واکاوی تاریخ
عاطفه میرافضل
ﻣﺎﺟﺮای آن ﺷﺐ ﻣﺴﺠﺪ ﻣﺎﺷﺎءﷲ ﺷﻬﺮری ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﻣﻮﻻﻧﺎ
پریان در مسجد!
در ﺧﯿﺎﺑﺎن اﺑﻦ ﺑﺎﺑﻮﯾﻪ ﺷﻬﺮری و در آراﻣﺴﺘﺎﻧﯽ ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﻧﺎم ﻣﺴﺠﺪی وﺟﻮد دارد ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﺴﺠﺪ »ﻣﺎﺷﺎءﷲ« ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ و وﺟﻪ ﺗﺴﻤﯿﻪ اﯾﻦ ﻧﺎم ﻣﺎﺟﺮای ﻋﺠﯿﺒﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮای ﻓﺮدی ﺑﻪ ﻧﺎم ﻣﺎﺷﺎءﷲ در دل اﯾﻦ ﻣﺴﺠﺪ اﺗﻔﺎق اﻓﺘﺎده اﺳﺖ. ﺟﺎﻟﺐ اﯾﻦ ﮐﻪ ﻣﺴﺠﺪ ﻣﺎﺷﺎءﷲ ﻗﺪﻣﺘﯽ دﯾﺮﯾﻨﻪ در دل ﺗﺎرﯾﺦ دارد و ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﯽ رﺳﺪ ﺷﻌﺮ ﻣﻮﻟﻮی ﺷﺎﻋﺮ ﻓﻘﯿﺪ در ﻣﻮرد اﯾﻦ روﯾﺪاد و اﯾﻦ ﻣﺴﺠﺪ اﺳﺖ. ﻣﺎﺟﺮا از آن ﺟﺎ ﺷﺮوع ﻣﯽ ﺷﻮد ﮐﻪ در ﻗﺪﯾﻢ ﻣﺴﺎﻓﺮاﻧﯽ ﮐﻪ در راه ﻣﯽ ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ، ﺷﺐ را در ﻣﺴﺠﺪ ﻫﻤﯿﺸﻪ روی ﻣﺴﺎﻓﺮان در راه ﻣﺎﻧﺪه و ﺑﯽ ﺟﺎ و ﻣﮑﺎن ِ ﻣﺴﺎﺟﺪ ﻣﯽ ﮔﺬراﻧﺪﻧﺪ. در ﺑﺎز ﺑﻮد. اﻣﺎ ﻫﺮ ﻣﺴﺎﻓﺮی ﮐﻪ ﺑﺮای اﻗﺎﻣﺖ ﺷﺒﺎﻧﻪ وارد اﯾﻦ ﻣﺴﺠﺪ ﻣﯽ ﺷﺪ، ﺻﺒﺢ روز ﺑﻌﺪ ﻣﺮدم ﺑﺎ ﭘﯿﮑﺮ ﺑﯽ ﺟﺎن او ﻣﻮاﺟﻪ ﻣﯽ ﺷﺪﻧﺪ! ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ دﻟﯿﻞ اﯾﻦ ﻣﺴﺠﺪ ﺑﻪ ﻣﺴﺠﺪ ﻗﺒﺾ روح ﻣﻌﺮوف ﺷﺪ. اﻫﺎﻟﯽ ﺑﻮﻣﯽ ﻣﺤﻠﻪ ﻣﺴﺎﻓﺮان را از ﻣﺎﻧﺪن در اﯾﻦ ﻣﺴﺠﺪ ﻣﻨﻊ ﻣﯽ ﮐﺮدﻧﺪ و ﻣﯽ ﮔﻔﺘﻨﺪ اﯾﻦ ﻣﺴﺠﺪ ﺟﻦ دارد و اﺟﻨﻪ ﻫﺮﮐﺴﯽ را ﮐﻪ در اﯾﻦ ﻣﺴﺠﺪ ﺑﺨﻮاﺑﺪ، ﻣﯽ ﮐﺸﻨﺪ ﺗﺎ اﯾﻦ ﮐﻪ ﻓﺮدی ﺑﻪ ﻧﺎم ﻣﺎﺷﺎءﷲ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﻣﯽ ﮔﯿﺮد از اﯾﻦ راز ﺳﺮ درﺑﯿﺎورد. او ﺑﺎ وﺟﻮد ﻫﻤﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻫﺎ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﻣﯽ ﮔﯿﺮد ﺷﺒﯽ را در ﻣﺴﺠﺪ ﺑﮕﺬراﻧﺪ. ﻫﻤﻪ او را ﺮدم ﮐﻪ ﺧﺒﺮ ُ ﻣﻨﻊ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ اﻣﺎ او ﻣﯽ ﮔﻮﯾﺪ: ﻣﻦ ﺷﺐ را در اﯾﻦ ﻣﺴﺠﺪ ﻣﯽ ﻣﺎﻧﻢ. اﮔﺮ ﻣ را ﮐﺸﻒ ﮐﺮده ام؛... ّ را ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻮاده ام ﺑﺮﺳﺎﻧﯿﺪ و اﮔﺮ زﻧﺪه ﻣﺎﻧﺪم ﻧﻌﻢ اﻟﻤﻄﻠﻮب، ﺳﺮ ﭘﺲ ﻗﻔﻞ را ﮔﺸﻮد و داﺧﻞ ﻣﺴﺠﺪ ﺷﺪ و ﺗﺎ ﻧﺰدﯾﮏ ﻧﯿﻤﻪ ﺷﺐ ﺗﻮﻗﻒ ﮐﺮد، ﺧﺒﺮى ﻧﺸﺪ و ﭼﻮن ﺷﺐ از ﻧﯿﻤﻪ ﮔﺬﺷﺖ ﻧﺎﮔﺎه ﺻﺪاﯾﻰ ﻣﻬﯿﺐ و وﺣﺸﺖ زا ﺑﻠﻨﺪ ﺷﺪ، آﻫﺎى! آﻣﺪم آﻫﺎى! آﻣﺪم. ﮔﻮش داد ﺗﺎ ﺑﺒﯿﻨﺪ ﺻﺪا از ﮐﺪام ﻃﺮف اﺳﺖ. ﺑﺎز ﻫﻤﺎن
ﺻﺪا ﺑﻠﻨﺪ ﺷﺪ، »آﻣﺪم، آﻣﺪم، آﻫﺎى آﻣﺪم« و ﻫﺮ ﻟﺤﻈﻪ ﺻﺪا ﻣﻬﯿﺐ ﺗﺮ و ﻫﻮﻟﻨﺎک ﺗﺮ ﻣﯽ ﺷﺪ. ﭘﺲ آن ﻣﺮد ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ، ﭼﻮب دﺳﺖ ﺧﻮد را ﺑﻠﻨﺪ ﮐﺮد و ﮔﻔﺖ اﮔﺮ ﻣﺮدى و راﺳﺖ ﻣﯽ ﮔﻮﯾﻰ… و ﭼﻮب دﺳﺖ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻃﺮف ﺻﺪا ﻓﺮود آورد، اﻣﺎ ﺑﻪ دﯾﻮار ﺧﻮرد، ﻧﺎﮔﻬﺎن آن دﯾﻮار ﺷﮑﺎﻓﺘﻪ ﺷﺪ و ﻣﻘﺪار زﯾﺎدی ﺳﮑﻪ ﻓﺮو رﯾﺨﺖ. ﻣﺮد دارا ﺷﺪ و راز ﻣﮕﻮی ﻣﺴﺠﺪ ﻫﻢ اﻓﺸﺎ ﮔﺸﺖ؛ روزﻧﻪ ای در دﯾﻮار ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺎ وزش ﺑﺎد ﺻﺪاﻫﺎی ﻋﺠﯿﺐ اﯾﺠﺎد ﻣﯽ ﮐﺮد. ﻣﺴﺠﺪ ﻣﺎﺷﺎءﷲ اﮐﻨﻮن در ﻣﺤﺪوده ﺑﻘﻌﻪ اﻣﺎﻣﺰاده ﻫﺎدی ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم ﻗﺮار دارد و ﺑﺮﺧﯽ ﻗﺪﻣﺖ اﯾﻦ ﻣﺴﺠﺪ را ﺑﻪ دوره ﻗﺎﺟﺎرﯾﻪ ﻧﺴﺒﺖ داده اﻧﺪ. ﺑﺎ اﯾﻦ وﺟﻮد »اﺣﻤﺪ اﺑﻮﺣﻤﺰه« ری ﺷﻨﺎس،ﻗﻮﯾﺎ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻨﺎی ﻣﺴﺠﺪ ﻣﺎﺷﺎءﷲ ﯾﺎدﮔﺎری از دوره ﺻﻔﻮﯾﻪ اﺳﺖ، اﻣﺎ ﺑﯽ ﺷﮏ ﻗﺪﻣﺖ آن ﺣﺘﯽ از دوره ﺻﻔﻮﯾﻪ ﻫﻢ ﺑﯿﺸﺘﺮ اﺳﺖ. دﻟﯿﻞ اﯾﻦ ادﻋﺎ ﺷﻌﺮی از ﻣﺜﻨﻮی ﻣﻌﻨﻮی ﻣﻮﻟﻮی اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﺣﮑﺎﯾﺖ اﺷﺎره دارد: ﯾﮏ ﺣﮑﺎﯾﺖ ﮔﻮش ﮐﻦ ای ﻧﯿﮏ ﭘﯽ / ﻣﺴﺠﺪی ﺑﺪ ﺑﺮ ﮐﻨﺎر ﺷﻬﺮری / ﻫﯿﭻ ﮐﺲ در وی ﻧﺨﻔﺘﯽ ﺷﺐ ز ﺑﯿﻢ / ﮐﻪ ﻧﻪ ﻓﺮزﻧﺪش ﺷﺪی آن ﺷﺐ ﯾﺘﯿﻢ / ﺑﺲ ﮐﻪ اﻧﺪر وی ﻏﺮﯾﺐ ﻋﻮر رﻓﺖ/ ﺻﺒﺤﺪم ﭼﻮن اﺧﺘﺮان در ﮔﻮر رﻓﺖ... ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ اﺑﻮﺣﻤﺰه، ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﺷﻌﺮ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﻣﯽ ﺗﻮان ﻧﺘﯿﺠﻪ ﮔﺮﻓﺖ ﮐﻪ ﻣﺴﺠﺪ ﻣﺎﺷﺎءﷲ ﻗﺪﻣﺘﯽ ﺑﺴﯿﺎر ﺑﯿﺶ از اﯾﻦ ﻫﺎ دارد و ﻗﺪﻣﺖ آن ﺗﺎ ﻗﺮن ﺷﺸﻢ ﯾﺎ ﻫﻔﺘﻢ ﻣﯽ رﺳﺪ.