تعزیه

ماه‌منیر داستانپور

از همان سرِصبحی که شال و کلاه کرده بود به قصد دکان، انگار از هر قدم که برمی‌داشت یکی می‌بردش به سال‌ها قبل و گذشته‌ای که دیگر از سرش گذشته بود. درست مثل آونگی بین روزگار ماضی و احوالات امروزش در رفت و آمد بود و یکی‌یکی همه اتفاقات را از نظر می‌گذراند. گویی افکارش یکجا بند نمی‌شد. چشمش که به سر در دکان نجاری افتاد؛ عین توپ پلاستیکی بچه‌های ویلان میان کوچه‌ها پرت شد به کودکی و روزگاری که مدت‌ها قبل با آن خداحافظی کرده بود‌! دورانِ خوش و ناخوشی که برای او چندان دوام نداشت و زود فهمیده بود در طالع برخی خلق الله زود بزرگ شدن تقدیر است و جای اعتراض نیست.

گیج و گنگِ احوالات خودش بود که یکدفعه انگار اره محکم خورد پشت کمرش و تا مغز استخوانش تیر کشید. اوستای نجار بد ضربه شصتی داشت و اره برایش حکم ترکه را داشت برای ملای مکتب‌خانه! روز اول با پسرک شاگرد شرط گذاشته بود که اگر حواسش پرت ‌شد و دستش به خطا روی چوب ‌چرخید، با سیلی دردناک اره مجازاتش خواهد کرد. با این ضربه آخری که نوش جان کرد چوب خط آن روزش می‌رسید به سه تا، دو تای دیگر اگر می‌خورد طبق قول و قرار روز اولشان باید از دکان می‌رفت و بی‌خیال کار در نجاری می‌شد. اشک جمع شده در چشم‌های زاغش را پس زد و شش دانگ حواسش را گذاشت روی قطعه چوبی که مشغول سنباده زدنش بود. محال بود کاری را که بعد از آن همه زحمت و کوچه‌گردی با شکم گرسنه برای خودش دست و پا کرده بود؛ از دست بدهد و دوباره مجبور شود پی یک لقمه نان حلال جلوی دکان‌دارها سر خم کند شاید کاری نصیبش شود و سکه‌ای به کیسه‌اش بیاید. مادر و برادرهایش به سکه‌سکه‌ای که برایشان حواله می‌کرد روستا، چشم دوخته بودند و از دستش برنمی‌آمد ناامیدشان کند. دوست نداشت تا او هست و زور به بازو دارد؛ چشم برادرهای کوچکش به سفره دیگران باشد و مادرش با غم نان فردای بچه‌ها سر بر بالین بگذارد.

هرچه سال پشت سال گذشت، اوستای نجار بیشتر به حضورش دلگرم شد. بعید بود بتواند شاگردی به زبر و زرنگی او پیدا کند. دیگر خودش هم حال و روزش را وقتی پا گذاشته بود به نجاری و پی کار می‌گشت؛ درست به یاد نمی‌آورد. همان روزهایی که بعد از مرگ پدر ، فهمش شد باید کودکی را کنار بگذارد و برود پی تأمین معاش! اشک‌هایش را در تنهایی کنار مزار آقاجان ریخت و راه افتاد سمت تهران‌! پایتخت شلوغ بود و پر رفت و آمد. پر از عجایبی که تا آن روز به چشم ندیده بود! اما او نه وقت گشت و گذار داشت؛ نه پولی که بتواند در خیابان‌های پایتخت خرج خوشگذرانی کند. نه لقمه حرام به دهانش گذاشته بودند که ذهنش پی عیاشی رود! نه از دوروبری‌های سر به راه و دل به چاهش راه و رسم عیش و نوش را آموخته بود. آمده بود پی یک لقمه نان حلال که به قطع و یقین در قمارخانه‌ها نصیبش نمی‌شد. ملّای ده می‌گفت پولی که از قمار به دست بیاید برای صاحبش برکت که نمی‌کند ؛ هیچ! انگار از دست شیطان نان گرفته باشی؛ درد و بلا به جانت می‌اندازد.

سر گذاشت سمت بازارچه و دکان به دکان پرسید و جویای کار شد. یک روز مانده به اینکه هفته‌اش تمام شود؛ اوستای نجار با کلی شرط و خط و نشان قبولش کرد به پادویی! کارش از جارو کردن خاک اره و آوردن چای از قهوه‌خانه آسید محمود و حتی خرید خانه اوستا شروع شد. اوایل حتی اجازه نداشت به چوب دست بزند. خیلی گذشت تا اوستا اجازه داد حین کار بیاید کنار دستش بایستد و هنرش را یاد بگیرد. چندسالی که گذشت، اوستا فقط به ظریف‌کاری‌های سفارشی اعیان و دولتی‌ها که خیلی هنردستش را قبول داشتند؛ می‌رسید. بقیه اوقات جایش پشت دخل بود و دلش گرم شمارش اسکناس‌هایی که از کاربلدی او که دیگر شاگرد ماهرش بود؛ گیرش می‌آمد.

بعدتر یک خانه نقلی گرفت برای ننه و برادرهایش که کوچ کرده بودند به پایتخت! پسرها را فرستاده بود مدرسه شبانه که برعکس او درس و مشق یاد بگیرند و سری بین سرها درآورند. خودش به همین که آن‌ها شکمشان سیر باشد و چشمشان به دست این و آن نباشد‌؛ راضی بود. دیگر هم نان به قدر حمدالله در سفره‌اش بود، هم بین این و آن نامی داشت؛ که ننه بتواند با سرِافراشته برایش دنبال دختر خدالایق دیده‌ای بگردد تا دل اولاد ارشدش را گرم کند به حیات! زنی که برایش هم گرمای نان باشد، هم خنکای آب!

سرِ سال نشده، درست چند روز مانده به دنیا آمدن اولین فرزندش، دکان نجاری خودش را باز کرد و همه را از خوش قدمی همدمی می‌دانست که ننه برایش جسته و دستش را بندِ گیسوی او کرده بود. پیرزن اسپند می‌گرداند دور سر عروس پا به ماه، و تصدق بار شیشه‌اش، بین خانه‌های بی‌بضاعت طعام پخش می‌کرد اما از قضا پسرِ تازه اوستا کار شده‌اش پیِ تحویل سفارش یکی از دولتی‌های صاحب نفوذ و گردن کلفت بود که عروسِ بینوا، کنج خانه، بی‌خبر از شوهرش سرِزا رفت آن دنیا و فرزندش را هم با خود برد.

روزگارِ تازه روبراه شده، انگار دوباره روی سرش آوار شد. دلش برای زن بیچاره می‌سوخت و برای نوزادش بیشتر! طفل معصوم حتی نتوانسته بود یک نفس عطر زندگی را حس کند!

باز خودش مانده بود و گذران روزگار پرمشقت! برادرها درسشان را تمام کرده و با همان دیپلمِ مدرسه شبانه کارمند دولت شده بودند. ننه هم مِن قبل موت به آرزویش رسید و رفت حج که به قول خودش کافر از دنیا نرود. بعد از رفتن او دیگر به کلی خودش را از یاد برده بود. انگار همین که می‌دانست همه تلاشش را برای آن‌ها کرده؛ خیالش راحت شده و دل بریده بود از حیات! شاید اگر بعد از سه سال تنها ماندن، حاج یوسف آنقدر پاپیچش نمی‌شد برای تجدید فراش، هیچ‌وقت دوباره فیلش یاد هندوستان نمی‌کرد و تا ابد همان‌طور عذب می‌ماند. پیرمرد انقدر از نفرین ملائکه و قهر زمین و آسمان با زن و مرد تنها و بی‌همسر گفت تا به سرش افتاد برای خودش آستین بالا بزند. اتفاقا پیرمرد خودش یکی را در آستین داشت که از نجابت و وقارش خیلی تعریف می‌کرد. از مادر و دختری برایش گفت در همسایگی خودشان که مهاجر کُرد بودند و مادر خیاطی می‌کرد برای تأمین معاش! آن‌طور که حاجی برایش گفت دختر سیزده سال بیشتر نداشت و با احتساب سن حسن که بیست و پنج را تمام کرده بود‌؛ دوازده سالی از او کوچک‌تر بود. وساطت حاجی باعث ازدواج شد و روژان عروس خانه‌ سوت و کورش شد! شیطنت دخترک روح آورده بود به کالبد عاری از حیات چهاردیواری‌اش و هرچه می‌گذشت بیشتر برایش عزیز می‌شد. خبر بارداریش را که شنید روی پا بند نبود. دلش می‌خواست روزها در پی هم بگذرند و زودتر فرزندش را در آغوش گیرد اما به چهارماه نرسیده، غنچه نشکفته پرپر شد و فرزندشان را از دست دادند. قابله می‌گفت دخترک کم سن و سال است و باز هم می‌تواند صاحب فرزند شود اما وقتی وقتی تلاش‌هایشان برای فرزنددار شدن باز هم نتیجه نداد و این مرگ و میر رسید به سه بار، هم دل روژان را هول برداشت، هم حسن را که با آن همه غصه و دل‌نگرانی از خیال اجاق‌کوری قدم به سی نگذاشته، سپیدی نشسته بود روی شقیقه‌هایش! نمی‌دانست چرا قسمتش نمی‌شد فرزندی داشته باشد که عصای پیری و روشنی چشمش باشد؟ از این‌ها گذشته دلش برای زن بیچاره می‌سوخت! برای روژان که لب‌هایش دیگر به خنده باز نمی‌شد و از غم عزیزانش یک‌بند اشک می‌ریخت.

حاج حسن داشت راهش را تا دکان سلانه‌سلانه طی می‌کرد که چشمش خورد به سیاهی پرچمی که سیدطاهر داشت با پرچم سبز مسجد تعویض می‌کرد. محرم داشت با صدای خروش طبل‌ها و سوز ناله سنج‌ها می‌آمد. باز باد به پرچم‌ها می‌افتاد و بوی تربت حسین همه شهرها را می‌گرفت. دوباره ذهنش پرکشید به آن روزها، درست به روزی که روژان را سوار وانت آبی‌رنگ کرد و برد مازندران! یک‌بار سال‌ها قبل تعزیه‌خوانی روستایی‌های شمالی را دیده و به دلش برات شده بود پای آن مراسم حاجت روا می‌شود. روژان را با همه ناخوش احوالیش سوار کرده و برده بود برای دیدن تعزیه! امید بسته بود به آهی که از سینه او بیرون می‌آمد و با اسرای کربلا درهم می‌آمیخت. شاید آه مادرهای کربلا از زندگیش رفع بلا می‌کرد. مرد تعزیه‌خوان که شکل و شمائلش به اولیا می‌ماند؛ با صدای بلند رو به اشقیاخوان تعزیه شعر می‌خواند:

ـ به ابن سعد بگویید که ای ز سگ کمتر، طلب نموده تو را نور چشم پیغمبر

روژان چادر چیت گلدارش را کشیده بود روی صورت و عین ابر بهار گریه می‌کرد. باز دلش برای زنِ جوان سوخت. بعدتر که ماجرای تعزیه رسید به شهادت علی‌اصغر، روژان همصدا با رباب برای فرزندش لالایی می‌خواند و نوای لای‌لای علی‌اصغرش از تعزیه‌خوان سوزناک‌تر بود. سرش را برد بالا و چشم دوخت به آسمان که سیاه شده بود از ابر! عین پرچم‌های سیاهی که شهر را پوشانده بود. توی دلش چیزی گفت و با خدا قرار مدار سفت و سختی گذاشت. قراری که هیچ‌وقت درباره‌اش حرفی با روژان نزد و برای همیشه بین خودش و خدا و قطره‌های بارانی که آن روز اشک‌هایش را شست باقی ماند.

حالا سال‌ها از آن ماجرا گذشته بود و حاج حسن، نجار خوشنام، داشت مثل باقی دکان‌دارها سر در نجاری‌اش را با پارچه سیاه می‌پوشاند که صدای علی‌اصغر را شنید. لبش به تبسمی شیرین باز شد و قد و قامت پسرش را در لباس خاکی بسیج سیر نگاه کرد. چند روزی بیشتر از آمدنش نگذشته و هنوز چشم‌های حاجی از دیدنش سیر نشده بود. این دومین باری بود که بعد از ازدواجش داشت می‌رفت جبهه و این بار با شروع محرم، آن هم وقتی که چیزی تا پدرشدنش نمانده بود! انگار می‌دانست دیگر برنمی‌گردد. دل پدر گواهی می‌داد دیگر جگرگوشه‌اش را نخواهد دید:

ـ بابا جان، روز عاشورا وقت ادای نذر سقاییت، برای من و عزیزتم دعا کن!