نظافت منزل و حقوقی که احقاق نمیشود
بیپناهان روزمزد
نیلوفر حاجقاضی
از اواخر دی و اوایل بهمن میشد صدای پای بهار را از قالیچههای رنگارنگی که زیر پهنه کمرمق زمستان، روی لبه پشتبامها ولو میشدند، شنید. زمستان که کمجان میشد، خانمهای خانه خودشان کمکم دستبهکار میشدند تا با غبارروبی و خانهتکانی دستی به سر و روی اسباب وسایل مختصر منزل بکشند و به زندگی جان تازهای بدمند. تا اینکه خانهها بزرگتر شد و اثاث و اسباب بیشتر، خانمها هم شاغل شدند و قضیه بهصورت دیگری در آمد و روزبهروز پررنگ و لعابتر شد. اگر قدیم تنها اشراف و از ما بهتران خدم و حشم و نظافتچی داشتند اما این روزها برای واحدهای کوچک 40 متری هم دنبال نظافتچی میگردند.
نمیدانم فیلم «آقا یوسف» با بازی مهدیهاشمی را دیدهاید یا نه. فیلم تأثیرگذاری است که حکایت از واقعیتی تلخ دارد. داستان زندگی مرد میانسالی که دور از چشم خانواده و دخترش، منازل را نظافت میکند و هیچکس هم نمیداند شغلش چیست و او هم مجبور است مراقب خیلی موضوعات باشد تا کسی نفهمد به چه کاری مشغول است. حالا بگذریم که غیر از آقا یوسف قصه فیلم، در دنیای امروز علاوه بر هم سنوسالهای آقایوسف خیلی جوانها هم هستند که به قیمت آبرو کار میکنند تا دستشان جلوی کسی دراز نشود و از مطرح کردن شغلشان هم ابایی ندارند. نیرویی پرانرژی و باطراوت که میتوانند در عرصه تولید یا تحصیل فعال باشند اما بهخاطر سیاستهای اشتباه به حاشیه کشیده شدهاند.
آشفتهبازار نظافت
با سبک و سیاق زندگیهای جدید و نیاز بیشتر به نظافتچیهای خانگی مؤسسات خدماتی ریز و درشتی هم به وجود آمدهاند؛ «تمیزکاری در 3 سوت با خدمه مطیع ومؤدب»، «شستشو به سبک سنتی با مواد طبیعی!»، «نظافت توسط زوج تحصیلکرده»، «هرچه بگویید همان میشود» و... شعارهای گلدرشتی است که خیلی از این مؤسسات برای بازارگرمی بیشتر ویترین کارشان کردهاند و البته میان این فضای نسبتا پررونق عرضه و تقاضا، آنچه ضایع میشود حق کارگر است.
برخی شرکتها ادعا میکنند نظافت را به سبک هتلی انجام میدهند. یعنی درست مثل نظافت هتلها کارشان 5 ستاره است و مو لای درزش نمیرود. جزئیات در این سبک مورد توجه قرار میگیرد و در نهایت محیطی تمیز و آراسته تحویل مشتری داده میشود. کارگران دارای گواهینامه نظافت و سابقه کار هستند و نظافتچی پس از مصاحبه حضوری در دورههای آموزشی شرکت میکند و تمام آموزشهای استاندارد لازم را میبیند.
اما شواهد نشان میدهند که وضع معیشتی و دستمزد کارگران نظافتی منازل اوضاع آشفتهای دارد و این شرکتها تحت نظارت هیچ انجمن و اتحادیهای نیستند و طبیعی است که حقوق کارگران این شرکتها نیز بهطور کامل رعایت نمیشود.
جوانترها ممکن است حتی تحصیلکرده و دانشجو هم باشند. مریم محمودی یکی از جوانانی است که برای امرار معاش و تهیه داروهای مادر پیرش و نیز تأمین هزینههای دانشگاه به این کار روی آورده است. خودش میگوید: «بسته به شرایط کاری دریافتی مطابق با زحماتم نیست. از صبح ساعت 9 تا 8 شب یکسره مشغول نظافت هستم و اگر نیم ساعتی هم برای خوردن ناهار و رفع خستگی بنشینم فوری صاحبخانه اعتراض میکند چون ساعتی پول میدهد و نمیخواهد وقت تلف شود. هیچ دستگاه نظارتی هم وجود ندارد که ما را در برابر صدمات احتمالی بیمه کند.
گاهی خانهای که برای تمیزکاریاش اعزام میشویم 150 متر است و تمیزکاریاش 3 روز وقت نیاز دارد اما صاحب منزل توقع دارد ظرف یک روز همه کارهایش به بهترین صورت انجام شود و این عادلانه نیست. وقتی هم خانه میروم باید سه روز بخوابم تا کمردرد و دستدردم برطرف شود.
از این گذشته 40 درصد از هر سرویسی که به منازل میروم را باید به شرکت پرداخت کنم و مزدی که میگیرم به زحتمش نمیارزد اما چارهای ندارم و تنها امیدوارم زودتر درسم تمام شود تا بتوانم جایی در ارتباط با درسم استخدام شوم و فعالیت کنم.»
دیگری پسر جوان 20 ساله و شهرستانی است که بیشتر برای نظافت راهپله یک ساختمان مسکونی مراجعه کرده است برای 4 ساعت کار 45 هزار تومان دستمزد دریافت میکند که حدود نیمیاز آن را باید به شرکت پرداخت کند.
او میگوید: «محصل است و نتوانسته به موقع درسش را تمام کند برای همین تابستان و ایام عید به تهران میآید و به درآمدش نیاز دارد و در شرایط بیکاری چارهای جز انجام این قبیل کارها را ندارد. نظافت تنها کاری است که مهارت خاصی نمیخواهد. فقط از ما کارت شناسایی یا ضامن میخواهند. برخی مؤسسات هم برای محکمکاری سفته میگیرند تا اگر مشکلی در محل پیش آمد کارفرما بتوانند اقدامیانجام دهند.
گاهی هم کارفرمایان به دلیل نارضایتی از کار ما پولی نمیدادند. اگر هم مشکلی در محل کار برای ما پیش بیاید، کسی از ما حمایت نمیکند. بیمه نداریم. از عیدی و پاداش هم خبری نیست. مگر اینکه برخی مشتریان خودشان بخواهند انعام بدهند یا لباس و چیزهای دیگری به ما بدهند که در برخی موارد خیلی هم به درد ما نمیخورد. البته در برخی منازل هم حتی ناهاری مختصر به ما نمیدهند تا وقت هدر نرود.»
فعالیت شرکتهای نظافتی منازل تحت نظر اتحادیهها نیست
در حالیکه کارگران فصلی، روزمزد و خدماتی از حقوق قانونی کار بیبهره هستند مشخص نیست نظارت بر فعالیت شرکتهای خدماتی منازل به عهده چه نهادی قرار دارد.
فعالیت شرکتهای نظافتی منازل تاکنون تحت نظر انجمن کارفرمایان بوده است و نظارت براین انجمنها برعهده اتحادیه اصناف نیست. مطابق تصمیمگیریهای اتخاذ شده مقرر شده است فعالیت این شرکتها تحت پوشش اتحادیه تزئینات داخلی ساختمان باشد که هنوز نهایی نشده است.
محمد انتظامی، رییس کانون انجمنهای صنفی کارفرمایان نیز در گفت و گو با خبرگزاری پانا گفته است: شرکتهای خدماتی منازل تحت نظارت انجمنهای صنفی کارفرمایی نیستند و اتحادیهها نیز نظارتی بر فعالیت آنها ندارند. البته برخی از این شرکتها به ثبت میرسند و مشخصات آنها در روزنامه رسمی درج میشوند اما عضو انجمنی نیستند بنابراین نرخگذاری خدمات آنها، مشکلات صنفی یا شکایتهایی که مردم از آنها دارند اکنون در حوزه اختیارات هیچ نهاد صنفیای نیست. این شرکتها عضو کانون حرف و صنعت نیز نیستند و اگر تحت پوشش اتحادیه تزئینات ساختمانی قرار بگیرند میتوان ساماندهی مناسبتری به خدمات آنها داد.
در حالیکه شرکتهایی که به منازل خدمات میدهند باید از وزارت کار تأیید صلاحیت شده باشند، افرادی نیز وارد این حرفه شدهاند که مجوزهای قانونی را ندارند و تنها با پخش تبلیغات کارگران را به منازل میفرستند و در این میان حقوق قانونی کارگران را نیز پرداخت نمیکنند. کارگرانی که برای تأمین حداقلهای معیشت تن به کارهایی سخت میدهند و در برخی مناطق برای روزانه حدود 60 هزار تومان بیش از 10 ساعت کار میکنند. به نظر میرسد ضعف نظارتها در این زمینه باید پایان یابد تا ساماندهی وضع کارگران روزانه و فصلی خدمات نظافتی با پیوستن به اتحادیه معین یا نهادی قانونی راه رسیدن به حقوق قانونی آنها را فراهم کند.
هشدار! مراقب سوءاستفادهها باشید
اگرچه در این بازار کار حق کارگران پایمال میشود اما موضوع روی دیگری هم دارد آن هم خطرات احتمالی است که میتواند متوجه صاحبخانهها باشد.
در خبرها آمده است: مردی که با همراهی همسرش و با هدف سرقت از شهروندان اقدام به تأسیس شرکت صوری خدمات نظافتی منزل کرده بود، دستگیر شد.
ماجرا از این قرار است که؛ زن و مرد جوانی با حضور در کلانتری شهرزیبا اعلام کردند که برای نظافت منزلشان با یک شرکت خدماتی تماس گرفته و این شرکت یک نظافتچی زن حدود ۳۵ ساله را به خانهشان فرستاده است، اما مدتی بعد اقدام به مسموم و بیهوش کردن صاحبخانه با آبمیوه مسموم کرده و اموال گرانبهای موجود در خانه به ارزش بیش از ۷۰ میلیون تومان را به سرقت برده است. زن صاحبخانه نیز حدود ۴۸ ساعت بیهوش بوده و پس از آن برای شکایت به کلانتری مراجعه کرده است.
با توجه به اظهارات زن و مرد جوان تیمیاز ماموران عملیات کلانتری رسیدگی به موضوع را در دستورکار خود قرار داده و برای دستگیری این زن وارد عمل شدند که در جریان تحقیقات اولیه مشخص شد شرکتی که اقدام به درخواست نظافتچی از آن کرده بودند، صوری است.
تحقیقات ادامه داشت تا اینکه روز یکشنبه مردی با یکی از شکات تماس گرفته و ادعا کرد که فردی یک دستگاه تلفن همراه را برای فروش به نزد وی آورده اما با توجه به اینکه به رفتار فروشنده مشکوک شده است، با تعدادی از شمارههای داخل گوشی تماس گرفته تا از سرقتی نبودن آن مطمئن شود. با کسب این اطلاعات مأموران هماهنگیهای لازم را با فرد موبایلفروش انجام داد و زمانی که فروشنده برای دریافت پول گوشی به مغازه موبایلفروشی رفت، مأموران اقدام به دستگیری و انتقال این فرد به کلانتری کردند. با دستگیری متهم، این فرد تحت بازجویی قرار گرفته و اقرار کرد که به همراه همسرش اقدام به تأسیس یک شرکت صوری خدمات منزل کرده و به شیوه بیهوشی اقدام به سرقت از خانه این فرد کرده است.
مرکز اطلاعرسانی پلیس پیشگیری تهران بزرگ با تأیید این خبر اعلام کرد که مأموران همسر این فرد را نیز دستگیر کرده و پس از تشکیل پرونده اولیه برای هر دو متهم، این افراد با دستور قضایی برای ادامه روند رسیدگی به جرم روانه پلیس آگاهی شدند.