سجده‌گاه
ماه‌منیر داستان‌پور
برخلاف عادت همیشگیش که بعد از غروب روانه خانه می‌شد؛ آن روز سر ظهر با توپ پر برگشت. نمی‌دانستم چه شده ولی معلوم بود اتفاق بدی افتاده که آن‌طور با رخسار برافروخته و جانِ به لب آمده برگشت. کارد می‌زدی خونش در نمی‌آمد! عین خلافکارهای عسس مرا بگیر، تن و بدنم به لرزه افتاده بود و ترس برم داشته بود. نه این‌که پا چپ گذاشته باشم و از عقاب و عتابش بترسم؛ نه! تازه از این‌ها گذشته آقاسیدرضای بیچاره آدمی نبود که از گل بالاتر به من گفته باشد. ولی نمی‌دانستم چرا عین صف عریض و طویل رختشوی‌خانه، عده‌ای به جد و جهد در دلم رخت چرک می‌شستند و جگرم را می‌چلاندند. یاد روزهای پر دردسر گذشته و خانه پدری افتادم که آقاجان کتک خورده و نالان به خانه می‌آمد و تلافی تمام ناکامی‌هایش در طرنا و سه قاپ را سر تن و بدن رنجور مادرم درمی‌آورد. هر بار همسایه‌ها زن بیچاره را سیاه و کبود از زیر دست و پای پدر بیرون می‌کشیدند. بیشتر همسایه‌ها حتی آن‌هایی که طلاق را برای زن ننگ و عار می‌دانستند؛ به خواست مادرم استشهادی امضا کردند و زن بیچاره از شر مرد همیشه کج‌خلقش خلاص شد. در و همسایه‌ها که زندگی بدتر از عاقبت یزیدمان را دیده بودند؛ می‌ترسیدند اگر تنها راه فرار را برای مادرم ببندند؛ شبی، نیمه‌شبی مجبور شوند جنازه‌اش را از خانه ما بیرون بکشند و خونش به گردن آن‌ها بیفتد. روزها و شب‌های ترسناکی بود. مادرم به هزار بدبختی طلاق بی‌مهر و اجرتش را از آقاجان گرفت و پدر هم که حوصله یک مشت بچه دست و پاگیر را نداشت؛ ما را همراه او از خانه بیرون کرد.
چندوقت بعد خبر رسید میرزاصمدتهرانچی که عده‌ای زیر پایش نشسته و از راه به درش کرده بودند؛ پای بساط شیره و قمار بعد از یک باخت سنگین عنان اختیار از کف داده و حین چاقوکشی و دست به یقه شدن با حریف، جان از تنش به در رفته و الفاتحه... . نه من، که هیچ‌کدام از چهار خواهر و برادر دیگرم به انضمام مادر که هنوز اثرات کتک خوردن‌های وقت و بی‌وقت را می‌شد در دردهای گاه گاه و ناله کردن‌های شبانگاهیش دید؛ باورمان نمی‌شد شمر ذی‌الجوشنی مثل آقاجان که هیچ‌وقت محبت پدری از او ندیده بودیم؛ راهی سفر آخرت شده باشد!
گرچه درهرحال پدرمان بود و با تمام خاطرات بدی که از او به یادگار داشتیم، گاهی دلتنگش می‌شدیم؛ اما از حق نگذریم با رفتنش برای اولین بار در زندگی آرامش به خانه کوچکمان راه پیدا کرده بود . فقط تنها مصیبتمان از دست دادن دکان پدر بود که در آخرین قمارش آن را باخته و راهی برای امرارمعاشمان باقی نگذاشته بود؛ جز این‌که خودمان دست به کار شویم و نانمان را در بیاوریم.
غیر از حسن که بچه درس‌خوان و باهوش خانواده بود و مادر هزار نقشه برای طبیب شدنش کشیده بود؛ دو برادر دیگرم راهی کارگاه استاد آهنگر شدند. مانده بودیم من و مادرم و سمانه خواهر کوچکترم که فقط سه سال داشت و کاری از دستش برنمی‌آمد. من به سفارش و توصیه یکی از آشناها وارد خیاط‌خانه مادام شدم و مادرم که تازه توانسته بود دستی به سر و گوش خانه پدری که بعد از مرگش به آن بازگشته بودیم، بکشد؛ دو اتاق طبقه بالای خانه را کرایه داد تا با پولش زخمی از زندگیمان را برطرف کند.
مستأجرمان یک پیرزن علیل بود با پسرش که دو سه سال بعد به خواستگاری من آمد و با هم ازدواج کردیم و وقتی پیرزن راهی سفر آخرت شد؛ از آن خانه رفتیم. آقارضا مرد جاده و بیابان بود و ماه تا ماه دور از خانه به سر می‌کرد. از این تجارتخانه بار می‌برد برای آن شهر و برخی کشورهای همسایه و از تجارتخانه آن‌ها بار می‌آورد برای تجار بازار خودمان اما هرکجا بود قبل از محرم به شهر و دیار خودمان برمی‌گشت تا آن دو ماه را طبق قرار هرساله برای مجلس امام نوحه‌سرایی و سقایی کند. گرچه این‌ها همه‌اش برای قبل از ممنوعیت عزاداری از سوی دستگاه بود.
آن روز ظهر وقتی با حال خراب و ذهن مشوش به خانه آمد، جرأت نکردم چیزی از دلیل اوضاع زار و نزارش بپرسم، خودش هم تا می‌توانست مراعات حال و روز زن باردارش را کرد و از ترس این‌که مثل دفعات قبل بچه دنیا نیامده از دستمان برود چیزی بر زبان نیاورد تا این‌که بالأخره بی‌تابی من طاقتش را برید و به حرف آمد. گفت : «دستگاه، اول روضه‌خوانی و مجلس عزای سالار شهیدان را ممنوع کرد. حالا هم دست به کار بی‌غیرتی جدیدی شده!» سیدرضا نشسته بود روی ایوان و با مشت می‌کوبید روی زانویش، می‌گفت : «خدا لعنتشان کند که صدای دین را خفه کردند. اول عزای حسینی را قدغن کردند و حالا افتاده‌اند به جان چادرِ زن‌ها! می‌خواهند چادر از سر زن‌هایمان بردارند و کلاه بی‌غیرتی سر مردها بگذارند. این‌ها چه کم دارند از شمر که هم سرها را غارت کرد، هم خیمه‌ها را؟ حرف درست را گیلانی‌ها زدند که گفتند: «اگر در کربلا قزاق بودی، چادر از سر زینب می‌ربودی!» سیدرضا می‌گفت و من آرام آرام گریه می‌کردم.
نمی‌دانستم بعد از آن چطور باید پا از خانه‌ام بیرون بگذارم؟! لابد باید عطای دیدار خویش و قوم را به لقایش می‌بخشیدم و کنج اتاق کز می‌کردم. با حسرت به در تک لنگه حیاط که معلوم نبود دوباره کی به رویم گشوده شود و کی رنگ کوچه را ببینم نگاه کردم و آرام آه کشیدم. سیدرضا که مثل همیشه خط نگاهم را خوانده بود؛ سری تکان داد و از جا بلند شد. می‌دانستم وقتی آن‌طور سکوت می‌کند در سرش افکار خطرناکی می‌پروراند که بعید نیست مثل چندوقت پیش از آن روانه هلفدانیش کند.
وقتی مأموران دستگاه ریختند در مراسم عزاداری محرم و به بهانه نقض قانون ممنوعیت عزاداری کت و بال واعظ محله را بستند؛ دو روز مانده بود به بازگشت سیدرضا که بار برده بود جنوب و به علت بیماری چند روزی برگشتنش به تعویق افتاده و نتوانسته بود قبل از محرم به تهران برگردد! احمدآقای واعظ با چندتا از بزرگان محل دست به دست داده و عهده‌دار برگزاری مراسم عزای امام شهیدان شده بودند. قرار بود پنهانی و در خفا جمع شوند در زیرزمین خانه یکی از اهالی محل که خانه‌اش دو بَر بود و می‌توانست به وقت لزوم، عزاداران را از هر دو درب خانه فراری دهد. نمی‌دانم خبر را کدام خیرندیده‌ای به گوش دستگاه رساند و شب که مردم برای مراسم جمع شدند؛ مأموران را کشاند پای منبر احمدآقای واعظ! مردم می‌گفتند استخوان‌های واعظ بیچاره را عین گندمی که به آسیاب می‌برند؛ کوبیده و کشان‌کشان همراه با صاحب‌خانه و چندتن از بزرگان محل به هلفدانی بردند. سیدرضا که برگشت دل در دلم نبود که نکند یک وقت به عنوان مرثیه‌خوان مراسم که از قضا نتوانسته بود خودش را به موقع برساند؛ بریزند به خانه و قپانی ببرندش! دیگر نمی‌دانستم خداخیرداده خودش عسس مرا بگیر می‌شود و به بهانه درخواست آزادی آن بندگان خدا و عارض شدنش به شهربانی دستگیر می‌شود! وقتی خبر آوردند که گرفتارشده بعید می‌دانستم دیگر رویش را ببینم. اگر برادرم حسن و آشنا روشنایش در این اداره و آن اداره و دست به دامن این و آن شدن‌های من نبود؛ باید داغش را به دل می‌کشیدم و همان روزها پای سنگ گورش گریه می‌کردم. تازه با همه آن بدبختی‌ها هم یک فصل تمام رنگ آفتاب را ندید و جسم نیمه‌جانش را جلوی درب خانه انداختند که بعید نبود یک نفس بیشتر باعث جان کندنش شود.
آن روز هم وقتی سکوت و بی‌صداییش را دیدم؛ ته دل خالی شد و یاد دربندشدنش افتادم. مادر وقتی سیدرضا را می‌دید؛ می‌گفت: «خدا کند این جوان کار دست خودش ندهد.» می‌گفت: «می‌ترسم آخر سر سبزش را سالم به گور نبرد و تو را سیاه‌بخت کند!» دلم نمی‌خواست فرزندم متولد نشده، یتیم شود! اما می‌دانستم سیدرضا نمی‌تواند این لگدپرانی‌ها به اعتقاد و شرافت مردم را تحمل کند! می‌گفت: «مردانگی به این نیست که صدایت را برای ضعیف بالا ببری و چادر از سر زنِ مردم بکشی! غیرتشان کجا رفته؟! اگر زور در بازویشان دَلَمه بسته به جای این‌که سر مظلوم خالیش کنند باید بروند مقابل اجنبی بایستند که می‌خواهد این برهنگی را به جان زن‌های ما بیاندازند! ما هم اگر جلوی ظالم نایستیم و فریاد نزنیم خودمان را توسری خور این قوم الظالمین کرده‌ایم و معلوم نیست چه به سر ملک و میهنمان بیاید.» من زیاد از حرف‌هایش سر درنمی‌آوردم. شاید چون نه قدر او سواد داشتم و نه مثل او که چند سال درس دین خوانده بود و به‌خاطر مرگ پدر و تأمین معاش مادر بیمارش ترک مدرسه کرده بود؛ پای صحبت این واعظ و آن عالم نشسته بودم!
با هر قسم و آیه‌ای بود چند روزی آرامش کردم و در خانه نگهش داشتم تا پرویز، پا رکابی و شاگرد شوفرش به خانه آمد و خبر آورد که ابراهیم خانِ تاجر باری برای فرنگ دارد و باید سیدرضا زحمتش را بکشد. خدا را برای چنین خبر مسرت‌بخشی شکرکردم و خیالم راحت شد که وقتی در گیر و دار کار و بار باشد؛ از صرافت اعتراض به چادربرداری میفتد و با دیدن من که دلم پر می‌زند برای بیرون رفتن از خانه و به خاطر بارداری نمی‌توانم مثل خیلی از زن‌های دیگر از راه پشت‌بام تردد کنم؛ آتش خشم به جانش نمی‌افتد!
از وقتی سیدرضا را بدرقه کردم و آب پشت سر مسافرم ریختم؛ دو ماه گذشته بود و پا به ماه نهم گذاشته بودم. تمام دوماه قبل را مادر که به هزار مصیبت از بین آژانها خودش را به دختر پابه ماهش رسانده بود؛ نفس به نفسم گذراند و نگذاشت کمترین هول و تکانی از هیچ بابت داشته باشم. همه می‌ترسیدند مثل دوبار قبل که فرزند به دنیا نیامده‌ام را از دست داده بودم؛ این‌بار هم داغش به دلم بماند! خواهر و برادرهایم یک بند در رفت و آمد بودند و در خانه کوچک اما باصفایی که حاصل تمام زحمات سیدرضا بود؛ می‌چرخیدند. مادر اما روزهای آخر خیلی سرحال نبود. بیشتر کارمی‌کرد و از مقابل چشم‌های من که عنقریب بود بارم را زمین بگذارم؛ می‌گریخت. برادر بزرگترم حسن که آن روزها در شفاخانه مشغول به کار طبابت بود نیز بدتر از مادر، تا می‌توانست خودش را در خانه نشان نمی‌داد. من اما انقدر در انتظار و خیال خوش به دنیا آمدن فرزندم بودم که نه رنگ پریده مادر برایم دل آشوبه می‌آورد؛ نه نجوایِ درِگوشیش با حسن هول به جانم می‌انداخت. فقط به این می‌اندیشیدم که تا چندروز دیگر سیدرضا و من صاحب دختر یا پسری خواهیم شد که برای آمدنش لحظه‌شماری کرده بودیم.
بالأخره درد، جانم را پرکرد و بعد از یک روز تمام عذاب کشیدن، توانستم به کمک مادر، پسری سالم و سرحال به دنیا بیاورم. خستگی امانم را بریده و نای باز نگه داشتن چشم‌هایم را نداشتم اما برخلاف چشم‌ها، گوش‌هایم انقدر کار می‌کرد که صدای گریه مادر را که انگار طاقتش طاق شده بود؛ بشنوم. مادر خیال می‌کرد دخترش به خواب رفته و ناله‌های «ای داد از یتیمی» که بر زبان می‌آورد را نشنیده!
پرویز می‌گفت: «غروب بود. تازه در یکی از شهرهای بین راه نمازمان را خوانده بودیم و داشتیم می‌رفتیم قهوه‌خانه که قوت و غذایی بخوریم و کمی استراحت کنیم. صدای ناله زنی به گوشمان خورد که تا ته دلمان را سوزاند! سید زودتر دوید و من در پی‌اش راه افتادم. زن بیچاره خودش را در تاریکی کوچه مچاله کرده و سعی می‌کرد از چشم آژان مستی که بالای سرش ایستاده بود پنهانشود. چادر مچاله شده زن در دست آژان بدجور عذابمان می‌داد. سید نتوانست طاقت بیاورد و افتاد به جان مردک مست! انگار همه توانش را ریخته بود در مشت‌هایش که صورت آژان زیر دست‌هایش له شد. من چادر سیاه را به زن برگرداندم و از کوچه پس کوچه فراریش دادم اما تا آمدم برگردم کنار سید، صدای شلیک گلوله در کوچه پیچید. یک آژان دیگر از راه رسیده بود و با دیدن جنازه بی‌جان هم‌قطارش سجده‌گاه سید را نشانه گرفته بود.»