گفتگو با «علی‌بحرینی» نقاش سرشناس مذهبی کشور؛
میخواستم از طریق پیچش‌های نگارگری، فرازمینی بودن و عظمت حضرت زهراسلاماللهعلیها را به تصویر بکشم
معصومه طاهری
علی بحرینی نقاش و نگارگر بوشهری است که آثارش در فضای مجازی بارها دیده شده، کارهای او در ژانر مذهبی بسیار بینظر و تأثیرگذار است. بحرینی از پیشگامان هنری تصویرسازی واقعه کربلاست که سال‌ها قبل از در این عرصه ورود جدی کرده است. هرچند عدم حضور استاد بحرینی در تهران باعث شده تا کمتر در رسانههای کشور شناخته شود ولی با ملاحظه آثارش می‌توان تأثیر قلم او را در سال‌های گذشته در فضای مجازی بسیار بالا دانست. بحرینی در ایام فاطمیه نمایشگاه رستاخیز را در حوزه هنری تهران برپا کرد که متأسفانه بخاطر کرونا و آلودگی هوا آن‌گونه که باید مورد توجه قرار نگرفت. او را هم‌چنین می‌توان صاحب بیشترین آثار در مورد دو الگوی جهانی آزادگی بانوان یعنی حضرت زهراسلاماللهعلیها و حضرت زینب‌سلام‌الله‌علیها دانست. با او درباره این نمایشگاه، آثارش و چرایی کم بودن آثار مذهبی در میان هنرمندان به گفتگو نشستیم.
اخیرا شما نمایشگاهی به نام «رستاخیز» برپاکردید، در مورد این نمایشگاه و کارهایی که در آن عرضه شد برایمان بگویید؟
بله؛ البته ما این نمایشگاه را برای ماه محرم آماده کرده بودیم، همه کارها هم شده بود ولی روز افتتاحییه به خاطر شرایط کرونایی عملی نشد و موکول به چند ماه بعد شد تا وقتی که شرایط کرونا کمی بهتر شود. به همین دلیل تصمیم گرفتیم با همکاری حوزه هنری نمایشگاه را برای ایام فاطمیه برگزار کنیم. نمایشگاه رستاخیز در سه فصل است؛ فصل اول ده تابلو در ابعاد دو در سه متر در قالب کارهای بزرگ، فصل دوم مربوط به کربلا و عاشورا و فصل سوم روایت اسارت اهل‌بیت پیامبر و علمداری حضرت زینب در طول اسارت تا بازگشت به مدینه را روایت می‌کرد که این فصول در امتداد یکدیگر هستند.
نمایشگاه شما همزمان با حراج تهران برگزار شد، چرا در این حراج شرکت نکردید؟
فکر کنم حراج تهران کاملا به صورت چراغ خاموش است. چون هیچ اطلاعیهای برای حضور ندیدیم. برگزارکنندگان و مشتریها و اعضا، همه یک طیف هستند که راهیابی در جمع آن‌ها کار سختی است. در این حراج هنرمندان خیلی کم امکان حضور دارند، این نبوده که من خودم شرکت نداشته باشم، بلکه حضور در این حراج انحصاری است.
اصولا حراجی تهران چقدر به آثار شاخص دینی اختصاص دارد؟
رویکرد حراجی تهران دین‌مدارانه نیست تا آثار دینی را ارائه دهند. در این حراج نگاه خاص هنر به هنر را دارند، بنابراین نسبت به کارهایی از این دست استقبال نمیشود.
متولی هنر دینی در کشورمان چه کسانی هستند؟
حوزه هنری، بسیج هنرمندان، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، سازمان تبلیغات اسلامی، صداوسیما و خیلی از نهادهای فرهنگی دیگر که بودجههای زیادی در عرصه فرهنگ و هنر دریافت می کنند اما دراین باره حضو و بروزی نداشته‌اند. ارشاد میتواند به هنر دینی رونق بدهد اما متأسفانه هیچ‌کدام ازاین ارگان‌های عریض و طویل وارد گود نشدهاند وکم‌کاری میکنند. نهادهای فرهنگی ما کم‌کار هستند.
شما در خلق آثار هنری خود از چه چیزهایی الهام گرفتهاید؟
معمولا برای هر کار قبل از آن مطالعه میکنم تا به جوانب آن اشراف و آگاهی داشته باشم. فرقی نمیکند چه کار فردی و چه مجموعهای حتما با تحقیق و مطالعه انجام میدهم مثلا مجموعه مهر و ماه درباره زندگی امام علی‌علیه‌السلام و حضرت زهراسلاماللهعلیها را مطالعه کردم تا در ذهن خودم از آن زمان تصویرسازی کنم. مثلا برای تابلوی «میلاد یاس» که نمودی از شخصیت زمینی و آسمانی حضرت زهراست درباره تولد حضرت زهرا مطالعه کردم یا برای تولید مجموعه «رستاخیز» که در زمینه کربلاست، کتاب‌های زیای مطالعه کردم تا در فهم و تصویرسازی دچار خطا نشوم.
شما جزو اولین تصویرگرهای عاشورا هستید که آثارتان در فضای مجازی مشهور شد، اولین کار عاشورایی شما مربوط به چه زمانی است؟
سال 81 بود که مجموعه «فصل سرخ» شامل بیست تابلو درباره عاشورا را ترسیم کردم. تابلوهایی که متأثر از عصر عاشورای استاد فرشچیان تولید شد. سبک کار هم به شیوه استاد فرشچیان نگارگری بود. بعدها که هنر به صورت شخصیسازی رسید، مجموعه «خاطرهها» که غیر دینی بود را کشیدم. وقتی کارم قوت گرفت مجموعههای «مهر و ماه» و «رستاخیز» را کار کردم که همگی تلفیقی از مینیاتور، رئال و امپرسیونیسم هستند.
چطور شد از بین حضرات معصومین، سراغ امام علی‌علیه‌السلام و حضرت فاطمه زهراسلاماللهعلیها رفتید؟
زندگی امام علی‌علیه‌السلام و حضرت زهراسلاماللهعلیها بسیار پیچیده و شگفت‌انگیز است که هرچه بیشتر مطالعه و تحقیق میکردم بیشتر شیفته میشدم تا کاری انجام بدهم. به‌نظرم زوایای زیادی از زندگی حضرت زهراسلاماللهعلیها و امام علی علیه‌السلام مغفول مانده است که نه برای ما شیعیان، بلکه برای همه مسلمانان و مردم دنیا باید به زبان هنر به تصویر کشید و ارائه کرد، لذا هرچه کار کنیم باز هم کم است. گنجینهای تمام نشدنی که هرچه برداریم تمام نمیشود بلکه عمیقتر و وسیعتر می‌شود اما متأسفانه به خاطر عدم فرهنگسازی و نبود شناخت کمتر هنرمندان سراغ این موضوع رفتند و یا کلیشهای و محدود بوده است، برای همین دوست داشتم تا با زبان الکن خودم در حد بضاعت روی این موضوع کار کنم.
کدام بخش از زندگی حضرت زهراسلاماللهعلیها برای شما بیشتر تأثیرگذار بود؟
غربت حضرت زهرا بعد از شهادت پیامبر اسلام خیلی برایم تکان‌دهنده بود که چه اتفاقی افتاد امت اسلامی این‌طور یگانه دختر پیامبر اسلام را تنها گذاشتند. به همین خاطر دوست داشتم در این زمینه کارهای بهتری خلق کنم و حیف است. تصویر بسیار تأثیرگذارتر از کلمه است. به زبان هنر و تصویرسازی بهتر میتوانیم مسایل دینی را به مخاطبی که این روزها خیلی کم مطالعه میکند انتقال بدهیم و طبیعتا مخاطبان هم بهتر میتوانند با آن ارتباط برقرار کنند.
چند تابلو برای حضرت زهرا کار کردید؟
مجموعه «مهر وماه» تلفیقی است از نقاشیهایی از امام علی و حضرت زهرا که هشت تابلو درباره حضرت زهراسلاماللهعلیها و دوازده تابلو درباره امام علی‌علیه‌السلام است.
چرا حضرت زهرا را در مجموعه «مهر وماه» را به صورت نگارگریی کار کردید؟
بله تابلوی «میلاد یاس» هم مثل سایر آثار نگارگری است. چون دوست داشتم از پیچش‌های نگارگری برای نشان دادن عظمت حضرت زهرا استفاده کنم و ایشان را هم موجودی زمینی و هم فرازمینی به تصویر بکشم. در تابلوی شهادت هم که حضرت زهرا بین در و دیوار گرفتار شدند صحنه بسیار تلخ و ناراحت‌کننده است میخواستم به گونه‌ای نقاشی را به تصویر بکشم که اثرگذار باشد لذا به نظرم از این شیوه نگارگری را بهتر می‌توانستم بهره ببرم.
شما درباره حضرت زینب هم آثاری دارید؟
بله؛ فصل سوم مجموعه رستاخیز درباره اسارت اهل‌بیت پیامبر و علمداری کاروان اسرا به دست حضرت زینب کبری‌سلام‌الله‌علیها است.
چرا خیرین و سرمایه داران از هنر مذهبی حمایت نمیکنند؟
به نظرم چون بستر فراهم نشده است. اگر افراد خاصی حتی غیردولتی این خلاء را پر کنند تا کارهای مذهبی دیده شوند قطعا وضع تغییر میکند چون فطرت انسان هر اتفاق نیک و خدایی را میپذیرد اما تا وقتی شناختی نباشد گرایشی هم صورت نمیگیرد و اتفاقی نمیافتد. برخی مذهبیها اصلا در جریان مباحث هنر دینی نیستند لذا باید کار با تخصص و درست انجام شود.
آثارشما از مجموعههای اثرگذار دینی محسوب می‌شود که بیننده را محو تماشای خود میکند. از تأثیرگذاری آثارتان روی افراد خاطرهای دارید ؟
نمایشگاه مجموعه رستاخیز در کشورهای مختلف اعم از امریکایی ـ اروپایی و حاشیه خلیج فارس برگزار شد که بعد از آن پیامهای زیادی داشتم. تشکر کرده بودند و اعلام می‌کردند که ای کاش در کشورشان این آثار وجود داشت. خوب این گرایش و اثرگذاری برای من جالب بود و خدا را شکرکردم که آثار توانسته بودند با مخاطب ارتباط برقرار کند بدون اینکه لازم به توضیح زبانی باشد.
توصیه شما به افرادی که می‌خواهند در این هنر مهم مذهبی وارد بشوند، چیست؟
قبل از هر چیز با دل وارد شوند تا موفق شوند و سپس مطالعه و تحقیق روی موضوعات داشته باشند زیرا صرف هنرنمایی کافی نیست. ما میخواهیم تاریخ شیعه و اسلام را در قالب هنر به مخاطب ارائه بدهیم بنابراین صحت سوژهها و بخش‌های طراحی شده اهمیت دارد مثلا در طرحی دیدم حضرت زهراسلاماللهعلیها را پیشنماز کشیدهاند و سایر امامان به ایشان اقتدا کرده بودند. این نقاشی زیبا بود اما غلط و انحرافی چرا که جدا از بحث شرعی که این کار نمیتواند در فقه درست باشد از نظر مفهومی هم حضرت زهرا شهید مدافع امامت بودند، خودشان به امام اقتدا می‌کردند لذا باید حتما قبل از هر طرحی مطالعه کنند و با شناخت وارد شوند تا خدای ناکرده بدعتی ایجاد نکنند و جایگاه اهل‌بیت و امامان را در هر شکل پایین نیاورند. ما باید در قالب نقاشی و هنر متوجه شخصیت برجسته و والایی که در دست داریم، باشیم. افراط و تفریط در ارائه موضوعات درست نیست.
نظر شما درباره کشیدن چهره اهل‌بیت چیست؟
کاملا مخالف هستم. به هیچ وجه هنرمند نباید در آن امر وارد شود چون اهل‌بیت کمال مطلق خوبی و زیبایی و شکوه هستند. ما حق نداریم آنچه خودمان در ذهن داریم را روی کاغذ بیاوریم و چهره ایشان را نشان بدهیم، این ذهنیت من است، این نوع کارها با مخاطب ارتباط برقرار نمیکند، شأن آن شخصیت را هم با اینکار پایین میآوریم. مثلا هر کس از حضرت عباس ذهنیتی دارد وقتی با یک نقطه نورانی ایشان را نشان میدهیم باعث می‌شود تا هر کس با ذهنیت خودش در ذهن ایشان را متصور شود و من نقاش چهرهای را به مخاطب تحمیل نمیکنم لذا اصلا کشیدن تمثال امامان را قبول ندارم.
در بحث چادر حضرت زهراسلاماللهعلیها هم تحقیق کردهاید؟
معمولا برای بافت و رنگ لباس و کفش و پوششها در هر دوره مطالعه میکنم و کارهای قدیمی را بررسی میکنم و با ذهنیت خودم ساخته و پردازش میکنم. در اثری که خلق می‌شود برای هر کس یک لباس باید تعریف کرد، فرد مثبت با فرد منفی و شرور نوع پوشش و رنگ لباس فرق دارد که زبان تصویر آن را به مخاطب نشان میدهد ولی متأسفانه در اغلب آثار دینی به این نکات ریز کمتر توجه می‌شود و همین تأثیرگذاری اثر را کم میکند.
در آثار قدیمی تصویرسازیهایی از اهل بیت هست ولی در آثار معاصر این بحث جدی‌تر شده است. اولین کسی که اولینبار درباره اهل‌بیت‌علیه‌السلام در تاریخ معاصر کار کرد چه کسی بود؟
کمالالملک آثاری دارد ولی این آثار در خصوص تعزیه بوده نه خود اهل‌بیت اما استاد فرشچیان شاخص این نوع آثار است. هرچند من با همه آثار ایشان ارتباط برقرار نمیکنم اما تابلوی شگفت‌انگیز عصرعاشورای استاد فرشچیان در قالب هنر مینیتاتور اثری ماندگار، شاخص، بین‌المللی و اثرگذار دراین باره است.