تحفه شاه برای مملکت
شهر فرنگ از همه رنگ
عاطفه میرافضل
مظفرالدین‌شاه مانند پدر خود مشتاق سفر به فرنگ بود. در کارنامه او ۳ سفر به ممالک اروپایی ثبت شده است. سفر اول از روز ۲۳ فروردین ۱۲۷۹ هجری شمسی به کشورهای روسیه، اتریش، آلمان، سوئیس، بلژیک، فرانسه و دولت عثمانی (ترکیه) بود که مدت ۷ ماه به طول انجامید. در سفر دوم که از روز ۲۲ فروردین سال ۱۲۸۲ هجری شمسی آغاز شد، شاه ۶ ماه را در کشورهای انگلستان، اتریش، ایتالیا، بلژیک، آلمان و فرانسه ماند. سفر آخر و سومین سیاحت شاه، از روز ۱۶ خرداد ماه سال ۱۲۸۴ آغاز شد و در شهریور همان سال به پایان رسید.
اما آنچه از این سه سفر برای ایرانیان به یادگار ماند، یکی بدهی سنگین دولت و ملت ایران به دولت‌های روسیه و بانک شاهی بریتانیا برای دریافت وام جهت مسافرت بود
شروع
جعبه جادویی شهرفرنگ را مظفرالدین‌شاه قاجار به ایران آورد. آوریل 1900 میلادی، 1278 خورشیدی، نمایشگاه دستاوردهای سده‌ی نوزدهم در شهر پاریس برگزار شد. برگزاری نمایشگاه هم‌زمان با سفر مظفرالدین‌شاه به پاریس بود و شاه از آن همه فناوری‌های تلگراف و صنایع ریسندگی و ابزارهای کشاورزی و دهه‌ها نمونه دیگر که به کار صنعتی شدن و آبادانی ایران می‌خورد، سینماتوگراف و جعبه شهرفرنگ با خود آوردند! همراهانش هم دربه‌در دنبال کارهای بیهوده و سرگرمی‌های جلف بودند. یک نمونه‌اش درمان کچلی‌شان بودند! مظفرالدین‌شاه در یادداشت‌های روزانه‌اش می‌نویسد: «امروز روز آخر پاریس است. اوضاع غریبی است! مهدی خان این چند روز در پاریس همه را به حکیم می‌رفت. حکیم‌های زیادی دیده بود. کرایه کالسکه، پول، زیاد داده بود، برای ریختن موی سرش. بالأخره گفته بودند: دارویی باید بمالی از سر تا پای خودت و تُوی آفتاب بنشینی، شش ماه بعد آن وقت کم‌کم موهایت درمی‌آید»! فکر شاه و پیرامونیانش اینگونه بود!
مهماندار پاریسی مظفرالدین‌شاه، گزاویه پاولی، در یادداشت‌هایش درباره شاه قاجار و رفتار او در پاریس می‌نویسد: «من در همان روز اول درک کردم که این پادشاه در حقیقت کودکی سال‌خورده است!». زمانی که همین مهماندار از مظفرالدین‌شاه خواست از برج ایفل بالا برود و شهر زیبای پاریس را از آن بالا نگاه کند، شاه چنان ترسید که باو رکردنی نبود و به هیچ قیمتی حاضر نشد از پله‌های برج بالا برود!
گزاویه پاولی، مهماندار مظفرالدین‌شاه در پاریس که سال‌ها بعد منتشر شد، جزئیات دیگری از سفرهای وی به فرنگ را اینگونه روایت می‌کند:
«خواهی نخواهی باید اقرار کنم که چون هفته قبل از افتتاح نمایشگاه بین‌المللی سال ۱۹۰۰ به من گفته شد که باید در تمام مدت اقامت رسمی مظفرالدین‌شاه افتخار ملازمت خدمت او را داشته باشم من این خبر را چنان که مستلزم اینگونه موارد است، با شوروشوق تلقی نکردم زیرا من از پدر این پادشاه در سفری که به فرنگ آمده بود، عملی دیدم که به‌راستی نمی‌توانستم نسبت به فرزندش خوش‌بین باشم و آن رفتار این بود که ناصرالدین‌شاه هنگام اقامت خود در پاریس روزی برای گذراندن وقت خواست مراسم اعدام را در فرانسه تماشا کند، اتفاقا چون فرصتی برای اعدام محکومی فرا رسید، شاه را یک روز صبح به میدان «رکت» به پای دار هدایت نمودند. شاه که در الماس و البسه فاخر غرقه بود، با ملتزمین رکاب آنجا حاضر شد. اما به‌محض آنکه چشمش به محکوم افتاد قلب عطوفتش بر سر شفقت آمد و با لهجه‌ای آمرانه گفت «این نه، آن یکی» و با اشاره دست مدعی‌العموم را که برای اجرای تشریفات این اعدام قانونی آمده بود به مامورین نشان داد و اصرار هم ورزید و چون دید که مطابق میل او عمل نمی‌شود رنجید و آن را نشانه بی‌احترامی نسبت به خود تلقی کرد.»
به هرروی، از نمایشگاه جهانی پاریس چیزی که چشمان این کودک سالمند را گرفت، جعبه شهرفرنگ بود. او بی‌درنگ به وزیر خارجه‌اش دستور داد یکی از این دستگاه‌ها را خریداری کند و با خود به ایران بیاورد. پس از بازگشت نیز یکی از سرگرمی‌ها و تفریح‌های شاه و همسران حرم‌سرایش دیدن عکس‌های جعبه شهرفرنگ بود.
چیزی زمان نبُرد که آوازه جعبه شهرفرنگ در تهران پیچید و استادان ایرانی نمونه‌هایی از آن را ساختند. مردم نیز دل‌بستگی بسیاری به این سوغات فرنگ نشان دادند. از آن زمان یکی از شغل‌ها و راه‌های به دست آوردن درآمدی اندک، گرداندن شهرفرنگ در کوی و برزن‌های شهر بود. تا آنکه سر‌وکله سینما و تلویزیون پیدا شد و شهرفرنگ‌ها از چشم‌ها افتادند.