درباره یک ادعا پیرامون دعوت نتفلیکس از برخی سینماگران ایرانی
لاف کاری!
سریال «زخم‌کاری» به کارگردانی محمدحسین مهدویان با شکایت وزارت ارشاد در آستانه توقیف قرار دارد. این خبر پس از انتشار چهارمین قسمت از این سریال در حالی رسانه‌ای شد که علی سعد، معاون ساترا در واکنش به شکایت ارشاد در توئیتی نوشت: «همان‌طور که در موضوع شکایت وزارت ارشاد از انتشار سریال «زخم‌کاری» به رغم صدور پروانه ساخت، مدیران ساترا هزینه دادگاهی شدن را با هدف حمایت از پلتفرم‌های داخلی می‌پردازند، انجام برخی اصلاحات که در فرآیند کارگزاری محتوایی و بازبینی آن تأیید شده، بخشی از رویکرد حرفه‌ای و فرهنگی ساتراست.»
این ماجرا پس از انتشار قسمت ششم سریال، رنگ‌وبوی دیگری به خود گرفت؛ مهدویان کارگردان «زخم‌کاری» در انتقادی تند به ممیزی‌های صورت‌گرفته در این سریال واکنش نشان داد. وی این سانسورها را «غیرمنطقی و غیرعرفی» خواند و در متنی گلایه‌آمیز نوشت: «شنیده‌اید که چند پلتفرم بزرگ بین‌المللی از جمله نتفلیکس برای سرمایه‌گذاری روی طرح‌ها و ایده‌های فیلمسازان ایرانی ابراز تمایل کرده‌اند؟ تردید نکنید به‌زودی زود پلتفرم‌های خارجی، مقصد هنرمندان خلاق ایرانی خواهد شد و نخبه‌های فرهنگی ما هم مثل نخبه‌های علمی و اقتصادی عرصه را خالی خواهند کرد.»
در پی این ادعا خبرگزاری مهر متنی از امیر ابیلی، روزنامه‌نگار سینمایی در واکنش به ادعای مهدویان منتشر کرد که در بخشی از این یادداشت با اشاره به باج گرفتن و سهم‌خواهی فیلمسازان ایرانی از مدیران فرهنگی آمده است: «تهدید» مهم‌ترین ابزار فیلمساز ایرانی برای باج گرفتن از مدیر و فرار از پاسخگویی در مقابل سرمایه‌گذار است. تهدید مدیران تلویزیون به رفتن به وی‌اودی‌ها، تهدید مدیران فرهنگی دولت به رفتن به شبکه‌های ماهواره‌ای و حالا ظاهرا تهدید به رفتن به نتفلیکس! تهدیدهایی که عموما هم جواب گرفته و باعث عقب‌نشینی مدیران فرهنگی می‌شود و حالا تبدیل به راهی مطمئن برای باج‌خواهی شده است».
سازوکار تولید در خارج از ایران آنچنان که کارگردانان ایرانی تصور می‌کنند، کارگردان‌محور نیست. به همین جهت موجب شده بسیاری از کسانی که با تهدید مدیران داخلی به خارج رفتن، فضای تبلیغاتی برای خود می‌سازند، حتی با خودشان دچار سوءتفاهم شوند. حال آنکه تجربه‌های گذشته نشان می‌دهد عمده موفقیت برای کارگردانان در داخل ایران اتفاق می‌افتد نه خارج از ایران.
در ادامه گزارشی که در مهر منتشر شده پیرامون این گزاره، اینطور آمده است: «به این دقت کنیم که حتی اصغر فرهادی به عنوان حرفه‌ای‌ترین فیلمساز ایرانی در فضای بین‌الملل و نزدیک‌ترین سینماگر ایرانی به فرم قصه‌گویی آمریکایی نیز پس از چندین تجربه خارج از ایران همچنان مشغول همکاری با کمپانی‌های درجه دوی اروپایی است و نتوانسته است تن به همکاری با یک کمپانی بزرگ آمریکایی دهد و همچنان موفق‌ترین فیلم‌هایش همان‌هایی است که در ایران ساخته است. البته فیلمسازان دیگری از جمله بهمن قبادی، امیر نادری، عبدالرضا کاهانی و... هم بودند که همگی در ایران از اعتبار بالایی برخوردار بودند و خارج از ایران هیچ دستاوردی نداشتند.
شاید برخی از فیلم‌های سینمایی ما در بعضی جشنواره‌های معتبر جهانی دیده شده و جایزه گرفته‌اند که آن هم معمولا قائم به فرد بوده نه سیستمی که محصول نهایی آن این اعتبار باشد اما بدون شک ما در سریال‌سازی هنوز در ابتدای راهیم و نتوانسته‌ایم حتی مخاطبان داخلی خود را راضی نگه داریم چه برسد به اینکه نگاه پلتفرم‌های خارجی را به سمت خود جذب کرده باشیم.
در بخش دیگری از متن امیر ابیلی، گزاره مطرح‌شده توسط مهدویان اینطور نقد شده است: «محمدحسین مهدویان اساسا تربیت‌شده بودجه‌های حاکمیتی است و اگر سال‌ها با سرمایه نهادهای حاکمیتی مشق و تجربه نمی‌کرد هرگز در سینمای ایران چنین جایگاهی نمی‌یافت.
او می‌تواند خیالش راحت باشد که بدون پول بی‌حساب ایران - که نیازی به بازگشت توسط مخاطب عمومی ندارد- جای دیگری نمی‌تواند فیلمسازی را ادامه دهد. کارگردانی که اکثر دقایق اثرش را با موسیقی پرحجم پر می‌کند تا تعلیق ایجاد کند و کارگردانی که برای دیده شدن اثرش روی عبور از خط قرمزهای اخلاقی حساب کرده تا داستان اثرش، به نظر می‌رسد صحبت از نتفلیکس کمی برایش زود باشد».
این ادعا که بسیاری از سینماگران ما هر ساله در جشنواره‌های معتبر بین‌المللی در حال درخشیدن و کسب جوایز مهم جشنواره‌های خارجی‌اند و با آثار کوتاه و بلند خود در حال اعتباربخشی به سینمای ما هستند، معمولا در نگاه منتقدان حرفه‌ای‌تر با علامت سؤال بزرگی مواجه شده است. البته در این بزرگنمایی بسیاری از رسانه‌های کشور نیز بی‌تقصیر نیستند، چرا که هر روزه اخباری مبنی بر کسب جوایز فلان فیلم بلند و کوتاه فیلمساز ایرانی از جشنواره‌های مختلف آمریکایی و اروپایی را در فضای خبری منتشر می‌کنند؛ جشنواره‌هایی که اغلب خوانندگان از اعتبار آن‌ها بی‌خبر هستند.
محمد اطبایی، کارشناس سینما در گزارشی که سال گذشته در ایسنا منتشر شد به ارزیابی جشنواره‌های معتبر جهانی و سینمای ایران در سال ۲۰۱۹ پرداخته است. او در بخشی از این مطلب صراحتا اعلام کرده است که در بررسی حضورها و جایزه‌های بین‌المللی حداقل 5 سال اخیر سینمای ایران به نتایج تأسف‌باری رسیده؛ نزدیک به ۸۰ درصد این اتفاقات در جشنواره‌های دروغین و بسیار کم‌‌ارزش و شبه‌جشنواره رخ داده است.
وی در بخش دیگری از گزارش خود به فراوانی جشنواره‌های غیرمعتبر بین‌المللی اشاره کرده که حتی فیلمسازان ایرانی با بی‌اطلاعی از کیفیت این رویدادها در آن‌ها حضور یافته و بر اساس همان جوایز، در بین مدیران ناآشنای فرهنگی اعتباری هنری کسب می‌کنند.
«هم‌اکنون بیش از 10 هزار جشنواره فیلم در سراسر جهان وجود داشته که واقعیت تلخ آن است که اکثر آن غیرواقعی و کم‌ارزش‌اند. بخش بزرگی از این جشنواره‌ها هم تنها یک رویداد محلی با مخاطبان محدود و بدون هیچ تأثیرگذاری بوده و برگزاری آن بسیار هم برای مردم آن شهر و منطقه لازم و ضروری است اما حضور در چنین رویدادهایی و موفقیت در آن‌ها، اعتباری برای فیلم‌ها و سینماگران نیست. فناوری‌های جدید شرایط جدیدی را برای عرضه و ارائه فیلم به جشنواره‌های فیلم به وجود آورده که متأسفانه این امکان بیشتر به گسترش جشنواره‌های دروغین و غیرواقعی کمک کرده است. در واقع بسیاری از دوستان سینماگر، رسانه‌ها و مسئولان قدرت تشخیص واقعی و غیرواقعی بودن این رویدادها را هم نداشته و در نتیجه تحت تأثیر اخبار رسانه‌ای این موفقیت‌های کاذب و اغراق شده، به تحلیل‌های غیرعلمی و بی‌پایه دست زده و چه‌بسا از پی آن به سیاست‌گذاری‌هایی از همان دست! که نمونه‌های این اظهارنظرهای مسئولان درباره موفقیت‌های غیرواقعی فیلم‌های ایرانی در عرصه‌های بین‌المللی در این چندساله کم نبوده است!»
حتی برخی اوقات این خبرسازی‌ها پیرامون مواجهه نتفلیکس با کارگردان‌های ایرانی مطرح شد که بعدتر مشخص شد از اساس دروغ بوده است؛ مانند خبری که درباره انتشار آثار کیارستمی در نتفلیکس مطرح شد؛ خبری که معلوم شد دروغی بیش نبوده است. کاربران فارسی‌زبان شبکه‌های اجتماعی این خبر را دست به دست کردند و خوشحال بودند که میلیون‌ها مشترک نتفلیکس در سرتاسر جهان می‌توانند فیلم‌های این کارگردان بزرگ ایرانی را ببینند اما خبری از این ماجرا در سایت‌ها و رسانه‌های معتبر غیرفارسی زبان نبود و در اطلاعیه‌ای که نتفلیکس از قراردادش با MK2 منتشر کرد، اسمی از عباس کیارستمی نبرده بود.
وقتی سیاه‌پوستان ابزار دست «هالیوود» می‌شوند
رویای «استعمار»!
محمدمهدی کایینی
هالیوود احتمالا یکی از قدرت‌مندترین نهادها در جهان است. متأسفانه این نهاد همچنان ایدئال‌های سفیدبرترپنداری را مورد تحکیم و تقویت قرار می‌دهد. همچنان‌که این «کارخانه رؤیاها» به‌طور مداوم روایت خودستایانه ناجی سفیدپوست را تقویت می‌کند، اثرات استعمارگری به قوت خود باقی است. فیلم‌هایی نظیر «نقطه کور» (۲۰۰۹)، «خدمتکاران» (۲۰۱۱)، و حتی اخیرا «کتاب سبز» (۲۰۱۸) به گفتمانی زیان‌بار که اساسا پرچم استعمارگری است تداوم می‌بخشند؛ به این معنی که سیاه‌پوستان نیاز دارند تا سفیدپوستان ناجی‌شان باشند.
مشکل چنین فیلم‌هایی این است که موجب پرورش قاعده استعمارگری می‌شوند. علیرغم آنکه قصه غالب این فیلم‌ها حول محور سیاه‌پوستان می‌گردد، روایت ناجی سفیدپوست، شخصیت‌های سیاه‌پوست را مورد تضعیف قرار داده و به اجسامی منفعل در پس‌زمینه داستان تبدیل می‌کند. شخصیت سفیدپوست محوریت روایت را می‌گیرد و ناجی‌گری‌اش برای شخصیت سیاه‌پوست ایدئولوژی مخرب سفیدبرترپنداری را تداوم می‌بخشد؛ و به این ترتیب، در ناخودآگاه مخاطب موضوع «هرم قدرت نژادی» را می‌کارد.
این مسئله به صنعت فیلم امکان می‌دهد تا از ایده‌ای که اساسا از قدیم‌الایام پلاکارد استعمارگری بوده نگاهبانی کند، و همزمان از این ایده‌های استعمارگرانه منفعت مالی به‌دست بیاورد. هالیوود به‌طور مخفیانه یک «وضعیت موجود نژادپرستی» تثبیت کرده، که در آن شخصیت‌های سیاه‌پوست «ابزار» صحنه برای کمک به روایت سفیدپوستان است، و سفیدپوست بودن روی پرده عادی‌سازی شده و از سیاه‌پوست بودن محوریت‌زدایی می‌شود. این مسئله موجب حفظ ایده استعمارگرایانه «دیگری دانستن» مردمان سیاه‌پوست است؛ که مشخصا در فضای کنونی و با توجه به فراگیر بودن برخورداری سفیدپوستان از امتیازات ویژه چه در هالیوود و چه در جامعه، امری مشکل‌زاست.
روایت ناجی سفیدپوست در سینما مشکلی است که باید از بین برود. این یک فانتزی خودنمایانه و متکبرانه از جبران مافات خیالی سفیدپوست‌ها به‌منظور پاک کردن واقعیت‌های هولناک دوران استعمارگری است فیلم «نقطه کور» مناسبات استعمارگرایانه و استثمارآمیز قدرت و نیاز مردمان سیاه به «نجات یافتن» برای رسیدن به پیشرفت و کامیابی در زندگی را نشان می‌دهد. فیلم از یک داستان واقعی اقتباس شده؛ درباره مادری سفیدپوست که یک پسر سیاه‌پوست (مایکل اوهر) را به فرزندی می‌گیرد، و سپس آن پسر به یک فوتبالیست حرفه‌ای تبدیل شده و به بازی در لیگ ملی فوتبال آمریکا دست می‌یابد.
فیلم اساسا این‌گونه قصه را به تصویر می‌کشد که بدون باور خانواده سفیدپوست به آن پسرک سیاه‌پوست، ظرفیت بالقوه پسر از سوی دیگران شناخته نمی‌شد و او نمی‌توانست «استعداد ذاتی» خود را متبلور کند. این ایده‌ها در یک فیلم دیگر «طعمه اسکار» به نام «خدمتکاران» بیش از پیش بروز پیدا کرد. اگرچه فیلم بازیگران سیاه‌پوست بسیار بااستعدادی دارد و اکتاویا اسپنسر اسکار بهترین نقش مکمل زن را برای نقش‌آفرینی در این فیلم برده است، اما روایت آن حول محور یک ژورنالیست سفیدپوست می‌گردد که به دنبال احقاق حقوق زنان سیاه‌پوست در ایالت‌های جنوبی دهه ۱۹۶۰ است. فیلم مثالی بارز از مظلوم‌نمایی و وجدان‌درد سفیدپوستان است؛ زیرا زندگی شخصیت‌های سیاه‌پوست قصه از طریق اقدامات و تلاش‌های شخصیت سفیدپوست تا پایان فیلم متحول شده، نجات یافته، و به رهایی می‌رسد. اگرچه که خط داستانی شخصیت ناجی سفیدپوست فی‌نفسه نژادپرستانه نیست، اما به‌خاطر گرایشات نژادی از لحاظ فرهنگی مشکل‌زا است زیرا واقعیات اجتماعی و فرهنگی موجود را به غلط ارائه می‌کند.
هالیوود به طرق مختلف می‌تواند خروجی بهتری داشته باشد و اکنون نیز برای بهتر شدن تلاش می‌کند. فیلم‌های اخیر همچون «برو بیرون» (۲۰۱۷) و «پلنگ سیاه» (۲۰۱۸) حیاتی بودن استفاده از عوامل سیاه‌پوست در پشت صحنه و شکستن قالب‌های هالیوودی برای روایت‌های سیاه‌پوستان در سینما را نشان می‌دهند. البته هنوز راه زیادی باقی است. بازنمایی، یعنی استفاده از نویسندگان غیرسفیدپوست و مواجهه فعالانه با نهادی که نژادپرستی سیستماتیک در آن رخنه کرده از طریق پذیرفتن این واقعیت که محوریت‌بخشی به سفیدپوستان در فیلم‌ها به زندگی سیاه‌پوستان صدمه زده است.
ملامت‌بارترین بخش از عقده روانی ناجی سفیدپوست این است که هالیوود برای مردم سیاه‌پوست محتوا تولید می‌کند، اما با سلب قدرت از آن‌ها از طریق مسئله وجدان‌درد سفیدپوستان، قصه‌های سیاه‌پوستان را مورد بی‌اعتنای قرار می‌دهد.
هالیوود باید روی کسانی سرمایه‌گذاری کند که آن تجربه را زندگی کرده‌اند و صدایشان را تقویت کند، زیرا نهایتا آن‌ها برای پول درآوردن و ادامه حیات به فرهنگ و جامعه سیاه‌پوستان نیاز دارند. روایت ناجی سفیدپوست در سینما مشکلی است که باید از بین برود. این یک فانتزی خودنمایانه و متکبرانه از جبران مافات ذهنی و روانی سفیدپوست‌ها به‌منظور پاک کردن واقعیت‌های هولناک دوران استعمارگری و تأثیر ابدی آن بر جامعه است که به سفیدبرترپنداری در صنعت فیلم تداوم می‌بخشد. اکنون بیشتر از هر زمان دیگری هالیوود نیاز به تغییر دارد.
وطن امروز