تکیه‌گاه
ماه‌منیر داستان‌پور
سیزده سالم بود که یک روز خبر آمد آقاجان رفت. دیواره چاه ریخته و او را زیر هزار من خاک دفن کرده بود. همیشه می‌دانستم این خیرخواهی‌ها، آخر کار دستش می‌دهد و سایه سرمان را می‌فرستد به گور سیاه. ولی من با همه غصه‌ای که از نبودش به دل داشتم باز سربلند بودم که آقاجان مَرد بود و دلسوز دیگران! نه اینکه این حرف من باشد؛ یک آبادی آدم ریز و درشت پشت سرش می‌گفتند و دعایش می‌کردند. زن محمدحسن که جان دوباره شوهرش را به او بدهکار بود؛ عین ابر بهار در تشییع جنازه آقاجان اشک می‌ریخت و برایش از خدا طلب مغفرت می‌کرد که مردانگی کرد و پدر هفت فرزند قد و نیم‌قدش را از مرگ حتمی نجات داد. از هفتم به بعد هم که همه رفتند و دور و برمان خالی شد؛ زن بیچاره محمدحسن انقدر خودش را مدیون و خجالت‌زده ننه می‌دانست که برایش شده بود یک پا کمک دست و خدمتش را می‌کرد!
سرم از ماجرای کفن و دفن و مراسم آقاجان که خلوت شد؛ تازه فهمیدم ننه به کلی خودش را باخته و شیرازه کار و زندگی از دستش درآمده است. می‌دانستم زن محکمی نیست و نیاز به پشت و پناهی دارد که هم قوت زانویش باشد هم دلگرمش کند به حیات! همیشه این را خوب می‌دانستم. این را آقاجان هزار بار به گوشم خوانده بود که ننه، دختر یکی یکدانه کدخدای ده بوده و سختی نکشیده است. مرد بیچاره همیشه می‌ترسید از روزی که خودش نباشد تا افسار مرکب زندگی را به دست بگیرد و کار زن و بچه‌اش لنگ بماند! می‌گفت: «مادرت همیشه هرچه خواسته، داشته! اهل بذار و بردار هست اما توان و تحمل سختی و مصیبت را ندارد.» می‌گفت: «همیشه باید کسی باشد که آب خنک و نان داغ ، سر سفره‌اش بگذارد؛ وگرنه یا از تشنگی می‌میرد یا از ترس نداری و بی‌چیزی سنکوب می‌کند.» من همه این‌ها را می‌دانستم و عذاب می‌کشیدم از دیدن دلشوره مدام تنها ستون باقیمانده خانه که انگار آن روزها قدرت ایستادن نداشت.
چهل روز که از رفتن آقاجان گذشت و کم‌کم نشنیدن صدایش در خانه باورمان شد؛ هول و تکان یکسال بعد پیش پیش افتاد به جانم! ننه جوان بود و به قول عمه اکرم: «کم‌کم موجب دق‌الباب خواستگارهای دراز و کوتاه ده می‌شد که می‌خواستند ماست و تغارش را یکجا صاحب شوند.» یعنی هم ننه، و هم ارث کلانی که برایش به جا مانده بود. می‌دانستم یک سال هم که مثل باقی بیوه‌های ده کنج بنشیند و دستی به سر و رویش نکشد؛ نه تنها از زیباییش کاسته نمی‌شود بلکه به قول آقاجان که می‌گفت: «مادرت حتی بدون رنگ و لعاب هم دختر چهارده ساله است و قرص قمر!» دیگران را به فکرو خیال ازدواج می‌اندازد. ترس برم داشته بود از روزی که گرگ‌ها به بهانه وصال او دندان تیز کنند و چنگ بیاندازند روی ملک و آب آقاجان خدابیامرز که گذاشته بود برای مادر بینوا و ما سه برادر و خواهر که معلوم نبود چطور بدون او باید زندگیمان را اداره می‌کردیم؟!
از میان یتیم‌های آقاجان، من از بقیه بزرگتر بودم و وظیفه داشتم از همه مراقبت کنم. از پدرم هزار بار شنیده بودم و خوب حلقه پند و اندرزش را به گوش انداخته بودم که: «خانه هرچقدر دیوارش بلند باشد؛ چفت و بست می‌خواهد و خانه بدون مرد، یعنی باغ بدون باغبان! مرد عین قفل و نگهبان باید از اهل و عیالش محافظت کند و مانند باغبان درد و بلای عائله‌اش را به جان بخرد. «آقاجان می‌گفت: «تو از همه بزرگتری و اگر من سر روی زمین بگذارم؛ به خیال جمعی توست که باید زیر بال و پر هاجر و محمد، که از تو کوچکتر و ضعیفترند بگیری!»
کنار دست آقاجان چم و خم کار روی زمین کشاورزی را یاد گرفته بودم. کمی هم از نجاری سر در می‌آوردم که قرار بود بروم تهران و در رکاب یکی از دوستان پدرم به حد کمال این صنعت را آموزش ببینم؛ برای روز مبادا! برای اوقاتی که خاک سرلج می‌افتاد و آسمان خشکی می‌کرد با خلق تشنه زمین! درست عین همان سال که محمدحسن افتاد به جان خاک که شاید با حفر چاه بتواند کمی آب به لب خلایق برساند و آقاجان من قربانی عطش ده و اهالیش شد.
ننه راضی نبود و تا زبان می‌چرخاندم به حرف، چین به ابرویش می‌انداخت اما من تصمیمم را گرفته بودم که بروم کنار دست حسین‌علی رفیق گرمابه و گلستان آقاجان که به قول خودش سری از هم سوا بودند و اگر دلشان گرفتار زن و زندگی نمی‌شد بعید بود یکی به تهران بیوفتد و دیگری در دهی بی سر و صدا و دور از دیگری مسکن بگیرد!
چارقد مادر را که پشت به من نشسته و دم آخری هم رخ نمی‌نمود به رفع دلتنگیِ پسر مسافرش، بوسیدم و سر هاجر و محمد را که عین ابر بهار اشک می‌ریختند در آغوش گرفتم. منِ تازه مرد شده و مجبور به یک شبه بزرگ شدن، به هردوتاشان قول دادم که با دست پر برگردم و دیگر تنهایشان نگذارم. قصد کرده بودم وقتی نجار ماهری شدم؛ کارگاهی در ده راه بیاندازم که صدای کاردرستی‌اش به گوش جماعت پایتخت‌نشین هم برسد و سفارشاتشان کارم را سکه کند.
دلم از شنیدن قدم‌های هاجر که دنبالم می‌دوید و صدایم می‌کرد هزارپاره می‌شد اما باید می‌رفتم. می‌دانستم ننه پشت پنجره ایستاده و لابد اشک کاسه چشمش را لبریز و لبالب کرده؛ اما باید می‌رفتم. دل نگرانیِ بی‌دست و پایی محمد که لابد از فردا پسر قلدر غلام گله‌دار، چزاندنش را شروع می‌کرد و کسی نبود پشتش درآید؛ رگ غیرتم را کلفت می‌کرد اما باید می‌رفتم و به خاطر هر سه تایشان که عزیزترین‌هایم بودند؛ دست پر برمی‌گشتم. باید دیوار محکمی برای مادر می‌شدم و درختی تناور که خواهر و برادرم زیر سایه‌اش خوب قد بکشند و بی نگرانی بزرگ شوند. که هاجر عروس شود و محمد داماد! که مادر هولِ تنهایی برش ندارد و زیر پایش را سست نکند.
غروب، خورشید را دزدیده بود که پایم رسید به خاک دامن‌گیر تهران! چندان نابلدِ خیابانهای پایتخت نبودم و همراهیِ آقاجان در رفت و آمدهایش به سودم تمام شده بود اما از طرفی هم نشانی خانه حسین‌علی را فراموش کرده بودم و هم فرصت رسیدن به دکانش را نداشتم. صدای اذان در کوچه‌ها طنین‌انداز بود و می‌دانستم مرد مؤمن نماز را تنها به جماعت می‌خواند. پس راهی نداشتم غیر از اینکه پاشنه گیوه‌هایم را وربکشم و با باقیمانده توان، خودم را به مسجد نزدیک دکانش برسانم که اگر به موقع نمی‌رسیدم؛ باید یک شب را در مسافرخانه صبح می‌کردم.
وقتی به نزدیکی مسجد رسید؛ جماعت سرریز شده به کوچه حسابی حالم را گرفت. با خودم گفتم: «حتما مرد عیالواری مثل حاجی زودتر از بقیه روانه شده که خود را به سفره شام برساند.» با همان حال که از گرسنگی ته دلم غش می‌رفت و خستگی پاهایم را به گزگز انداخته بود؛ سر به زیر انداختم و عقب‌گرد کردم به سمت خیابان، که صدای حاجی عین نوایی که از غیب، فرجِ بعد از شدت شد و حالم را خوش کرد. از قضا او دیرتر از سایرین و همراه با امام جماعت خارج شده و مرا بین مردم دیده بود.
حاجی خودش در میانه مراسم آقاجان فکر نجاری را به جانم انداخته و قول مساعدت داده بود. پس مردانگی را تمام کرد و به واسطه پای عهد ماندن و رفاقتش با آقاجان، استادی و آموزش مرا به عهده گرفت. دلش می‌خواست عین پسر نداشته‌اش که آرزو داشت از او نجار ماهری بسازد؛ تربیتم کند و کار خریدار پسند یادم بدهد. هر روز آفتاب نزده بود که به قصد کسب روزی حلال راهی خیابان می‌شدیم و غروب خسته و گرسنه به خانه برمی‌گشتیم. رقیه خانم، زن حاج‌حسین شده بود تصویری از مادرم که دیدنش غم به دلم می‌دواند و دیگ دلتنگیم را به جوش می‌آورد. یاد بچه‌ها و ننه که جلوی چشم‌هایم جان می‌گرفت دست به قلم می‌شدم برای نامه و برایشان از حال و روزم می‌نوشتم. امیدوار بودم که خواندن هر کلمه از نامه غم و اندوهشان را کم کند و هر بار خدا را برای باسوادی ننه شکر می‌کردم.
حاج حسین‌علی که خط خوشم را روی پاکت نامه دیده بو؛ می‌گفت: «این که دنبال یادگیری صنعت باشی از به هم بهتر است اما اگر دنبال رضایت آقاجانت که از آن دنیا به تو چشم دوخته هستی؛ باید پی درس و مشقت را هم بگیری و آرزوی رفیق بیچاره مرا به باد ندهی!» نجار کارکشته مته به استخوان کله‌ام انداخته بود و تا اعلام موافقت نکردم؛ دست برنداشت. برای همین هم دستم را گرفت و عین یک پدر همه چیز تمام و دلسوز در مدرسه شبانه ثبت‌نامم کرد. دیگر مجبور بودم روزها نجاری کنم و شب‌ها کنار باقی از تحصیل جامانده‌هایی که بعضا بزرگتر از من و حتی جای پدرم بودند؛ درس بخوانم. بماند که چقدر پیش آمد که سر کلاس درس از سر خستگی چرت زدم و خمیازه کشیدم تا به آن زندگی و تقلای مضاعفی که تقدیر به من تحمیل کرده بود؛ عادت کردم! اما با همه این اوصاف آفرین و بارک‌الله ننه که کاغذهایش هرچند وقت یکبار می‌رسید و نگاه تصدیق کننده آقای معلم که سال‌های آخر خدمتش در مدرسه را می‌گذراند؛ به ادامه راه امیدوارم می‌کرد و قوت قلبم می‌شد.
روزها و سال‌ها از پس هم می‌گذشتند و من با جان کندن زیاد و بیشتر از حد توانم سعی می‌کردم جای خالی پدر را پر کنم. در آن سه سالی که خانواده حاجی عین خویش و قوم خودم شده بودند؛ و زندگیم به کار و درس می‌گذشت؛ یک لحظه هم نصیحت‌های آقاجان و هشدارهایش را از یاد نبرده بودم و تا جایی که می‌توانستم به خانواده کوچکم رسیدگی می‌کردم و با اینکه رفت و آمد بین ده دورافتاده ما با تهران چندان هم ساده نبود؛ اما تمام روزهای تعطیل را با آن‌ها می‌گذراندم و پای درد و دلشان می‌نشستم.
مادر دست‌هایم را که بیشتر از همیشه خشن و زمخت شده بود؛ در دست می‌گرفت و وقتی داشت تراشه‌های چوب را که زیر پوستم جاخوش کرده بودند؛ بیرون می‌کشید؛ اشک می‌ریخت. بچه‌ها، خصوصا پسر غلام گله‌دار فهمیده بودند که برادر محمد برای خودش مردی شده و گردنش انقدر پهن است که تبر هم قدرت خردکردنش را ندارد. پس دیگر کسی به خودش جرأت نمی‌داد جسم ضعیف و ناتوان برادرم را زیر مشت و لگد بگیرد اما راضی کردن هاجر که مرا مثل پدر دوست داشت و دوریم را طاقت نمی‌آورد؛ خیلی سخت بود. دخترک گیس گلابتون که نازش را یک قافله شتر هم نمی‌توانست بکشد؛ دوست داشت با من به تهران بیاید و کنارم بماند. دیگر خبر نداشت که اتاق اجاره‌ای نزدیک دکان حاج حسین‌علی که برای خودم کرایه کرده بودم؛ جایی برای شیطنت‌های او را ندارد. حاجی خیلی اصرار کرد که در بالاخانه جمع و جورشان بمانم اما دو سالی بود حس می‌کردم حضور در حریم حاجی با سه دختر بالغ که مجبور بودند یک نامحرم غریبه را تحمل کنند؛ دور از شرافت مردانه‌ایست که از آقاجانم آموخته بودم. برای همین اتاقک کرایه‌ای را به معذب کردنشان ترجیح دادم و از آنجا رفتم.
دیگر چیزی نمانده بود که به ده برگردم و همیشه کنار خانواده‌ام بمانم. به حد کمال نجاری را آموخته و با کمک حاجی، برای خودم استادکاری شده بودم. اما خاک دامن‌گیر تهران رهایم نمی‌کرد. از یک طرف حاج حسین‌علی، از سویی دیگر معلمم که همراه با تمام شدن آن سال تحصیلی روزهای خدمتش در اداره فرهنگ تمام و بازنشسته می‌شد؛ و مهمتر از همه مادرم، اصرار داشتند که ترک تحصیل نکنم.
اما دلشوره خبرهایی که جسته و گریخته به گوشم می‌رسید طاقتم را طاق کرده و فکرم را به هم ریخته بود. خصوصا وقتی با گوشه و کنایه از دهان یکی از زن‌های فامیل شنیده بودم که بچه‌ها پدر می‌خواهند و مردی باید جای آقاجانم را بگیرد که خودش درد بی‌مادریِ اولادش را دیده و غمش را به جگر کشیده باشد. انقدر از هوش و ذکاوت بهره برده بودم که بدانم منظورش از چنین مردی کیست و با کنایه می‌خواهد غلام گله‌دار را به خاطرم بیاورد. مردی که چند سال قبل زنش را بر اثر یرقان از دست داده و با پسر قلدرش به تنهایی زندگی می‌کرد. هنوز یادم نرفته بود بلایی را که پسرش سر محمد آورده؛ و او بی‌خیال از کنارش عبور کرده بود! پسرک دیوانه برادرم را تا حد مرگ‌زده و کبود کرده بود و غلام به خاطر جبران کار پسر با هدیه دادن یک بزغاله مریض که یک هفته بیشتر زنده نماند؛ خواست دهان ننه را ببندد و با سوءاستفاده از شرم و حیای مادرم، موفق هم شد. حالا لابد دندان تیز کرده بود برای ارث و میراث پدرم و خیال می‌کرد بعد از گذشت سه سال انقدر آب از آسیاب مخالفت و اکراه من افتاده؛ که بتواند به آرزویش برسد.
دیگر نه حواسم به درس بود؛ نه کار! اگر حاجی به کارم دقیق نشده بود و نمی‌دانست این گیجی و منگیم از یک جا آب می‌خورد؛ بعید نبود چندباری یکی از انگشت‌هایم را ببرم و خودم را ناقص کنم! هر بار هم او به دادم رسیده و با زنهار دادن، مرا به خود آورده بود. دلم می‌خواست ننه، مرا باور داشته باشد . قبول کند که میتوانم مرد زندگی و دیوار محکم خانه‌اش باشم. باور کند که پشتم را برای به دوش کشیدن هر سختی و دشواری خم می‌کنم تا او راحت باشد!
نمی‌دانم چطور از سد غرورم گذشتم و دهان بازکردم به شکوه و شکایت! اما یک شب بعد از تمام شدن کلاس، همه چیز را از سیر تا پیاز برای معلمم شرح دادم و از ناتوانیم در برابر خواست سرنوشت ابراز عجز کردم.
آموزگار با آن موهای جوگندمی و چشم‌های ضعیفش، روبرویم نشست و برای آرام کردنم از تنهایی گفت. از اینکه تا جای مادرم نباشم و تا غم لانه کرده در قلبش را درک نکنم نمی‌توانم به جای او تصمیم بگیرم. آقای معلم برایم از سال‌هایی گفت که پس از مرگ همسر جوان و دخترک یکساله‌اش عزلت‌نشینی کرده و نگذاشته کسی به حریم تنهاییش وارد شود اما بالأخره در ایام میانسالی وقتی بعد از بازگشت به خانه، صدای خنده یک کودک و بوی غذای تازه که مشامش را نوازش دهد؛ آرزویش شده، فهمیده چقدر اشتباه کرده و عمر رفته را بر باد داده است!
احساس می‌کردم کلمات آقاجانم را از دهان او می‌شنوم. وقتی از حساسیت مادر و نیاز خواهر و برادرم به پدری که دستگیر و دلسوزشان باشد حرف می‌زد گویا خود آقاجان بود که روبرویم نشسته بود و باز مثل آن روزها داشت نصیحتم می‌کرد! نمی‌دانم چطور و با کدام جرأت اما یکدفعه آنچه از دلم گذشته بود بر زبان آورده و شگفت‌زده‌اش کردم.
بی‌اختیار از او خواسته بودم با مادرم ازدواج کند و برای خواهر و برادرم پدری کند. نمی‌دانستم چطور جرأت کردم چنین درخواستی از او داشته باشم ولی بعد از اینکه متوجه شدم آرزویم را بر زبان آوردم؛ بار دیگر بدون ترس و خجالت تکرارش کردم. آقای معلم یکبار با من به ده آمده و میهمان خانواده‌ام شده بود. مادرم را دیده و خواهر و برادر کوچکم را روی زانوهایش نشانده بود. خوب به یاد داشتم که چقدر در خانه ما شاد بود و با بچه‌ها که برایش شیرین زبانی می‌کردند خوش گذرانده بود. با مرور این خاطره دیگر از بیان خواسته‌ام خجالت‌زده نشدم و تأکید کردم با تمام شدن روزهای کار در مدرسه و آغاز ایام بازنشستگی بیشتر از قبل تنها خواهد شد و اگر بپذیرد که با مادرم وصلت کند؛ هم به خودش و هم به خانواده من که به او و دست‌های پر مهر و محبتش نیاز داشتند؛ کمک کرده است!
من می‌گفتم و او فقط گوش می‌کرد. گاهی خطوط چهره‌اش بیشتر می‌شد و گاهی می‌توانستم تبسمی کمرنگ را در صورتش ببینم. حرفم که تمام شد؛ بی‌صدا به سمت کیفش رفت و از کلاس خارج شد. خیال می‌کردم اشتباه بزرگی مرتکب شده‌ام و شاید حتی دیگر نتوانم درسم را در آن مدرسه شبانه ادامه دهم.
روز بعد راهی ده شدم و دو روز همان جا ماندم. اما وقتی خواستم برای پس دادن اتاق کرایه‌ای و جمع کردن خرده وسایلم به تهران برگردم؛ آقای معلم و حاج حسین‌علی را در ورودی ده دیدم. لبخند از لب حاجی پاک نمی‌شد. به همراه آقا معلم آمده بود که مادرم را برای او خواستگاری کند.