ضامن
سمیه سلیمانی‌شیجانی
یک بار دیگر آقای کلانی متوجه دیر آمدنم می‌شد حتما اخراجم می‌کرد، به سینه دیوار چسبیدم و به راهروی خاک گرفته و ساکت مابین کلاس‌ها نگاه کردم. خبری نبود. به سرعت فاصله درب ورودی تا کلاس را دویدم. چند قدم مانده تا درب رنگ و رو رفته کلاس صدای آقای کلانی از پشت سر میخکوبم کرد. جرأت نگاه کردن به پشت سرم را نداشتم. بریده بریده گفتم: «ببخشید آقای ناظم به خدا...»
اجازه نداد حرفم را تمام کنم، خط‌کش چوبی 50سانتی‌متری‌اش را از پشت روی شانه‌ام گذاشت و گفت: امروز کدوم یکی از خواهرات حالشون بد بود. ضربه‌ایی روی شانه‌ام زد و فریاد کشید: «برو دفتر...»
انگشت اشاره‌ام را بالا گرفتم قبل از اینکه حرفی بزنم بغضم ترکید. تمام بدنم می‌لرزید. جرأت روبرو شدن با آقای مدیر را نداشتم. هق‌هق گریه‌ام که بالا گرفت، درب کلاس باز شد و آقای فتحی از کلاس بیرون آمد. سر و صدای بچه‌ها از توی کلاس شنیده می‌شد. متوجه نشدم آقای فتحی به آقای کلانی چه گفت که آقای کلانی چشم غره‌ای رفت و در حالی که خط‌کش را توی دستش تکان می‌داد به طرف دفتر حرکت کرد. دستش را روی شانه‌ام گذاشت و گفت: «نمی‌خوای یه فکری به حالش بکنی؟ هر روز هر روز نمیشه آقای کلانی رو راضی کرد ها.»
دسته پوست‌پوست شده کیف قهوه‌ای ام را محکم‌تر گرفتم و انگشت اشاره‌ام را که هنوز توی هوا مانده بود پایین آوردم. با پشت آستین چرک مرده کاپشنم اشک‌های صورتم را پاک کردم و همراه آقای فتحی وارد کلاس شدم. همهمه و شلوغی کلاس با ورود آقای فتحی به سکوت تبدیل شد. به طرف نیمکت زهوار در رفته انتهای کلاس رفتم و قبل از نشستن مطمئن شدم میخ دیگری از گوشه کنارش بیرون نزده باشد تا دوباره شلوارم را سوراخ کند.
3دقیقه زودتر از روزهای قبل به خانه رسیده بودم. مسیر خانه تا مدرسه را 10 دقیقه‌ای طی می‌کردم. نفسم بریده شده بود. کنار حوض نشستم و دهانم را زیر شیر گرفتم. انگار آب را از توی یخچال بیرون آورده باشند. کتاب‌هایم را روی ایوان گذاشتم و از خانه زدم بیرون. مادر به وسط‌های کوچه رسیده بود. چشم‌هایم گرد شد، من که امروز زودتر هم رسیده بودم! گوشه چادرش را به دندان گرفته بود و دست‌هایش از دو طرف چادر که دور کمرش گره زده بود، بیرون زد بود و نفس‌نفس می‌زد. قدم‌هایم را تند کردم و خودم را سریع به مادر رساندم و کیسه بزرگ مشکی رنگ را از دستش گرفتم و گفتم: «کی حرکت کردی که الان رسیدی؟»
با دست آزاد شده‌اش چادرش را روی سرش جلوتر کشید. لب‌های باریک و بی‌رنگش از هم باز شدند و گفت: «سلامت کو؟»
به دیوار کوچه تکیه داد، طاقتش به طی کردن همین چند قدم باقی مانده هم کفاف نمی‌داد. کیسه تو دستش را روی زمین گذاشت و تند‌تند نفس کشید. کیسه‌ها را برداشتم و به طرف خانه حرکت کردم. امروز سنگین‌تر شده بودند. صدای بسته شدن در را از پشت سرم شنیدم. چادرش را روی طنابی که برای خشک کردن لباس‌ها از ایوان تا درخت نارنج وسط حیاط کشیده بودیم انداخت و بلند گفت: «امروز که دیر نرسیدی؟»
کیسه‌ها را از پله‌های ایوان بالا کشیدم و به نرده‌های زنگ زده ایوان تکیه دادم و گفتم: «عصر برم یه قوطی رنگ بخرم نرده‌ها رو رنگ بزنم؟»
مریم و معصومه پریدند روی ایوان و با صدای بلند سلام گفتند و دفترهایشان را به طرف مادر گرفتند تا نمره بیست دیکته‌شان را به مادر نشان دهند. مادر از پله‌ها بالا آمد و رو به من گفت: «آره برو بگیر. از لبه طاقچه آشپزخونه پول بردار.»
و به سمت مریم و معصومه رفت. دستم را روی نرده‌ها کشیدم. پوسته‌های باقی‌مانده از رنگ قبلی روی دستم چسبید. توی این یک سال چقدر رنگشان ریخته بود. بابا هر سه ماه نرده‌ها را رنگ می‌زد. فردا امتحان ریاضی داشتم بی‌خود موضوع رنگ کردن نرده‌ها را پیش کشیدم. پریدم روی ایوان و کفش‌هایم را روی پله‌ها پرت کردم. یکی از لنگه‌ها به پشت توی حیاط افتاد. به‌اندازه یک سکه 25 تومنی کفی طوسی رنگش سوراخ شده بود. در حالت عادی هم کفش محکمی نبود چه برسد به این دو هفته که یکسره داشتم می‌دویدم. پایم به یکی از کیسه‌ها خورد و افتاد روی زمین. کله یکی از عروسک‌ها بیرون افتاد. چشم‌های آبی داشت و موهای وزوزی قهوه‌ای. مادر قول داده بود اگر مریم و معصومه دیکته‌هایشان را 20 بگیرند آخرماه از دستمزدش برایشان از همین عروسک‌ها بگیرد. این دو هفته دخترها خوشحال بودند. شب‌ها با مادر می‌نشستند توی دست و پا و شکم عروسک‌ها را پر از الیاف می‌کردند و هر شب عروسک‌های رنگارنگ توی دست‌هایشان می‌چرخید ولی صبح زود باید با رفقای جدیدشان خداحافظی می‌کردند تا مادر آن‌ها را به کارگاه ببرد و تحویل صاحب کارش بدهد. هر چه باشد از بوی پیاز و سبزی سرخ کرده که هر روز توی خانه می‌پیچید، بهتر بود. تازه بوی روغن باعث شده بود مادر هر شب تا صبح سرفه داشته باشد. اگر خواهر زن صاحب کارگاه از مشتری‌های پیاز سرخ کرده مادر نبود شاید هنوز هم از صبح تا ظهر مادر سبزی و پیاز خرد می‌کرد از ظهر تاشب هم مشغول سرخ کردنشان بود.
***
اللهم صل علی علی ابن الموسی الرضا المرتضی... به سمت کفشداری به راه افتادم. چند قدم مانده تا فرش کفش‌هایم بیرون آوردم و یکی از نایلون‌ها را از سبد فلزی جلوی ورودی حرم بیرون کشیدم و کفش‌ها را داخلش گذاشتم. مثل پر کاه از بین جمعیت به جلو روانه می‌شدم. دختری روی شانه‌های پدرش نشسته بود و دست کوچکش را به سمت حرم دراز کرده بود. موهای بافته شده‌اش از پشت روسری بیرون زده بود. عروسکش را سفت توی بغلش گرفته بود، شبیه یکی از همان عروسک‌هایی بود که مادر هر شب دست و پایشان را پر از الیاف می‌کرد. حرم را که دیدم میخکوب شدم گفتم: «میشه ضامنش بشین؟!» یکی از خادمان به شانه‌ام زد که بین راه نیایستم باید حرکت می‌کردم اما پاهایم به زمین چسبیده بودند. خادم محکم‌تر تکانم داد. چشم‌هایم را باز کردم. دست مادر روی شانه‌ام بود. به دسته سفید موهای جلوی سرش نگاه کردم و هراسان گفتم: «چیه؟ چه خبر شده؟»
دستش را از روی شانه‌ام برداشت و گفت: «اذان دارن میگن بلند شو بعد شب خوابت نمی‌بره؟»
بوی پیاز و سیر سرخ کرده توی خانه پیچیده بود. کش و قوسی به بدنم دادم تا باقی مانده خواب از تنم بیرون برود. تصویر ضریح هنوز توی چشمانم مانده بود. چند بار پلک زدم و گفتم: «بازم مشتری پیاز داری مگه؟»
لبخندی لب‌های پوست پوست شده‌اش را از هم باز کرد و گفت: «نه آش رشته بار گذاشتم، بلند شو چند تا کاسه هم برای همسایه‌ها ببر.»
بی‌بی خانم که دست‌های چروکیده اش را روی ظرف آش گذاشت کمی مکث کرد و با چشم‌های خاکستری‌اش به من و مریم خیره شد. و گفت: «الهی به حق پنج تن گره از کارتون باز بشه، یه چند لحظه صبر کنین الان میام؟»
صدای لخ‌لخ دمپایی پلاستیکی‌اش از توی حیاط شنیده می‌شد، عطر مشهدی که همیشه به چادرش می‌زد دم در باقی مانده بود. پیرزن همیشه بوی حرم می‌داد. چند دقیقه بعد با کاسه پر از آبنبات و شکرپنیر برگشت، کاسه را توی سینی گذاشت و گفت: «کامتون شیرین باشه ان‌شاالله.» از عطر چادر بی‌بی خانم دوباره صحنه‌های خوابی که دیده بودم توی ذهنم مرور شد. شلوغی حرم، دست‌های کوچک و بزرگی که به سمت حرم دراز شده بودند... مریم به شانه‌ام زد و گفت: «زودتر بریم خونه چرا وایستادی؟»
ـ مسابقه بزاریم؟
چشم‌هایش را ریز کرد و با حالت تهدیدآمیزی گفت: «خطر نکن مبین خودت می‌دونی که من برنده میشم.»
هر دو شروع کردیم به دویدن. سینی را زیر بغلم زده بودم و با سرعت می‌دویدم. ظرف پر از آبنبات و شکر پنیر که توی دست مریم بود سرعتش را می‌گرفت. به درب خانه که رسیدم برایش شکلک در آوردم و داخل حیاط رفتم. چند ثانیه بعد وارد حیاط شد و گفت: «قبول نیست همش حواسم بود. اینا نریزه اگه راست می‌گی بیا دوباره بریم؟»
کنار حوض نشستم. انگشت بزرگ پایم می‌سوخت. از سوارخ کفش روی زمین ساییده می‌شد و تقریبا زخم شده بود. بریده بریده گفتم: «نه یه وقت دیگه ولی بازم من برنده میشم.»
از پله‌ها بالا رفت. معصومه ظرف را که توی دستش دید، ذوق‌زده شد و گفت: «واااای از اینا.»
و ظرف را تندی از دست مریم گرفت و دوید توی اتاق. از روشنایی آسمان چیزی باقی نمانده بود. دلم ضعف می‌رفت. کفش‌هایم را همان گوشه حوض رها کردم و پابرهنه از پله‌های ایوان بالا رفتم. سردی موزاییک‌های پله سوزش کف پایم را تسکین می‌داد. به‌طرف آشپزخانه رفتم، مادر رو به اجاق گاز سر پا ایستاده بود. از فین‌فین کردنش می‌شد فهمید که حسابی با خودش خلوت کرده. سرفه‌ای کردم تا متوجه آمدنم بشود. هر چند با آن همه سر و صدایی که من و مریم توی حیاط راه انداخته بودیم متوجه آمدنمان شده بود ولی نمی‌دانست که توی آشپزخانه پشت سرش ایستاده‌ام. بدون اینکه رو به من برگردد گفت: «بشین مبین جان برات یه کاسه آش بریزم.» ملاقه را از دیگ سیر داغ بیرون کشید و توی دیگ رویی بزرگی که رد شعله‌های آتش تا کمرش مانده بودند فرو کرد. خم شد و کاسه آش را جلویم گذاشت. نوک بینی کشیده‌اش قرمز شده بود. سر آستینش را روی بینی‌اش کشد و به‌طرف ظرفشویی رفت. با پشت قاشق یکی از نخودهای آش را له کردم و خواستم حرفی بزنم که مریم و معصومه پرت شدند توی آشپزخانه. یک ریز و پشت سر هم حرف می‌زدند. مریم کاسه چینی را به‌طرف مادر گرفت و گفت: «فقط آبنبات نبود ها، شکرپنیر هم توش بود همه رو معصومه خورد.»
معصومه با دست مریم را عقب کشید و گفت: «الکی میگه خودش هم خورد.»
ـ مامان امسال هم مشهد میریم؟!
ـ امسال دیگه با اتوبوس نریم...
ـ راست میگه مامان اتوبوس بو میده با قطار بریم.
ـ نگفتی میریم یا نه؟
ـ بریم یه عالمه شکرپنیر بخریم تا یه عالمه بمونه برامون!
مادر کاسه چینی را از دست مریم گرفت و بدون اینکه جوابشان را بدهد برگشت تا کاسه را بالای یخچال بگذارد. دستش چند لحظه‌ای روی پارچه ترمه‌ای که روی یخچال انداخته بود مکث کرد. همان جایی که هر روز بخشی از درآمد روزانه بابا را برای سفر مشهد کنار می‌گذاشت. پول زیر ترمه را هم برداشته بودیم اما هنوز به نصف پول چک هم نرسیده بود. نفس عمیقی کشید و با صدایی که از شدت بغض توی گلویش ضعیف شده بود گفت: «برین به درستون برسین، امشب خیلی کار داریم. 50 تا عروسک آوردم.»
مریم و معصومه با خوشحالی به هم نگاه کردند و هم‌زمان گفتند: «آخ جووووون.»
یکی از رشته‌های توی کاسه را دور قاشق چرخاندم و به بیرون رفتن مریم و معصومه از آشپزخانه خیره شدم. دلم می‌خواست با مادر حرف بزنم اما از نفس‌های کوتاه و آب دهان قورت دادن‌های صدادارش فهمیدم که یک کلمه حرف، بغض سنگینش را منفجر می‌کند. رشته‌ای را که به دور گردن قاشق پیچیده بودم درون کاسه برگرداندم و همراه چند رشته دیگر توی گودی قاشق اسیرشان کردم. همان نخود له شده هم کنارشان بود. قاشق را به دهان گذاشتم. هنوز قورتش نداده بودم که مادر شیر ظرفشویی را باز کرد و همان طور که ظرف‌های کثیف را زیر آب جمع می‌کرد، گفت: «از فردا نمیایی دنبال من، بارها رو هم تا دم کارگاه نمی‌رسونی، متوجه شدی؟!»
آش توی دهانم را قورت دادم و گفتم: «چرا؟»
سرد و سنگین جوابم را داد: «اومدیم این وضع چند سال طول کشید، می‌خوایی از مدرسه اخراج بشی؟ نمیشه هر روز دیر برسی؟ هر اتفاقی بیافته قرار نیست شماها از درس و مدرسه بیافتین.»
***
دست‌هایش را رو به آسمان می‌گیرد و انگشت شصتش را روی بند انگشت‌های دیگرش می‌گیرد و زیر لب ذکر می‌گوید. نزدیکش می‌شوم و می‌گویم: «قبول باشه»
صورتش بین مقنعه و چادر سفید درخشش خاصی گرفته. دست‌هایش را روی صورتش می‌کشد و می‌گوید: «قبول حق باشه پسرم»
آهسته می‌گویم: «اگه یه کم زودتر راه بیافتیم مشکل حل میشه.»
***
وقتی رسیدیم درب کارگاه بسته بود. کیسه‌ها را جلوی در گذاشتم. خم شد پیشانیم را بوسید و گفت: «دستت درد نکنه برو که تو هم به‌موقع برسی.»
کلاه بافتنی‌ام را از سرم برداشتم و دستم را توی موهایم فرو کردم. خواستم چیزی بگویم که گفت: «تا 10 دقیقه دیگه مهری خانم میاد در کارگاه رو باز می‌کنه. برو نگران من نباش. همین جا میشینم یه هوایی هم می‌خورم.»
هوا کاملا روشن بود و خاموش یا روشن بودن ریسه لامپ‌های رنگی که یکی در میان بین تیرهای برق کشیده شده بود، به درستی مشخص نبود. انگشت شصت پایم می‌سوخت، روی سکوی یکی از مغازه‌ها نشستم و کف پایم را نگاه کردم. خرده شیشه‌ای توی انگشتم فرو رفته. شیشه را بیرون کشیدم و لنگ‌لنگان به راهم ادامه دادم.
سرتاسر راهرو را ریسه‌های کاغذ رنگی زده بودند. هر سال شب میلاد حرم بودیم. ای کاش پارسال که از مشهد برگشته بودیم، بابا روی همکارش را زمین می‌زد و ضمانتش را قبول نمی‌کرد. شاید فردا شب رفتیم امامزاده صالح. اگر با اتوبوس برویم زیاد هزینه برنمی‌داشت. حال و هوای مادر و بچه‌ها هم عوض می‌شد.
***
با عجله خودم را به خانه رساندم. قول داده بود دم کارگاه منتظرم بماند، مهری خانم گفت کسی کاغذی برایش آورده و مادر دستپاچه از کارگاه رفته. وقتی دیدم در حیاط بازمانده، دلشوره‌ام بیشتر شد. مریم و معصومه دور حوض بازی می‌کردند. سه جفت کفش زنانه روی پله بود، یاالله گویان به‌طرف اتاق رفتم، بی‌بی خانم از آشپزخانه گفت: «بیا اینجا مبین جان.»
به‌طرف آشپزخانه برگشتم، صدای ضربان قلبم را می‌شنیدم. بی‌بی خانم لیوان آب قند به دست از آشپزخانه بیرون می‌آمد. دست‌هایم را پشتم حلقه کردم تا بی‌بی خانم لرزششان را نبیند. عطر چادر بی‌بی خانم توی مشامم پیچید. به چشم‌های طوسی رنگش خیره شدم. همه وجودم التماسش می‌کرد که حرفی بزند. لب‌های چروکیده‌اش به لبخندی از هم باز شد و گفت: «چشمت روشن مبین‌جان! یه خیری دین بابات رو پرداخت کرده، ان‌اشالله تا فردا میاد خونه. کاغذش رو سیما خانم از مأمور پست گرفت.»
همان جا روی ایوان نشستم و به نرده‌های تازه رنگ‌خورده تکیه دادم. جوراب خونی‌ام را از پایم بیرون کشیدم. فردا با هم امامزاده می‌رفتیم.