تحول تاریخی خیابان لاله‌زار تهران
باغ‌وحش و چهارشنبه‌سوری در لاله‌زار
عاطفه میرافضل
این روزها لاله‌زار قطب اقتصادی و پرهیاهوی اقتصاد است. محلی پرتراکم از مغازه‌ها پاساژها و فروشگاه‌هایی که از در و دیوارشان لامپ و لوستر و انواع چراغ آویزان است و نبض روشنایی تهران در این خیابان باریک می‌گذرد. شاید تصورش برایمان بسیار سخت باشد که چندین دهه پیش حتی قبل از شانزهلیزهسازی باغ لاله‌زار، این منطقه محلی اعیانی و دنج برای زندگی اشراف بوده، خانه و مدرسه خواهران سن ونسان دوپل؛ میسیونرهای فرانسوی و سفارت فرانسه ونیز کلیسای کاتولیک در آن قرار داشته است. کلیسایی که موقع ساخت مؤسسه کیهان در سال 1340 تخریب شد.
باغ نگارستان از آن امکانات قدیمی و خیال‌انگیزی است که به مدد روزگار، اوضاعش نیک است و مثل نگینی سبز، در شلوغی محدوده بهارستان، می‌درخشد اما زمانه برای باغ لاله‌زار سرنوشت دیگری را رقم زد.
روزگاری باغ نگارستان و باغ لاله‌زار دو باغ بیرون حصار
طهماسبی بودند. در سال ۱۱۵۴ هجری شمسی که باغ نگارستان را می‌ساختند
ژنرال گاردان افسر فرانسوی و رییس هیئت اعزامی ناپلئون بناپارت در عهد فتحعلی‌شاه
قاجار در همین باغ لاله‌زار سکنی یافت. برای همین حدس می‌زنند که باغ لاله‌زار
باید پیش از ۱۱۹۰ هجری شمسی به وجود آمده باشد. باغی که مکان تفریح و تفرج
شاهان قاجار بود و فتحعلی شاه و محمد میرزا (فرزند عباس میرزا) سواره از ارگ برای
تفریح به این باغ می‌آمدند.
روزگاری هم قائم‌مقام فراهانی صدر اعظم
محمدشاه در این باغ سکنی داشت و همان‌طور که بعدها نمایندگان کشورهای دیگر و
مأموران انگلیس و اتریش و... در این باغ حضور داشتند.
می‌گویند محمدشاه قاجار در شب سه‌شنبه ششم شوال سال ۱۲۶۴ هجری
قمری در قصر محمدیه درگذشت، جنازه‌اش را با تشریفات به سمت تهران حرکت دادند و
جنازه را در یکی از حوض‌خانه‌های باغ لاله‌زار به مدت ۶۶ روز امانت گذاردند و
مردم شب‌های جمعه برای فاتحه‌خانی به باغ لاله‌زار می‌آمدند.
شانزهلیزهسازی
لاله‌زار حکایت ناگفته دیگری هم دارد. آن
هم برمی‌گردد به هوس ناصری! قضیه از این قرار است که جناب ناصرالدین‌شاه در سال ۱۲۵۲ هجری
شمسی به فرنگ می‌رود و بعد از دیدن زیبایی‌های آن روزگار پاریس و خیابان شانزه‌لیزه
به هوس می‌افتد خیابانی شبیه شانزه‌لیزه در تهران برپا کند. برای همین باغ لاله‌زار
به مبلغ ۹۰ هزار تومان فروخته می‌شود تا این خیابان بنا شود؛ حصارها و
نرده‌های باغ خراب و درختان بریده می‌شود و زمین‌ها طبق معمول میان اطرافیان شاه
تقسیم می‌شود.
در آن هنگامه باغ نگارستان نقش دیوانی و حکومتی به خود می‌گیرد
و لاله‌زار نقش تفریحی تا آن‌جا که در سال (۱۲۸۲ قمری ـ ۱۸۶۵میلادی)
دختر فتحعلی‌شاه، زن آقاخان محلاتی (رئیس فرقه اسماعیلیه) که مقیم بمبئی بودند از
هندوستان سه فیل و یک کرگدن برای نوۀ برادر خود یعنی ناصرالدین شاه هدیه فرستاد.
برای نگهداری این حیوانات و دیگر حیوانات به دام افتاده در شکارگاه‌های
ایران مدتی قسمت شرقی لاله‌زار به باغ‌وحش اختصاص یافت که به گفته اعتمادالسلطنه
قرار بود نقش آموزش علوم طبیعی را به‌عهده بگیرد.
اما جنبه تفریحی بیشتر با استقبال روبرو
می‌شود و مردم به تماشای فیل و شیر و میمون می‌روند و روزهای عید و چهارشنبه‌سوری
و عید قربان در اطراف استخر بزرگ باغ‌وحش دسته‌های موزیک برپا می‌شود. به همین دلیل خیابان سعدی فعلی که در مجاورت لاله‌زار است تا مدت‌ها
خیابان «باغ‌وحش» خوانده می‌شد. بعدها حیوانات و تجهیزات باغ‌وحش موجود در باغ
لاله‌زار به باغ وحش دوشان تپه انتقال داده شد.
اما ضلع غربی لاله‌زار شبیه شانزه‌لیزه
شد؛ پاتوق مردم و مغازه‌هایی شبیه مغازه‌های پاریس. برای همین نخستین چراغ‌های
گازی هم در این خیابان علم شد تا کنارگشت‌زنی مردم با واگن اسبی در این خیابان
خاطره‌ای خیال‌انگیز را برای شب‌های تهران رقم زند.
واگن اسبی واقعا اسب داشت؟
در میانه راه لاله‌زارگردی مجبوریم برای روشن شدن بیشتر، نیم نگاهی هم به واگن اسبی یا متروی آن روزگار بیندازیم. ناصرالدین‌شاه در جریان آخرین سفر خود به فرنگ درسال 1306 هجری قمری با دیدن ترافیك شهری فرنگیان و استفاده آنان از واگن‌هایی در داخل شهر كه به جای ماشین بخار از اسب برای كشیدن آن استفاده می‌شد به فکر وارد کردن این وسیله نقلیه عمومی در تهران افتاد.
او پس از بازگشت از فرنگ قرارداد تأسیس واگن اسبی تهران با یك شركت بلژیكی بست و آن شركت نیز در اندك زمانی با انتقال ریل‌ها و واگن‌های آن به ایران اولین وسائل نقلیه مدرن شهری را به کشور آورد. این واگن‌ها روی ریل‌هایی به عرض كمتر از یك متر كه بر سطح زمین نصب شده بود با دو تا چهار اسب (بسته به شیب خیابان‌ها) كشیده می‌شد و تقریبا اكثر خیابان‌های مهم تهران را در می‌نوردید.
هر واگن سه كوپه مجزا
داشت. كوپه اصلی با جدار و حفاظ مخصوص به خانم‌ها تعلق داشت و دو كوپه طرفین كه
بدون جدار، ولی مسقف بود اختصاص به آقایان داشت.
مركز كمپانی
ابتدا در خیابان باغ‌وحش و سپس اكباتان بود. در آن‌جا ایستگاهی جهت واگن‌ها و
طویله اسبان دایر كرده بودند و هر روز واگن‌ها را از ایستگاه خارج كرده به میدان
توپخانه می‌آوردند و پس از سوار كردن مسافر هر واگن به سمت ایستگاه و خط اصلی خود
می‌رفت. خدمه این وسیله سه نفر بودند؛ یك واگنچی، یك
بلیت‌فروش و یك آژان كه واگن را از شر مزاحمین به نوامیس و اراذل و اوباش حفظ می‌كرد.
واگن به
حدی آهسته می‌رفت كه در حال حركت نیز می‌توانست مسافران را سوار یا پیاده كند. در
واقع می‌توان گفت واگن هیچ‌گاه از حركت بازنمی‌ایستاد و ایستگاهی نداشت.
در
زمستان‌ها كه زمین به علت گل بودن معابر یخ می‌زد، گاه واگن از خط خارج می‌شد كه
با كمك مسافران مجددا بر روی ریل منتقل می‌شد و به راه خود ادامه می‌داد.
محدوده لاله‌زار، محله اعیان‌نشین
باغ لاله‌زار تا پیش از گسترش شهر توسط
مأمورین محافظت می‌شد. در سال با توسعه تهران در سال 1284 هجری قمری، باغ لاله‌زار
و ناحیه اطراف آن داخل محدوده شهر قرار گرفت و موقعیت عالی و باصفای این کوچه باغ
و امنیت نسبی آن به خاطر مجاورت با باغ دولتی لاله‌زار باعث شد زمین‌های طرف غرب
آن که تا خیابان علاءالدوله (فردوسی) گسترده بود به عنوان مرغوب‌ترین اراضی شهری
به‌سرعت خریداری شده و تبدیل به جدیدترین و مصفاترین محله مسکونی شهر به نام محله
دولت شد. محله دولت که به دلیل نزدیکی با کاخ‌های سلطنتی به این نام خوانده
می‌شد، خیابان‌های لاله‌زار، خیابان شاه‌آباد، خیابان اسلامبول، خیابان علاءالدوله (فردوسی) خیابان لختی (سعدی)
خیابان واگن‌خانه (خیابان اکباتان)، خیابان عین‌الدوله (ایران)، دوشان‌تپه (ژاله)،
نظامیه (بهارستان) و دروازه شمیران را شامل بود.
بدین ترتیب ناحیه اطراف باغ به سرعت آباد شد و طی نزدیک به سی
سال تا پایان دوره ناصری خانه‌های تعدادی از رجال طراز اول ایرانی و اروپایی مانند
خانه‌های علاءالدوله، عمارت کشیکچی باشی، عمارت نواب انیس‌الدوله، باغچه شمس‌الدوله،
خانه سیف‌الدوله، خانه امین‌السلطنه و خانه‌های امین‌السلطان در سمت غربی این
خیابان جای گرفتند.
علاوه بر این، خان خواهران سن ونسان
دوپل؛ میسیونرهای فرانسوی و سفارت فرانسه نیز در این خیابان قرار داشت. عمارت
خواهران سن‌ونسان دوپل شامل درمانگاه و مدرسه دخترانه کوچکی بود که در آن دختران
اروپایی مقیم تهران و ارامنه کاتولیک و حتی بعضی دختران مسلمان به سبک مدارس
اروپا، تاریخ، جغرافی، زبان فرانسه و خیاطی می‌آموختند.
کلیسای کاتولیک نیز که به وسیله دو نفر
لاله‌زاریست فرانسوی اداره می‌شد در مجاورت مدرسه خواهران واقع گردیده بود. کلیسای
کوچک محقر سفیدکاری شده‌ای بود که اثاث چشم‌گیرش عبارت بود از چند مجسمه مقدسین و
یک دستگاه ارگ کوچک ولی در حد نهایت تمیزی و نظافت. این کلیسا در سال ۱۳۴۰
هجری شمسی موقع ساخت مؤسسه روزنامه
کیهان تخریب شد. در همین سال‌ها تولوزان پزشک نیز در این خیابان سکنی داشت.
مخبرالسلطنه «مهدی قلی‌خان هدایت» در این‌باره چنین می‌نویسد: «لاله‌زار باغی بود بین خیابان لاله‌زار و میدانی در متمم خیابان اسلامبول و خیابان ماشین که حال اکباتان نام نهاده‌اند. قسمت شرقی آن را باغ‌وحش می‌گفتند حال همه عمارت شده است. خیابان تختی (سعدی) آن دو قسمت را از هم جدا کرده است، ناصرالدین‌شاه لاله‌زار را به نود هزار تومان فروخت. تولوزان (پزشک مخصوص و مشاور شاه) التماس‌ها کرد که نگاه بدارند که سبب لطافت هوای شهر است، نشنیدند»!