سیاه و سفید

معصومه تاوان

توی حیاط با جیران بازی می‌کنیم. جیران هم سن و سال من است با هم مدرسه می‌رویم توی یک کلاس هستیم و توی یک نیمکت می‌نشینیم. خانه جیران دیوار به دیوار خانه ماست با یک درخت بزرگ توت که هر سال بهار نصف توت‌هایش را این طرف دیوار می‌ریزد و نصف دیگرش را آن طرف دیوار. کوچه ما بن‌بست است. خانه ما ته کوچه است. ما همیشه صدای پدر و مادر جیران را می‌شنویم. پدرش همیشه فحش می‌دهد و مادرش همیشه گریه می‌کند. مادر جیران همیشه پای چشم‌هایش کبود است اصلا انگار کبودی با مادر جیران به دنیا آمده.

دوباره سرو صدا می‌آید، ما زیر درخت توتیم. جیران به روی خودش نمی‌آورد. از قوری کوچک اسباب‌بازی توی فنجان برایم چای می‌ریزد و می‌گذارد جلویم و من که مثلا بابای خانه‌ام چایم را هورت می‌کشم و از پشت عینک بابا که به چشم‌هایم زده‌ام به صورت جیران نگاه می‌کنم. لب‌هایش می‌لرزند، چانه اش تکان می‌خورد، طاقت نمی‌آورد، بلند می‌شود و پا برهنه می‌رود و از بهارخواب توی اتاق را نگاه می‌کند و بعد می‌دود توی دستشویی. من مانده‌ام یکه و تنها. نمی‌دانم باید چه بکنم. می‌روم و پرده دسشویی را کنار می‌زنم. جیران با پای برهنه نشسته روی سنگ دستشویی و آرام آرآم گریه می‌کند. انگار نه انگار که او همان جیران وسواسی و تمیز کار است. دلم جور خاصی می‌شود. دوست دارم بروم و دست‌های جیران را بگیرم و از آن تو بیرون بیاورمش ولی چسبیده‌ام سر جایم. خشک شده‌ام. نمی‌دانم چه باید بکنم. صدای داد و بی داد‌ها بلندتر می‌شود و گوله‌های اشک جیران بزرگ‌تر.

می‌روم توی دستشویی بی‌حرف و بی‌صدا می‌نشینم و تکیه می‌دهم به دیوار آجری عقب سرم و دست‌هایم را جمع می‌کنم توی بغلم. دیگر از عنکبوت‌ها و مارمولک‌های روی دیوار نمی‌ترسم، شجاع شده‌ام. جیران هم نمی‌ترسد هر دویمان می‌دانیم که دنیای بیرون ترسناک‌تر است.

کسی پرده را کنار می‌زند. نور می‌تابد به دنیای تاریک ما. مادرم است من را که در آن وضع می‌بیند ابروهایش می‌روند توی هم ولی تا چشمش به جیران می‌افتد انگار خشکش می‌زند. چیزی را می‌بیند که عجیب و باور نکردنی است. من را کلا فراموش می‌کند. صدایش را نرم و مهربان می‌کند می‌رود و جیران را از روی سنگ بلند می‌کند روسری‌اش را مرتب می‌کند صورت و پاهایش را می‌شورد. او را می‌بوسد. می‌رویم بیرون.

هنوز صدای داد و بی داد می‌آید. وقت‌هایی که قدیر آقا دیوانه می‌شود کسی جلودارش نیست. کسی نمی‌تواند به او نزدیک بشود. قدیر آقا چراغ‌ساز است. چراغ‌های نفتی را تعمیر می‌کند. بخاری‌های نفتی را وقتی مخزنشان سوراخ می‌شود لحیم می‌کند. روزهایی که کار و بارش کساد است به پر و پای پری خانم می‌پیچد و می‌افتد به جان او و سر هر چیزی بهانه‌تراشی می‌کند و سر و صدا راه می‌اندازد و او را کتک می‌زند.

مادر برای من و جیران بادام هندی می‌آورد. من عاشق بادام هندی‌ام. سهم جیران بیشتر از من است ولی اعتراض نمی‌کنم. دلم می‌خواهد تمام بادام هندی‌های دنیا را بدهم به جیران شاید که دوباره بخندد. جیران وقتی می‌خندد خیلی زیبا می‌شود. خنده‌های جیران قشنگ‌ترین خنده‌های دنیاست. او وقتی می‌خندد در طرف صورتش چال می‌افتد. موهای طلایی دارد و رنگ چشم‌هایش قهوه‌ای است. مادرم همیشه می‌گوید:

ـ جیران دختر قشنگیه خدا کنه که بختش هم مثل خودش قشنگ باشه.

جیران توی لک است. دل و دماغ ندارد. از بادام هندی‌ها نمی‌خورد و هوش و حواسش آن طرف دیوار است. توی دلش کلی حرف دارد. مدام سیبک گلویش بالا و پایین می‌شود. هی غصه‌اش را قورت می‌دهد ولی دوباره یکی دیگر می‌آید و جایش را می‌گیرد. دلم برای جیران می‌سوزد. می‌روم پشت پنجره و زل می‌زنم به آسمان خانه جیران. پرنده‌ها توی آسمانش بال‌بال می‌زنند، آواز می‌خوانند و دنبال هم می‌کنند و شادند، درست مثل ما. آن وقت‌هایی که پدر و مادر جیران با هم خوبند می‌آیند خانه‌مان برای شب‌نشینی. پدر جیران حرف‌های بامزه زیادی بلد است و بابا غشءغش می‌خندد.

برمی‌گردم سمت جیران. شوری اشک روی صورتش رد انداخته. پتو را می‌کشم رویش با اینکه چیزی از غصه‌های جیران نمی‌فهمم ولی فکر می‌کنم باید خیلی بزرگ باشد.

مادر نیست، می‌دانم رفته تا در خانه آن طر فدیوار سر و گوشی آب بدهد. دلشوره می‌گیرم اگر پری خانم مرده باشد چه؟ قلبم می‌سوزد و پاهایم بی‌جان می‌شوند. سراسیمه می‌دوم توی حیاط. پری خانم زن مظلومی‌است. همیشه می‌گوید پای چشم‌هایش خورده به درخت، به دیوار ولی همه می‌دانند پای چشم‌های پری خانم خورده به غضب قدیر آقا. این را همه می‌دانند حتی بچه‌های کوچه.

بیرون سوز می‌آید. آسمان خاکستری شده. فیتیله چراغ را بالا می‌دهم. مشق‌هایمان را ننوشته‌ایم و می‌دانم جیران هم تکالیفش را انجام نداده. توی خواب می‌خندد. معلوم است خواب قشنگی می‌بیند. شاید خواب یک خانه شکلاتی یا شهری پر از اسباب‌بازی و شاید هم خواب مادر و پدری شاد و خانه‌ای آرام.

**

چند روزی است که جیران پیش ماست. پری خانم رفته قهر خانه برادرش. خانم معلم اول صبحی همیشه دفتر مشق‌ها را نگاه می‌کند. روی صفحه‌ها خط می‌کشد. برای یکی آفرین می‌نویسد، برای آن یکی دقت کن و یکی را هم دعوا می‌کند. نوبت به جیران که می‌رسد توی جواب دادن سؤال ریاضی می‌ماند. قیافه سبزه و تپل خانم معلم توی هم می‌رود. نفس عمیقی می‌کشد و تمام زورش را جمع می‌کند توی ریه‌هایش و داد می‌کشد.

جیران، جیران مهربان و زیبایم مقنعه‌اش را می‌گیرد توی مشتش و ریز‌ریز گریه می‌کند و ناگهان... بالا می‌آورد. جیران وسط کلاس حالش بهم می‌خورد. آه و پیف بچه‌ها بلند می‌شود. غیضم می‌گیرد. می‌توپم بهشان. لال می‌شوند.

مادرم می‌آید مدرسه. برای جیران لباس آورده. لباس‌هایش را عوض می‌کند و بعد می‌رود توی دفتر معلم‌ها. بعد از چند دقیقه خانم دقیقی و خانم رادمهر معلم قرآن‌مان را می‌بینم. چادر و چاقچول کرده از در مدرسه می‌زنند بیرون.

**

اوایل شب است که پری خانم می‌آید دنبال جیران. بابا و مادر نشسته‌اند کنار هم تخمه می‌شکنند. بیرون هوا سرد است. من و جیران گوشه اتاق مشق می‌نویسیم. جیران دفترهایش را جمع کرده، نکرده می‌زند بیرون و توی سرما دنبال مادرش راه می‌افتد.

ـ آخه کجا می‌ری پری خانم؟

ـ برگشتم خانه ساجده خانم‌جان. معلم این بچه که گفت دخترم امروز توی مدرسه حالش بهم خورده طاقت نیاوردم. گردنم بشکنه که بچم روانداختم و رفتم. باید چاره‌ای کرد. این‌طور که نمی‌شه.

چشم‌های جیران برق می‌زند. رنگ به صورتش انگار برگشته باشد پر چادر مادرش را محکم می‌گیرد. به یاد عجله خانم دقیقی و خانم رادمهر می‌افتم. اشک در چشم‌هایم حلقه می‌شود.

ـ چه آدم‌های نازنینی رفتن و پری را برگردوندن.

مادر لنگان‌لنگان می‌آید می‌نشیند. بابا سرش را تکان می‌دهد. دانه تخمه را از لب‌هایش می‌گیرد و ذوق‌زده می‌گوید.

ـ ها داشت یادم می‌رفت...

و می‌رود و از جیب کتش جورابی بیرون آورد و می‌گیرد سمت مادر.

ـ این‌ها رو امروز جلوی در اداره می‌فروختن گرمه پاهات رو گرم می‌کنه دیگه درد نمی‌گیره.

مادر می‌خندد. لپ‌هایش سرخ می‌شود. جوراب‌ها را می‌گیرد و می‌رود از سماور برای بابا چای بریزد. لنگیدن پایش قطع شد.

و من در کنار گرمای بخاری مشق می‌نویسم و شعر حفظ می‌کنم. و به این فکر می‌کنم این بار حتما وقتی که با جیران خاله‌بازی کردیم و من مرد بودم برای زنم هدیه بخرم. مادرها دوست دارند کادو بگیرند.