جنایات اروپا و آمریکا در برده‌داری
سیرک‌ها و باغ‌وحش‌های انسانی
عاطفه میرافضل
قسمت دوم
اصطلاح «باغ‌وحش انسانی» آن‌قدری که برای ما عجیب به نظر می‌رسد، برای اروپایی‌ها و آمریکایی‌ها در قرن‌های نوزدهم، بیستم و حتی بیست‌ویکم تعجب‌آور نبوده و نیست. این پدیده، زاییده ترکیبی از استعمار اروپایی‌ها و نژادپرستی غربی هاست. استعمارگران اروپایی که انسان‌های دیگر را «کم‌تر از انسان» می‌دانستند، رنگین‌پوستان و بومیان کشورهای مستعمره خود را همراه با افراد دیگری که به علت ابتلا به بیماری‌هایی نظیر پیسی، زالی یا مشکلات دیگر به عنوان برده به اروپا می‌بردند و برای سرگرمی شهروندان متمدن اروپایی، در باغ‌وحش‌هایی کنار حیوانات دیگر نگهداری می‌کردند. از سوی دیگر، آمریکایی‌ها هم از قافله عقب نمانده و سیاه‌پوستان و سرخ‌پوستان بومی آمریکا را به شیوه‌ای تحقیرآمیز و غیرانسانی دست‌مایه درآمدزایی خود می‌نمودند؛ واقعیتی که یک برده به نام «اوتا بنگا» با زندگی اجباری در باغ‌وحش «برانکس» در کنار بوزینه‌ها و شامپانزه‌ها و حتی کُشتی گرفتن با اورانگوتان‌ها به دستور صاحبان آمریکایی خود، آن را اثبات کرد.
شروع
یکی از اولین نمونه‌های مدرن نمایشگاه‌های
انسان، 25 فوریه سال 1835 در آمریکا رخ داد، زمانی که « تیلور بارنوم» شومَن و
تاجر آمریکایی اقدام به نمایش یک زن سیاه‌پوست به نام «جویس هث» در انظار عمومی
کرد. بارنوم ادعا می‌کرد این زن 161 ساله، پرستار بچه «جورج واشنگتن»؛ رئیس‌جمهور
آمریکا بوده است. «هث» نیز با داستان‌هایی که از کودکی واشنگتن برای مردم تعریف می‌کرد،
آن‌ها را سرگرم می‌نمود.
وقتی مردم از این داستان‌ها خسته شدند،
بارنوم ادعا کرد که هث انسان نیست، بلکه یک روبات به شکل انسان است. با این ادعا،
مردم دوباره به دیدن هث آمدند تا خودشان از نزدیک ببینند که آیا بارنوم راست می‌گوید
یا نه. و این‌گونه مبالغ بیشتری به جیب بارنوم سرازیر شد.
مثال‌های بیشتری از این نمایشگاه‌های
انسانی هم در تاریخ اروپا و آمریکا مشاهده می‌شود که هر کدام داستان‌های عجیب‌وغریب
خود را دارند؛ برادران دوقلوی به‌هم‌چسبیده تایلندی که حق نمایش‌شان توسط « هانتر»
تاجر اسکاتلندی از والدینشان خریده شد و «ماکسیمو» و «بارتولا» برادر و خواهر
السالوادوری که دچار «میکروسفالی» (کوچکی بیش از اندازه سر و مغز) بودند و به همین
خاطر در سراسر آمریکا و اروپا چرخانده شدند تا مقامات مختلف این کشورها با دیدن آن‌ها
و نمایش‌هایشان سرگرم شوند.
«آملیا نیوشام» یکی دیگر از مثال‌های برخورد
تحقیرآمیز استعمارگران با انسان‌هایی غیر از نژاد سفیدپوست بود. «نیوشام» یک برده
زن دچار سندرم زالی بود که اربابش او را از جامایکا به عنوان هدیه برای پسرش در
لندن فرستاد. سپس وی به دو مرد دیگر فروخته شد که او را در سراسر انگلیس به نمایش
گذاشتند.
«جورج گراتون» کودک آفریقایی دچار «پیسی»
(وجود لکه‌های سفیدی روی پوست به علت اختلال در کار سلول‌های تولیدکننده رنگدانه)
مورد دیگری بود که بی‌رحمی اروپایی‌ها را ثابت می‌کرد. بخشی از پوست و موی وی به
خاطر بیماری سفید بود و همین کافی بود تا به سوژه‌ای جالب برای اروپایی‌ها تبدیل شود. گراتون وقتی تنها چند ماه داشت به ازای پرداخت پول، به
متقاضیان نشان داده می‌شد. سپس در سن 15 ماهگی به شهر «بریستول» انگلیس فرستاده و
به قیمت هزار پوند به «جان ریچاردسون» شومَن انگلیسی، فروخته شد. دو سال بعد، او
را برای بازدید مردم در سراسر انگلیس گرداندند.
«سارابارتمن» که اروپایی‌ها نام «ونوس» را
روی او گذاشته بودند، بعد از آنکه به صورت نیمه برهنه در سراسر انگلیس در معرض دید
بازدیدکنندگان قرار گرفت به یک فرانسوی فروخته شد و تا سال 1815 توسط یک مربی
حیوانات با شرایطی دشوارتر از انگلیس، در فرانسه به نمایش درآمد. دانشمندان
اروپایی که (شاید به بهانه مطالعات علمی) قصد نقاشی کشیدن از وی را داشتند، هیچ‌گاه
موفق نشدند او را وادار کنند تا مقابلشان کاملا برهنه شود؛ حتی پس از آنکه یکی از
این دانشمندان پیشنهاد کرد تا به ازای برهنه شدن بارتمن به او پول بدهد.
در واقع اروپایی‌ها مردم آفریقا را
اساسا انسان نمی‌دانستند و بنابراین تفریح
با آن‌ها برایشان جالب بود.
آغاز
دوره باغ‌وحش‌های انسانی
مثال‌هایی که در بالا به آن‌ها اشاره
کردیم، همه تا پیش از آغاز دوره استعمار نو و رواج پدیده «باغ‌وحش‌های انسانی»
بود. این نوع باغ‌وحش‌ها در دهه 1870 میان مردم در کشورهای مختلف اروپایی محبوبیت
پیدا کرد. در این دهه و دهه‌های بعد، نمایش نژادهای «عجیب» (از نظر اروپایی‌ها) در
باغ‌وحش‌های انسانی در نیویورک، لندن، پاریس، میلان، هامبورگ، بارسلونا، و
«آنتورپ» (در بلژیک) رواج زیادی داشت.
«کارل هیگنبک» تاجر آلمانی حیوانات وحشی، که
همراه با «بارنوم» حیوانات اغلب باغ‌وحش‌های اروپایی را تأمین کرده بود، سال 1874
تصمیم گرفت تا مردم «جزایر
ساموان» (در جنوب اقیانوس آرام) و عده‌ای از مردم «سامی» (ساکنین منطقه قطبی
«ساپمی») را به عنوان جمعیت‌های «اصالتا طبیعی» برای بازدید اروپایی‌ها به نمایش
بگذارد. وی طی سال‌های آینده نیز انسان‌های دیگری را از نژادهای مختلف به اروپا
برد تا آن‌ها را در پاریس، لندن و برلین در معرض دید بازدیدکنندگان قرار دهد.
صدها هزار اروپایی به باغ‌وحش‌های
انسانی این قاره می‌آمدند تا خود را با تماشای «اقلیت»های انسانی مشغول کنند. این
سرگرمی آن‌قدر پرطرف‌دار بود که گفته می‌شود سال 1889 حدود 28 میلیون نفر از
«نمایشگاه جهانی پاریس» در فرانسه دیدن کردند. در این نمایشگاه بیش از 400 نفر از
بومیان استرالیا و آفریقا در حالی که نیمه‌برهنه بودند در قفس‌های حیوانات مقابل
جمعیت زیاد بازدیدکنندگان به نمایش گذاشته شده بودند.
نمایشگاه جهانی فرانسه هم در سال 1878 میلادی
و هم در سال 1889 یک روستای نیگرو(نامی توهین‌آمیز برای اشاره به سیاه‌پوستان) را
مقابل بازدیدکنندگان ارائه کرد. در هر دوی این نمایشگاه‌ها، بخش اصلی به نمایش سبک
زندگی بومی‌هایی اختصاص داده شده بود که مانند گونه‌هایی از حیوانات به مردم به
اصطلاح متمدن اروپا معرفی می‌شدند. هم‌چنین نمایشگاه‌های استعماری 1906 و 1922 در «مارسی» (فرانسه) و 1907 و 1931 در پاریس، انسان‌هایی را به
شکل برهنه یا نیمه‌برهنه درون قفس در معرض دید مردم قرار دادند.
سال 1925 در باغ‌وحش شهر منچستر انگلیس،
بخشی به نام «آدم‌خوارها» ایجاد شد که در آن آفریقایی‌های سیاه‌پوست به عنوان
«وحشی» مقابل دید مردم قرار می‌گرفتند. واقعیت این است که بسیاری از کشورهای
اروپایی تا حدود 60 سال پیش هنوز هم، باغ‌وحش‌های انسانی داشتند. به طور خاص مردم
در فرانسه، بلژیک و آلمان به شدت علاقه داشتند تا به تماشای انسان‌های سیاه‌پوستی
بروند که در قفس‌های مخصوص حیوانات زندانی و مجبور شده بودند تا دست به رفتارهای
حیوانی بزنند.
خوش‌بختانه باغ‌وحش‌های انسانی پس از
جنگ جهانی دوم در اروپا رو به زوال گذاشتند. این روند، نتیجه متمدن شدن اروپایی‌ها
نبود، بلکه کسی این کار را کرد که تمام دنیا اکنون او را یکی از بزرگ‌ترین
دیکتاتورهای تاریخ می‌داند: آدولف هیتلر. این در حالی بود که آخرین باغ‌وحش انسانی
در اروپا تا سال 1958 در بلژیک به فعالیت خود ادامه داد. البته بعد از این سال هم
نمایش انسان‌های بومی یا رنگین‌پوست برای سرگرمی مردم ادامه پیدا کرد، اگرچه نه در
قالب باغ‌وحش‌های رسمی انسانی.
وقتی
آمریکایی‌ها باز هم گوی سبقت را ربودند
قرن بیستم را می‌توان قرن پیشی گرفتن
آمریکایی‌ها از اروپایی‌ها در زمینه باغ‌وحش‌های انسانی دانست. سال 1896 بوستان
گیاه‌شناسی و باغ‌وحشی درآمریکا برای افزایش شمار بازدیدکنندگان خود صد عضو قبیله
بومی «سو» را به باغ‌وحش آورد و همان‌جا یک
روستای کوچک برای آن‌ها ساخت. سال1904 هم‌زمان با المپیک تابستانی،
مردم قبایل «آپاچی» آمریکا به نمایش درآمدند. آمریکا پس از جنگ با اسپانیا، مناطق
جدیدی مانند گوام، فیلیپین، و پورتوریکو را اشغال کرده بود و اکنون می‌توانست برخی از ساکنان بومی این
مناطق را به نمایش بگذارد.
مردی کنار بوزینه‌ها
با وجود تمام آن‌چه که تا کنون گفته شد،
شاید تحقیرآمیزترین نمونه از رفتار غربی‌های متمد با انسان‌های سیاه‌پوست یک مورد
بسیار مشهور باشد که آمریکایی‌های بی‌شماری را به باغ‌وحش «برانکس» در نیویورک
کشید. در این باغ وحش یک کوتوله کنگویی به نام «اوتا بنگ» به نمایش گذاشته شده
بود. اما وظیفه این مرد کوتاه قد صرفاً این نبود که در قفسش بماند تا مردم مانند
یک حیوان وحشی به او نگاه کنند. بنگا که بعدها کتاب‌های مختلفی درباره او نوشته
شد، به خاطر قد کوتاهی که داشت، سوژه مناسبی برای صاحبان باغ‌وحش برانکس محسوب می‌شد.
مدیر باغ‌وحش بنگا را ابتدا کنار بوزینه‌ها،
بعداً شامپانزه‌ها، و سپس کنار یک اورانگوتان به نام «دوهونگ» و یک طوطی گذاشت. جلوی قفسی که بنگا و دوهونگ مشترکاً در آن زندگی می‌کردند،
نوشته شده بود؛ «حلقه گم‌شده». توضیح این‌که در آن زمان، نظریات «چارلز داروین»
مبنی بر «انتخاب طبیعی» و «تکامل» به شدت شناخته‌شده
بودند و منظور از حلقه گم‌شده، این بود که در سیر تکامل انسان‌ها، آفریقایی‌ها
نسبت به اروپایی‌ها به بوزینه‌ها نزدیک‌تر بوده‌اند.
جالب این‌که بنگا دو سال قبل در
نمایشگاه جهانی «سنت‌لوئیس» در ایالت میسوری آمریکا نیز به نمایش گذاشته شده بود؛
همان‌جایی که اکنون به یک نماد در مبارزه با نژادپرستی علیه سیاه‌پوستان در آمریکا
تبدیل شده است.
همه این‌ها باز هم نهایت توهین آمریکایی‌ها به یک سیاه‌پوست نبود. بنگا در قفس
خودش مجبور بود با تیر و کمانی که به او داده بودند، به یک سری هدف، تیراندازی
کند، ریسمانی را ببافد و با اورانگوتان‌ها کشتی بگیرد. بنگا پس از آنکه از باغ‌وحش
برانکس نجات پیدا کرد، در سن 32 سالگی و وقتی جنگ جهانی اول همه امیدهایش را برای
بازگشت به کشورش یعنی کنگو از بین برد، بر اساس آداب و رسوم بومی خود، یک آتش درست
کرد و سپس کنار آتش با شلیک یک تیر به قلبش خودکشی کرد.
این‌گونه تحقیر انسان‌های دیگر توسط
آمریکایی‌ها تا همین امروز هم ادامه دارد. از جمله این‌که نشریه «دلوث تریبیون» در
ایالت مینه‌سوتا طی مطلبی در پایگاه اینترنتی خود پیشنهاد داده تا برای کشاندن
«اتوبوس‌های مملو از توریست» به باغ‌وحش این شهر منطقه‌ای درون باغ‌وحش تعیین شود
تا سرخ‌پوستان بومی آمریکا در آن مقابل چشم بازدیدکنندگان از باغ‌وحش، زندگی کنند!