شبنم
سعیده شبرنگ
به مناسبت سالروز حادثه تلخ زلزله رودبار و منجیل در 31 خرداد سال 1369
داشتم خواب می‌دیدم که غنچه، «پنج میلِ» نَنه را توی دستش گرفته و «گیوه» می‌بافد. ننه هم داشت موهای غنچه را با شانه چوبی‌اش شانه می‌زد. قیافه ننه را خوب نمی‌دیدم اما صورت غنچه توی خوابم خیلی خندان بود. همان طور توی خواب بودم که عمه صدایم کرد. عمه قول داده بود که بعد از نماز صبح، من را بیدار کند. وقتی بیدار شدم، هوا سرد بود. من نمی‌دانستم هوای «رودبار» توی بهار این‌قدر سرد می‌شود. دلم می‌خواست با خیال راحت زیر پتو بخوابم. سَرَم که زیر پتو بود، یاد قولم افتادم به غنچه. وقتی رفتم جلوی در، دیدم غنچه یک شال گردن توی دستش گرفته. منتظر بود که من بیایم. از دور دستش را یک‌جوری تکان داد که فهمیدم می‌گوید: «زود باش». به غنچه گفته بودم بیا یواشکی برویم ولی انگار عمه فهمیده بود. شاید هم خودش به مامانش گفته بود. دم در، عمه یک چیزی توی گوش غنچه گفت و غنچه سرش را تکان داد و صورتش را ماچ کرد. وقتی راه افتادیم هوا آن قدر سرد بود که واقعا می‌لرزیدم. تازه، تاریک هم بود؛ یعنی هنوز روشن نشده بود.
اولش که داشتیم می‌رفتیم، ساکت بودیم. من به حرفهای دیروزم فکر می‌کردم. چون روز قبلش به غنچه گفته بودم که «دوست دارم با تو عروسی کنم» آخه فکر می‌کردم که توی دخترعمه‌ها، هیچ‌‌کس از غنچه بهتر نیست. تازه توی دخترخاله‌هام هم یک دخترِ به این خوبی ندیدم. من هیچ وقت ندیده بودم غنچه عروسک بازی کند. عروسک داشت، ولی همه توی کمد بودند. همیشه توی کارها به عمه کمک می‌کرد و گاهی تنهایی می‌رفت از چشمه پشت خانه‌شان آب می‌آورد. هر روز به مرغ و جوجه‌ها غذا می‌داد و تخم مرغ‌ها را جمع می‌کرد. حتی بلد بود سبزی پاک کند و ظرف بشورد. غنچه با اینکه هنوز نُه ساله نشده بود، ولی همیشه روسری می‌گذاشت. همه نمازهایش را هم می‌خواند. حتی نماز صبح را. برای همین هم آن روز از من زودتر آماده شد. وقتی هم که توی راه بودیم از اولش همَش یک چیزهایی می‌خواند. من اول نفهمیدم. بعدا فکر کردم شاید دارد دعا می‌خواند. غنچه خیلی دعا بلد بود. برای همین من دوست داشتم با غنچه عروسی کنم. غنچه هم فکر کنم دوست داشت که من شوهرش باشم. آخه آن روزی که من گفتم «دوست دارم با تو عروسی کنم» اصلا حرف نزد. فقط کمی‌خندید. بعدش وقتی گفتم «بیا فردا صبح با هم بریم بیرون» گفت «باشه».
البته من دلم می‌خواست می‌رفتیم کوه. ولی غنچه گفت برویم مزار. مزار نزدیک خانه عمه بود. فقط دو تا کوچه آن‌طرف‌تر. برای همین هم این چند روزی که رودبار بودیم هر روز رفته بودیم آنجا. من گفتم «اینجا تکراری شده، لااقل بیا بریم زمین چمن بالای تپه طلوع آفتاب را تماشا کنیم» اما غنچه قبول نکرد. گفت که باباش گفته «خیلی خوب است آدم، اول صبح بره سَرِ مزار». من اصرار نکردم چون نمی‌خواستم دل غنچه بشکند. غنچه گفت «بابام گفته که خیلی خوبه سرِ قبرِ هرکسی یک فاتحه جُدا بخوانیم»؛ یعنی یک سوره «حمد» با سه تا «قل هُوَلاه». من فکر می‌کنم غنچه همه چیزهای خوب و کارهای خوب را از پدرش یاد گرفته بود. البته عمه هم به غنچه خیلی چیزها یاد می‌داد. مثلا همان دعایی که غنچه، وقتِ بیرون رفتن می‌خواند، عمه یادش داده بود. چون وقتی داشتیم از مزار برمی‌گشتیم، من از غنچه پرسیدم چی می‌خواندی؟ غنچه هم گفت که آیَتُل کُرسی بود. گفت «مامانم بِهِم یاد داده». غنچه گفت که خیلی خوب است آدم این دعا را موقعِ هر کاری بخواند. مثلا بیرون رفتن یا خوابیدن. غنچه آن دعا را موقع خواب هم می‌خواند. می‌گفت خدا آدم را حفظ می‌کند ولی نمی‌دانم پس چرا با آن که غنچه آیَتُل کُرسی را ... بازهم که ... هَمَش تقصیرِ این گریه هست که آدم نمی‌‌تواند حرف‌هایش را بزند. دفتر را خیس می‌کند و نمی‌گذارد آدم راحت بنویسد. اصلا من اشک را دوست ندارم.
اما غنچه اشک را خیلی دوست داشت. آن روز هم که داشتیم می‌رفتیم مزار، یک گلِ کوچک نشان داد که یک قطره روی آن بود. غنچه گفت که پدرش گفته به این قطره‌ها می‌گویند «شبنم». من فقط می‌دانستم که شبنم اسم دختر است. ولی نمی‌دانستم که به قطره روی غنچه‌ها هم شبنم می‌گویند. برای همین همان موقع توی دلم تصمیم گرفتم که اگر با غنچه عروسی کردم، اسم دخترمان را شبنم بگذاریم. ولی به غنچه چیزی نگفتم. غنچه همان طور به آن گل خیره شده بود. گفت «نگاه کن چقدر قشنگه! انگار این گل گریه کرده باشه، این هم اشکش هست». غنچه گریه را دوست داشت. وقتی هم رفتیم سرِ مزار نَنه، غنچه خیلی گریه کرد. من رفتم یک دبه خالی پیدا کردم و از شیر آب کنار دیوار پرش کردم و آوردم روی قبر ننه کمی آب پاشیدم. یهو مثل روزهای بارانی بوی خاک از مزار ننه بلند شد. مثل آن وقت‌هایی که باران می‌آمد و من عادت داشتم بروم توی حیاط خانه و بوی خاک را نفس بکشم، نفس عمیق کشیدم.
غنچه هنوز نشسته بود و داشت گلبرگ‌های روی مزار ننه را به شکل قلب کنار هم می‌گذاشت. زیر لب یک چیزهایی می‌گفت. مثل اینکه داشت با ننه درد دل می‌کرد. من سعی کردم دورتر بایستم تا غنچه راحت باشد. فقط یک لحظه شنیدم که می‌گفت: «دیگه موهامو کی ببافه برام؟» من می‌فهمیدم که چرا چشم‌های غنچه قرمز شده چون می‌دانستم که او به ننه خیلی وابسته بود. آخه ننه با عمه اینا زندگی می‌کرد. گاهی می‌آمد قزوین به ما سر می‌زد و یک هفته یا کمی بیشتر می‌ماند. اما از وقتی من یادم می‌آمد خانه اصلی ننه همان جا بود. ننه قول داده بود تابستان به ما سر بزند و چند روز قزوین بماند. گفته بود اگر نمره‌های کارنامه‌ام همه‌اش بیست باشد برایم جایزه می‌آورد.
ننه، روزِ آخری که ما امتحان داشتیم، فوت کرد. من آخرین امتحانم را که دادم، دیدم بابا توی راهروی مدرسه منتظرم است. چشم‌هایش قرمز بود. مامان توی ماشین نشسته بود و پیراهن مشکی من توی دستش بود. یک راست از مدرسه رفتیم کارخانه و بابا مرخصی گرفت و راه افتادیم. آن روزها که ننه تازه از دنیا رفته بود، خانه عمه خیلی شلوغ بود. هفتمِ ننه که تمام شد، ما باز هم خانه عمه ماندیم. بابا تنهایی به قزوین رفت و مامان برای اینکه به عمه کمک کند، ماند. چون هنوز خیلی مهمان می‌آمد و خانه غنچه اینا شلوغ بود. مامانم گفت که بهتر است با غنچه بازی کنم تا سرگرم شود و گریه نکند. من هم چون خیلی غنچه را دوست داشتم، هَمَش با او حرف می‌زدم. یک روز با هم آن قدر بازی کردیم و حرف زدیم تا بالأخره خوشحال شد و خنده کرد. من هم خیلی خوشحال شدم؛ چون بالأخره غنچه را از ناراحتی درآورده بودم.
من دوست نداشتم ببینم غنچه به فکر فرو می‌رود یا غصه می‌خورد. آن روز هم وقتی از مزار برمی‌گشتیم، احساس کردم غنچه ناراحت است. چون حرف نمی‌زد. سعی کردم با غنچه صحبت کنم که ناراحت نباشد. گفتم «به چی فکر می‌کنی؟» غنچه گفت «ای‌کاش ننه الآن اینجا بود. آخه امروز بابام قراره کارنامه‌ام را بگیره. من می‌خواستم کارنامه ثلث سومم را به ننه نشان بدم.»
ننه به غنچه قول داده بود که اگر امسال معدِل بیست بشود، بِهِش بافتنی یاد بدهد. تازه بافتنی با «پنج میل». غنچه خیلی دوست داشت بافتنِ گیوه را یاد بگیرد. برای همین خیلی ناراحت بود که ننه زود فوت کرد. غنچه گفت «دیدی آخرش هم بافتن گیوه را یاد نگرفتم؟» من گفتم «خُب عیبی ندارد، مگه مامانت پنج میل بلد نیست؟ حالا که ننه از پیش ما رفته، کاری نمی‌شه کرد. اصلا شاید مامان من هم بافتن گیوه را بلد باشه» غنچه گفت «گیوه مهم نیست. من دلم می‌خواد همیشه کنار ننه باشم.» من گفتم «آره این چند روز هم بی ننه انگار خیلی طولانی بود؛ یعنی سخت بود.»
غنچه انگار اصلا حواسش به حرفهای من نبود. برای خودش فکر می‌کرد. یه دَفِه گفت «حالا که ننه از کنار ما رفته، باید دعا کنیم که توی خواب، ننه را ببینیم. از این به بعد هر شب همه دعاهایی که بلدیم، موقعِ خواب می‌خونیم» من هم قبول کردم چون مامانم گفته بود آدم وقتی خواب یک نفر را میبیند، یعنی روحَش به روحِ آن یکی خیلی نزدیک است. البته من می‌دانستم که روح ننه همیشه به غنچه نزدیک است؛ یعنی حتی اگر غنچه توی خواب، ننه را نبیند، بازهم آن‌ها به هم نزدیک هستند.
ولی غنچه دلش می‌خواست حتما خواب ننه را ببیند. برای همین آن شب خیلی زود خوابید. من هم کمی دیرتر رفتم خوابیدم. من که خواب ننه را ندیدم ولی یادم هست وقتی بیدار شدم توی حیاط بودم. هنوز نصفه شب بود. غنچه هم نبود. من دست و پاهایم کمی درد می‌کرد. آخه همه دیوارها ریخته بود روی ما. عمه هم همَش گریه می‌کرد. مامانم کنار همان دیوارهایی که ریخته بودند، نشسته بود. وقتی‌که بابای غنچه آمد، دیدم که غنچه را بغل کرده. غنچه، خوابِ خواب بود. لباسش هم پاره شده بود. بابای غنچه بلند بلند گریه می‌کرد ولی غنچه انگار توی خواب می‌‌خندید. من فکر کردم حتما غنچه دارد خوابِ ننه را میبیند.