نگاهی به دو قالی مهم ایرانی
گنج‌هایی در دست بیگانه
عاطفه میرافضل
در طول قرن‌های گذشته گاهی تاروپودهای درهم‌تنیده‌ای که بیانگر هنر آمیخته به رنج هنرمندان قالیباف ایرانی بود تحفه‌ای می‌گشت برای ایجاد صلح یا هبه‌ای برای روشنی چشم پادشاهان.
به نقل از سایت اطلاع‌رسانی فرش ایران، این سجاده هدیه دربار صفویان به
پادشاهی عثمانی، به مناسبت انعقاد عهدنامه صلح در سال ۹۹۸ قمری مصادف با ۱۵۹۰
میلادی بوده است که احتمالا شاه عباس برای سلطان مراد سوم فرستاده است.
بر اساس متن کتیبه، احتمال دارد که این قالی سفارش وزیر شاه اسماعیل
دوم میرزا مخدوم شریفی باشد.
در قسمتی از کتیبه‌ها آمده است:
تا ارض و سما نشان باشد
ال عثمان خدایگان باشد
بر سریر عدالت و اقبال
تا ابد شاد و کامران باشد
زینت افزای خطبه و سکه
نام سلطان مراد خان باشد
آنچه در ادامه مطلب می‌خوانید نظر دکتر سیدعلی مجابی در مورد این قالی
است:
عهدنامه صلح بین شاه عباس و سلطان مراد سوم حدودا دو سال پس از به
سلطنت رسیدن شاه عباس رخ می‌دهد. پایتخت هنوز قزوین است و به اصفهان منتقل نشده
است. سلطان مراد سوم که یکی از خرافاتی ترین سلاطین عثمانی است و اساسا به دلیل
توطئه برای قتل سوکول لو محمد پاشا، وزیر اعظم محبوب کشورش، در بین تورک‌ها سلطان
محبوبی نیست، از به‌هم‌ریختگی کشور پس از مرگ شاه‌تهماسب و دوران کوتاه و پر از
آشوب سلطنت اسماعیل دوم و محمد خدابنده استفاده نموده و فتوحات نسبتا زیادی را در
آذربایجان و قفقاز رقم می‌زند. شاه‌عباس پس از به قدرت رسیدن برای سامان دادن به
اوضاع مملکت ابتدا پیمان صلحی را با مراد سوم امضا می‌کند همین پیمان مورد اشاره و
سپس به سمت ازبک‌ها لشگر کشیده و تهدید‌های شرق و شمال شرقی کشور را از بین می‌برد.
اما مراد سوم در سال ۱۵۹۵ و
پنج سال پس از این پیمان صلح فوت می‌کند و جانشینان او به این پیمان متعهد نمی‌مانند.
محمد سوم، احمد اول، مصطفی اول و عثمان دوم به ترتیب در حمله به ایران در نهایت از
شاه‌عباس شکست خورده و مجبور می‌شوند پیمان‌های صلح خفت باری را بر عثمانی تحمیل
کنند. تنها مراد چهارم یا مراد شکارچی است که در اواخر
سلطنت شاه عباس ایران را شکست داده و از بار این پیمان‌های صلح خفت بار عثمانی را
نجات می‌دهد.
در تمامی پیمان‌های صلح ایران و عثمانی در دوره شاه‌عباس ارسال ابریشم
و منسوجات ابریشمی‌به عثمانی یکی از تعهد‌های ایران بوده است. شاه‌عباس بسیار تلاش
می‌نمود تا ابریشم و محصولات ابریشمی‌ایران را به غرب شناسانده و سیطره ابریشم
بورسا بر بازارها مدیترانه‌ای را بشکند. بنابراین این احتمال که چنین فرش‌های در
مجموعه تعهدات ایران در این صلح قرار گرفته باشد، بعید نیست.
لیکن باید در نظر داشت که اسماعیل دوم در ۹۸۵ یعنی ۱۳ سال
قبل از انعقاد این پیمان صلح بین شاه عباس و مراد سوم توسط قزلباشان کشته شده و
بعد از او نیز سلطان محمد خدابنده زمام امور را در دست می‌گیرد. بنابراین و با
توجه به شعر به‌کاررفته در متن فرش، شاید این فرش بازمانده‌ای از سلطنت اسماعیل
دوم باشد که در قزوین به دست شاه‌عباس رسیده و با توجه به تناسب متن شعر به دربار
سلطان مراد سوم اهدا شده باشد.