واحدهای آموزشی در مکتبخانهها
از بچه‌خوانی تا پنج گنج
عاطفه میرافضل
مکتبخانهها که از همان دوره صدر اسلام شکل گرفتند یکی از مهم‌ترین نشانه‌ها و شاخص‌های فرهنگ و تمدن اسلامی بوده‌اند؛ چراکه در زمان شکل‌گیری مکتبخانهها در هیچ‌جای جهان، آموزش عمومی کودکان در این گستردگی مرسوم نبوده است.
مدارس ابتدایی جدید در ایران در دوره محمدشاه و ناصرالدین شاه تاسیس شدند اما از دوره مظفرالدین‌شاه بود که احداث مدارس ملی به جریانی فراگیر بدل شد. در این مجال آنچه را که در این مراکز سنتی تدریس می‌شده است، برگرفته از سایت مشرق، مرور می‌کنیم.
* مکتبخانهها متون درسی واحد نداشته‌اند وهر کودکی می‌توانسته کتاب یا جزوه‌ای را که در خانه داشته برای مطالعه با خود به مکتب بیاورد. کودکان آموزش را با خواندن الفبا و تهجی شروع می‌کردند. جزوه‌ای که تقریبا در تمام حوزه زبان فارسی (فراتر از ایران امروز) برای آموزش ترکیب حروف و اصوات به کار می‌رفته با این عبارات شروع می‌شده است:
هوالفتاح العلیم... بس مبارک بود چو فرّ هما...اول کارها به نام خدا
عبارات مذکور عمومی‌ترین و فراگیرترین واژه‌ها و شعری است که طی قرن‌ها، بسیاری از ایرانیان آموخته بودند. همین‌طور دعای «الهم یسر و لا تعسر» در آغاز بسیاری از این جزوه‌ها مربوط به قرون و مناطق مختلف دیده می‌شود.
* پس از آن آموزش قرآن با جزوه «عم جز» آغاز می‌شده است. نسخه‌های خطی عم‌جزء که از دوران پیش از چاپ به‌جای مانده معمولا عبارات «هوالفتاح العلیم» و ترکیب حروف و اصوات را هم در خود دارد. همین طور سوره حمد و آیت‌الکرسی هم که جزء جزو سی‌ام قرآن نیستند در این جزوه‌ها وجود دارد در بسیاری از این جزوه‌ها پس از سوره حمد، سوره ناس آمده و سوره‌های جزو سی‌ام از آخر به اول دنبال هم آمده‌اند. برخی از این جزوات نیایش‌نامه‌ای به فارسی در پایان کتاب دارند.
جزوه قرآنی معمول دیگر پنجلهم (پنج الحمد) بوده که شامل پنج سوره حمد، انعام، کهف، سبا و فاطر بوده که با عبارت الحمد آغاز می‌شده‌اند.
* فراگیرترین و متداول‌ترین متن فارسی مکتبخانه گلستان سعدی بود. از قرن هشتم تا حتی قرن چهاردهم آموزش گلستان در مکتب‌خانه‌های مسلمانان شاید از چین و بنگلادش تا شمال آفریقا و شرق اروپا معمول بوده است.
* گونه‌های منابع درسی مکتبخانهها هم متنوع بوده از قصه‌های کودکانه (معروف به بچه‌خوانی) همچون شنگول و منگول و خاله سوسکه، تا کتاب‌های دینی، ادبی، تاریخی، اخلاقی، حماسی و...
* پس از قرآن به‌عنوان مهم‌ترین متن درسی دینی مکتبخانهها باید از جزواتی به نام صد کلمه یاد کنیم که منتخب کلمات قصار امیرالمومنین علی‌علیه‌السلام از نهج‌البلاغه به‌همراه ترجمه فارسی آن بوده است.
* یکی از مرسوم‌ترین متون فارسی در مکتبخانهها پنج‌گنج نام داشته که شامل پنج متن به نسبت ساده فارسی است.از این پنج متن یکی به نثر، یکی غزل و سه تا مثنوی است. کتاب پنج‌گنج که هنوز هم در پاکستان مرسوم است و مکرر چاپ می‌شود، حدود هفتاد تا صدوبیست صفحه دارد. در این پنج متن، پندنامه عطار را می‌توان متنی دینی دانست چراکه به سلوک عملی، حکمت، اخلاق و سبک زندگی می‌پردازد. سبب عافیت، علامت‌های ابلهی، سبب ریختن آبرو، فواید خدمت، تعظیم مهمان، رعایت حال یتیم، صله‌رحم و... از جمله بخش‌های این کتاب است.
* از جمله کتاب‌های مورد استفاده در مکتبخانهها کتب داستانی و شبه داستانی بوده که با نام عام «بچه‌خوانی» شناخته می‌شوند. بچه‌خوانی‌ها اوراق کم‌حجمی است که پس از فراگیری صنعت چاپ در صفحاتی محدود و بدون جلد و گاهی بدون صحافی، گاه با تصویر و گاه بدون آن به حیات خود ادامه دادند و اولین کتاب‌های کودک چاپی فارسی شدند و البته رواج آن‌ها در مکتبخانه به چند قرن قبل از چاپ کتب در ایران باز می‌گردد.
* از جمله آثار با محتوای دینی در میان این کتاب‌ها می‌توان به آثار و داستان‌های زیر اشاره کرد: عروسی رفتن حضرت زهراسلام‌الله‌علیها، مکتب رفتن حسنین‌علیه‌السلام، ضامن آهو، موسی و سنگ‌تراش، خضر و الیاس، خلعت بخشیدن بهلول، دریدن شیر پرده، آدم و حوا، توبه نصوح، سلطان جمجمه، عاشق شدن دختر مصری به حضرت علی‌اکبر‌علیه‌السلام، مناجات پیر خارکش، قصده مشکل‌گشا (حضرت مشکل‌گشا)، حدیث کسا و... . البته باید بدانیم بسیاری از این داستان‌ها جنبه تاریخی و اسناد معتبر ندارند و ساخته‌هایی تخیلی برگرفته از ادبیات عامیانه هستند.