درهای به هم کوبیده

مریم کمالی نژاد

داشتن یک نوجوان در خانه، وضعیت پیچیده‌ای را معمولا به وجود می‌آورد که باعث اولین برخوردهای والدین و فرزندشان می‌شود. کودکی که تا همین چند وقت قبل ساکت و سر به زیر و حرف گوش کن بود ناگهان تبدیل به نوجوانی می‌شود که با اغلب نظرات پدر و مادر مخالف است. اهدافی توی سرش دارد که بزرگترها از آن سر درنمی آورند. دست به کارهایی می‌زند که از نظر والدین خطرناک است. از لحاظ اخلاقی ممکن است تفاوت‌های زیادی را تجربه کند و تغییرات در تمام ابعاد جسمی و روحی در حال رشد است. یکی از مسائل والدینی که در خانه نوجوان دارند، پرخاشگری است. نوجوانی که چشم در چشم والدینش می‌دوزد و نه می‌گوید و بابت مخالفت با او یا هر اتفاق دیگری عصبانی شده و پرخاشگری می‌کند. می‌خواهیم در این نوشتار علل پرخاشگر شدن نوجوانان را بررسی کنیم و نحوه برخورد با این رفتار را با هم مرور کنیم. با ما همراه باشید.

پرخاشگری مستقیم و غیرمستقیم

پرخاشگری مستقیم: پرخاشگری است که باعث آسیب رساندن جسمی به دیگران می‌شود که شامل رفتارهای تهاجمی جسمی و کلامی است.

پرخاشگری غیرمستقیم به روابط اجتماعی آسیب می‌رساند.

چرا پرخاشگری؟

تحقیقات نشان می‌دهد که اصلی‌ترین عامل عاطفی که باعث بروز پرخاشگری از سمت نوجوانان شده است، تجربه اضطراب است. اضطراب و پرخاشگری به طور قابل تأملی با هم همراهند. در مورد کودکان نیز این حدس قوی وجود دارد که اگر کودک پرخاشگر است، این به معنای درگیری او با اضطراب است.

در مورد نوجوانان اضطراب آن‌ها می‌تواند ناشی از عوامل متعددی باشد. از جمله تغییرات سریع جسمی و اجتماعی که تجربه می‌کنند و فشار روانی توقعاتی که از سوی خانواده و جامعه به آن‌ها تحمیل می‌شود. بنابراین اگر نوجوانی در خانه دارید که مشخصا دارای اضطراب است بدانید که احتمالا اضطرابش او را به پرخاشگری هم سوق می‌دهد و اگر والد یک نوجوان پرخاشگر هستید می‌بایست در اولین قدم بحث اضطراب را بررسی کنید.

از نه شنیدن نترسید

درست است که فرزند شما باید برای نظرتان احترام قائل باشد و بداند که شما خیر و صلاحش را می‌خواهید یا حتی زمانی فرا برسد که می‌خواهد کار اشتباهی را انجام دهد و مخالفت شما کاملا درست است. اما از اینکه فرزندتان به شما نه بگوید و کار خودش را بکند، نترسید. شنیدن نه از کودک و نوجوان یک وجه مثبت هم دارد که کمتر به آن توجه می‌شود. نوجوانی که مدام «بله، چشم» از زبانش نمی‌افتد و کاملا مطیع شماست، احتمالا با دیگرانی غیر از شما هم، همین رفتار را دارد. یعنی او قدرت مخالفت کردن را از دست داده یا هنوز به دست نیاورده و این اتفاق به‌خاطر تربیتی است که دریافت کرده است.

پس اگر فرزند بسیار مطیعی دارید که همیشه منتظر است تا شما راه و چاه را بهش نشان بدهید و خودش یا فکر نمی‌کند یا افکار و تصمیماتش اعتمادی ندارد، یا حتی اگر اعتماد هم دارد، جرئت انجامش را ندارد، خوب است که در نوع تربیت‌تان تجدید نظر کنید. این نوجوانان در خطر افتادن در دام انواع آسیب‌های اجتماعی هستند، چون یاد نگرفته‌اند نه بگویند یا از گفتنش می‌ترسند.

این‌ها را گفتم که بگویم از مخالفت فرزندتان نترسیده و عصبانی نشوید. اگر به فرزندتان دستور داده‌اید که پول تو جیبی‌اش را برای یک موردی خاص ذخیره کند و او می‌گوید که چنین نکرده و می‌خواهد با پول تو جیبی‌اش کار دیگری بکند، برآشفته نشوید در عوض به او یاد دهید که چطور می‌تواند افکار مخالفش را بیان کند و از آن‌ها دفاع کند. حتی از «نه» گفتن فرزندتان استقبال کنید. با این شرایط نه شما دیگر آنقدرها از مخالفت فرزندتان برآشفته می‌شوید نه فرزندتان کارش به پرخاشگری می‌کشد.

تنها نیستید

اغلب نوجوانان در این برهه پرخاشگری می‌کنند. تقریبا می‌توان گفت که یک سوم نوجوانان به این معضل دچارند. درهای به هم کوبیده شده یک اتفاق رایج در خانه‌هایی است که نوجوان دارند. بنابراین گمان نکنید که فقط فرزند شما دچار سوء رفتار شده است. با این حال نسبت به آن هم بی‌تفاوت نباشید و نگویید: خودش خوب می‌شود.

چرا که تحقیقات نشان می‌دهد نوجوانان پرخاشگر خاصه نوجوانان پسر، در آینده دچار اختلالات روانی از جمله افسردگی و اضطراب خواهند شد.

راه‌های برای مدیریت رفتارهای پرخاشگرانه نوجوانان وجود دارد که می‌خواهیم با هم آن‌ها را مرور کنیم.

شما مقصر نیستید

هیچ کسی نمی‌گوید که علت عصبانیت و پرخاشگری نوجوانتان شما هستید. با این حال روش‌هایی وجود دارد که در آن رفتار شما می‌تواند به اوضاع کمک کند یا باعث تشدید آن شود از جمله؛

شما الگوی فرزندتان هستید؛

اگر با اولین فریاد نوجوان، از کوره در بروید و شما هم شروع به عصبانیت و پرخاشگری بکنید این سیکل معیوب ادامه‌دار خواهد شد. فریاد شما، فریاد فرزندتان را خاموش نمی‌کند. اما اگر در عوض آرام باشید، به خود و فرزندتان زمان بدهید و منطقی رفتار کنید، مطمئنا نتایج بهتری نصیبتان خواهد شد.

زبان بدن‌تان را هم آرام کنید؛

گفتیم که ریشه پرخاشگری در اضطراب است. شما ممکن است سکوت کنید، چیزی نگویید اما زبان بدنتان به اضطراب فرزندتان بیفزاید و باعث ادامه‌دار شدن پرخاشگری شود. سعی کنید وقتی فرزندتان عصبانی است مستقیم توی چشم‌هایش نگاه نکرده و با این کار او را تحریک نکنید. داد نزنید و تن صدایتان را کنترل کنید. گاهی اوقات فقط تکان دادن سر هم می‌تواند نوجوان را به این نتیجه برساند که برایتان اهمیت ندارد یا شما هرگز با او موافق نخواهید بود و ...

دستور ندهید، طعنه نزنید

کلمات و جملاتی که به کار می‌برید بهتر است چالش برانگیز نباشند و احساسات نوجوان را تحریک نکنند. مثلا؛ به جای گفتن: «این وقت شب موقع برگشتن به خونه است» بگویید: «دیر کردی، نگرانت شدم» یا به جای گفتن جمله «بیا بگو ببینم چه مرگته» یا «باید همه چیز رو برای من تعریف کنی» بگویید: «همه چیز خوبه؟»

شنونده خوبی باشید

اگر نوجوانتان شروع به صحبت کرد و از درد، دغدغه، اضطراب، افکار و هر آن چیزی که به آن مشغول است با شما حرف زد، چند کار را نکنید: اول اینکه خودتان را به چیزی به جز فرزندتان مشغول نکنید، سرتان را از گوشی بیرون بیاورید و تلوزیون را خاموش کنید. تمام حواستان را به فرزندتان بدهید.

دوم اینکه در میان حرف‌های فرزندتان مدام به دنبال مجالی برای نصیحت و ردیف کردن شعار نباشید. اول گوش دهید.

سوم: برآشفته نشده و به دنبال مقصیر نباشید. اجازه دهید حرفش را بزند.

تحقیر و سرزنش نکنید. اگر یک بار فرزندتان را که صادقانه از احساساتش با شما حرف زده تحقیر یا سرزنش کنید، او دیگر هرگز با شما حرف نخواهد زد.

خوب است بداند

خوب است فرزند شما بداند که پرخاشگری هم یک نوع پاسخ طبیعی به دنیای بزرگسالی است. راهی برای کنار آمدن با تمام چیزهای جدیدی که با آن‌ها روبه‌رو می‌شود. اما این پاسخ طبیعی باید مدیریت و کنترل شود.

دو روش را به فرزندتان آموزش دهید:

اول اینکه روی تنفس‌اش کار کند. هر زمان که احساس کرد دچار اضطراب و خشم فزاینده‌ای شده، نفس عمیق بکشد. شاید این روش به نظر بی‌فایده و دم دستی بیاید اما واقعا اثر دارد. بگویید که روی نفس کشیدنش تمرکز کند و آرام نفس بکشد.

ترک کردن محیط

به فرزندتان گوشزد کنید که هنگام عصبانیت شدید و پرخاشگری بهتر است خودش را از آن شرایط دور کند. به طور مثال اگر با پدرش بر سر مسئله‌ای درگیر شده است، بهتر است نشیمن را ترک کند و به اتاقش برود و همچنین وقتی دور می‌شود روی آرامشش تمرکز کند نه روی عصبانیتش.

تسلیم نشوید

همان‌طور که در مورد کودکان هم گفتیم، نباید تسلیم داد و فریاد و پرخاشگری کودک ونوجوان شد. تسلیم شدن شما یعنی تقویت رفتار او. نه تسلیم نشوید نه برآشفته.