چرا به قطار بی حرکت سنگ نمی‌زنند؟

فائقه بزاز

بعضی به آن می‌گویند انتقاد کوبنده اما در حقیقت مفهومش تخریب است و برای خیلی از ما ایرانیان آشناست. همان اتفاقی که عادلانه نیست و عین نامردی است. اینکه وقتی کسی یا جریانی به شکل قابل قبولی مشغول انجام وظیفه است شروع کنیم به غر زدن و به‌جای نقد دلسوزانه، سر و شکل کار را نشانه بگیریم یا ایراداتمان از موضوعاتی باشد که به نحوه اجرای آن کار دخلی نداشته باشد. سر همین موضوع تکراری بود که جمله معروف «به قطار بی حرکت سنگ نمی‌زنند» جان گرفت و چون به خوبی حق مطلب را ادا می‌کرد بر سر زبان‌ها افتاد.

جالب است بدانید در پشت این جمله پر مفهوم نظریه‌ای به نام منطق ماشین دودی است که برای اولین بار از سوی شهید عالی‌مقام مرتضی مطهری مطرح شد.

شهید مطهری نظریه واگن دودی را در جلد 25 مجموعه آثار خود ینگونه مطرح می‌کند: «یكی از دوستان ما كه مردی نكته سنج است تعبیری بسیار لطیف داشت، اسمش را گذاشته بود منطق ماشین دودی. می‌گفتیم منطق ماشین دودی چیست؟ می‌گفت من درسی را از قدیم آموخته‌ام و جامعه را روی منطق ماشین دودی می‌شناسم؛ وقتی بچه بودم منزلمان در حضرت عبدالعظیم بود و آن زمان قطار راه‌آهن به‌صورت امروز نبود و فقط همین قطار تهران ـ شاه عبدالعظیم بود. من می‌دیدم كه قطار وقتی در ایستگاه ایستاده بچه ها دورش جمع می‌شوند و آن را تماشا می‌كنند و به زبان حال می‌گویند ببین چه موجود عجیبی است! معلوم بود كه یك احترام و عظمتی برای آن قائل هستند. تا قطار ایستاده بود با یك نظر تعظیم و تكریم و احترام و اعجاب به آن نگاه می‌كردند. كم‌كم ساعت حركت قطار می‌رسید و قطار راه می‌افتاد. همین كه راه می‌افتاد بچه‌ها می‌دویدند، سنگ برمی‌داشتند و قطار را مورد حمله قرار می‌دادند. من تعجب می‌كردم كه اگر به این قطار باید سنگ زد چرا وقتی كه ایستاده یك ریگ كوچك هم به آن نمی‌زنند، و اگر باید برایش اعجاب قائل بود اعجابِ بیشتر در وقتی است كه حركت می‌كند.

این معما برایم بود تا وقتی كه بزرگ شدم و وارد اجتماع شدم. دیدم این قانون كلی زندگی ما ایرانیان است كه هركسی و هرچیزی تا وقتی كه ساكن است مورد احترام است. تا ساكت است مورد تعظیم و تبجیل است، اما همین كه به راه افتاد و یك قدم برداشت نه تنها كسی كمكش نمی‌كند بلكه سنگ است كه به طرف او پرتاب می‌شود.این نشانه یك جامعه مرده است، ولی یك جامعه زنده فقط برای كسانی احترام قائل است كه متكلم هستند نه ساكت، متحرّكند نه ساكن، باخبرترند نه بی‌خبرتر»

این همان اتفاقی است که مدام برای قطار انقلاب در حال تکرار شدن است و گریزی هم از آن نیست. اما با تمام این تخریب‌ها درخت انقلاب تنومندتر از همیشه به بار خواهد نشست و جان خواهد گرفت.