر سخت هفت وادی پیش رو دارند که اشاره به هفت وادی سلوک دارد این وادی ها به ترتیب عبارت اند از: طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت، فقر و فنا در عبور از این وادی‌ها بسیاری از مرغان از پای در می‌آیند.
توصیف هفت وادی:
چون فرو آیی به وادی طلب
پیشت آید هر زمانی صد تعب
چون دل تو پاک گردد از صفات
تافتن گیرد ز حضرت نور ذات
++
بعد ازین وادی عشق آید پدید
غرق آتش شد کسی کانجا رسید
عشق اینجا آتشست و عقل دود
عشق کامد در گریزد عقل زود
+++
بعد از آن بنمایدت پیش نظر
معرفت را وادیی بی پا و سر
هیچ‌کس نبود که او این جایگاه
مختلف گردد ز بسیاری راه
++
بعد ازین وادی استغنا بود
نه درو دعوی و نه معنی بود
هشت جنت نیز اینجا مرده‌ایست
هفت دوزخ همچو یخ افسرده‌ایست
++
بعد از این وادی توحید آیدت
منزل تفرید و تجرید آیدت
چون بسی باشد یک اندر یک مدام
آن یک اندر یک، یکی باشد تمام
++
بعد ازین وادی حیرت آیدت
کار دایم درد و حسرت آیدت
آه باشد، درد باشد، سوز هم
روز و شب باشد، نه شب نه روز هم
++
بعد ازین وادی فقرست و فنا
کی بود اینجا سخن گفتن روا
عین وادی فراموشی بود
لنگی و کری و بیهوشی بود
و از میان آن همه پرنده فقط سی مرغ باقی می مانند که به جایگاه سیمرغ می‌رسند. در واقع سیمرغ خود این سی مرغ هستند که پس از عبور از هفت وادی «سیمرغ» شده اند:
وان همه مرغان همه آن جایگاه
سر نهادند از سر حسرت به راه
سال‌ها رفتند در شیب‌وفراز
صرف شد در راهشان عمری دراز
آخرالامر از میان آن سپاه
کم رهی ره برد تا آن پیشگاه
زان همه مرغ اندکی آنجا رسید
از هزاران کس یکی آنجا رسید
عالمی پر مرغ می‌بردند راه
بیش نرسیدند سی آن جایگاه