کودک بیش‌فعال؛ نشانه‌ها و راه‌های درمان
بچه‌ات بیش‌فعال نیست؟
مریم کمالی‌نژاد
مادر، خسته و کلافه گوشه‌ای افت‌ده است. دیگر تحمل شنیدن کوچک‌ترین صدا و یا درخواستی را از سمت کودکش ندارد. بچه اما همچنان مشغول پریدن و دویدن و بازی است. انگار اصلا نمی‌داند خستگی چیست یا موتوری توی بدن این بچه روشن شده است که خاموشی ندارد. پدر می‌گوید: «بچه اگر شیطونی نکنه که سالم نیست» اما مادر دیگر توان این را ندارد که بخواهد کلمه‌ای حرف بزند یا مخالفت کند. از صبح تا شب مشغول است و شب که می‌شود هیچ انرژی‌ای برایش باقی نمی‌ماند، حتی الان که بچه در گوشه‌ای برای خودش مشغول پریدن و توپ‌بازی است، باز هم انگار دارد از ذخیره انرژی مادرش استفاده می‌کند. فامیل و آشنا از میزان فعالیت کودک این خانواده در تعجب اند، درست است که بچه‌ها اغلب توانی شگفت‌انگیز برای فعالیت بدنی دارند، اما در این کودک چیزی وجود دارد که توجه همه را جلب کرده است. یکی از فامیل به مادر گفته است: «بچه‌ات بیش‌فعال نیست؟»
مادر مدام این جمله را به یاد می‌آورد و نمی‌داند بچه‌اش بیش‌فعال است یا فقط یک کودک پر‌انرژی است. نمی‌داند برای تشخیص بیش‌فعالی باید به کجا مراجعه کند، یا چه علائمی را چک کند تا مطمئن شود. وقتی به این فکر می‌کند که اگر بچه‌اش بیش‌فعال باشد، چه اتفاقاتی در انتظارشان است، دچار اضطراب می‌شود.
اگر یک کودک پرجنب‌و‌جوش در خانه داشته باشید، حداقل یک‌بار از کسی شنیده‌اید که «این بچه بیش‌فعال است» برچسب بیش‌فعالی، یکی از رایج‌ترین برچسب‌هایی است که به بچه‌های اصطلاحا «شیطون» می‌چسبد. اغلب هم نیت، آگاه کردن والدین از یک اختلال نیست، بلکه از روی ناچاری و کلافگی و تنها برای توجیه کاهش انرژی در فرد است که این جمله را تکرار می‌کنند.
ما در این یادداشت می‌خواهیم درباره بیش‌فعالی کودکان صحبت کنیم؛ با ما همراه باشید.
هر گردی گردو نیست
در قدم اول به این نکته دقت کنید که هر کودک پرچنب‌و‌جوشی، دچار بیش‌فعالی یا همان «اختلال نقص توجه» نیست. کودکان از ورزشکاران حرفه‌ای هم انرژی بیشتری دارند و آنچه بزرگسالان را کلافه می‌کند احساس کمبود انرژی در مقابل آن‌هاست. برای توجیه انرژی کودکان از «بیش‌فعالی» استفاده نکنید. البته این بدان معنا نیست که خوش‌بینانه گذر کنید و اختلال کودک را به پرجنبوجوشی و پرتوانی‌اش ربط دهید و خیال خودتان را راحت کنید. ما در این یادداشت می‌خواهیم نکاتی را به شما بگوییم که تفاوت بین کودکان عادی و یا به عبارتی کودکان پرجنب‌و‌جوش و غیر بیش‌فعال با کودکان بیش‌فعال است.
بیش‌فعالی چیست؟
بیش‌فعالی (ADHA) به معنای «کودک پرچنب‌و‌جوش و پرتحرک» نیست بلکه باید همراه با علائمی دیگر باشد تا بتوان به آن بیش‌فعال گفت و اصلی‌ترین آن‌ها اختلال در توجه است. بیش‌فعالی نوعی اختلال در رفتار است. 8 تا 10 درصد کودکان به این اختلال رفتاری دچارند و به همین دلیل می‌توان آن را یک اختلال شایع در میان کودکان دانست. همچنین بد نیست بدانید که کودکان پسر سه برابر بیش از دختربچه‌ها دچار بیش‌فعالی هستند و علت این مسأله هم هنوز روشن نشده است.
بیش‌فعالی از کی خودش را نشان می‌دهد؟
ممکن است کودک از همان دوران شیرخوارگی هم علائم بیش‌فعالی را نشان دهد، مثلا زیادی به خودش بپیچد و یا بی‌قرار باشد. اما معمولا در سال‌های قبل از ورود به مدرسه است که کودک این علائم را نشان می‌دهد، البته این‌که کودکی بعد از ورود به مدرسه نیز علائم را نشان دهد، بعید نیست. اما به طور کلی کمتر پیش می‌آید که یک کودک آرام و یا باانرژی و جنبوجوش نرمال و بدون نقص توجه، بعد از سال‌های مدرسه به ناگهان دچار علائم بیش‌فعالی شود.
علائم بیش‌فعالی
همان‌طور که در بالا اشاره شد، نباید به هر کودک پرجنبوجوشی برچسب بیش‌فعالی بزنیم. چون تنها علامت آن انرژی تمام‌نشدنی و جنبوجوش نیست. در ادامه این علائم را با هم بررسی خواهیم کرد:
۱- بیش‌فعالی تحرک بیش از حد است. کودکی که نه خسته می‌شود نه لحظه‌ای روی زمین می‌نشیند، مدام در حال فعالیت است، انگار که کسی او را دنبال کرده است یا آتشی درونش روشن است.
۲- علامت رایج در میان کودکان بیش‌فعال «نقص توجه» یا همان بی‌توجهی است. کودکان بیش‌فعال اهل تمرکز و توجه نیستند. نه این‌که نخواهند، بلکه نمی‌توانند روی چیزی تمرکز کنند. معمولا خیلی زود حواسشان پرت می‌شود و مسأله به نظرشان کسالت‌بار می‌آید.
۳- ناآرامی و بی‌قراری در رفتارشان بسیار دیده می‌شود، روی صندلی هم که می‌نشینند مدام در حال پیچ و تاب خوردند و دست و پایشان را تکان می‌دهند.
۴- کودک بیش‌فعال پر‌حرف است. همان بی‌قراری که در دست و پایش دارد در فک و دهان و زبانش هم وجود دارد. به همین خاطر است که مدام توی حرف دیگران می‌پرد. تحمل و تمرکز برای شنیدن و به پایان رساندن حرف دیگری ندارد.
۵- اصلا تحمل انتظار را ندارند. منتظر ماندن برای کودکان بیش‌فعال یک شکنجه واقعی است.
۶- زودرنجی، آستانه تحمل پایین و به عبارتی زود از کوره در رفتن و پرخاشگری کردن جزء خصوصیات این کودکان است.
۷- عدم تحمل بازی گروهی؛ کودک بیش‌فعال در بازی‌های گروهی که نیاز به رعایت نوبت یا نظم خاصی دارد، به هیچ عنوان دوام نمی‌آورند، چون انتظار آن‌ها را کلافه می‌کند. همبازی را هل می‌دهند، کتک می‌زنند، نوبت را به هم می‌زنند و...
به دلایلی که گفته شد اغلب کودکان بیش‌فعال در سنین بالاتر و حتی در همان سنین پیش از دبستان هم روابط خوبی با دیگران ندارند و اغلب در روابط اجتماعی‌شان دچار ضعف هستند. طرد می‌شوند و طرد می‌کنند.
بیش‌فعال‌ها در مدرسه
کودکان بیش‌فعال در مدرسه با مشکلات زیادی روبرو می‌شوند. چون نظام مدرسه بر سکوت، تمرکز و توجه و ارتباط‌های اجتماعی استوار است و کودک بیش‌فعال در تمام این‌ها دچار مشکل است. او نمی‌تواند زمانی طولانی را بر روی یک مسأله تمرکز کند. حواسش پرت می‌شود، در درس و مدرسه ضعف دارد و با همکلاسی‌هایش وارد رابطه درست نمی‌شود. خیلی زود برانگیخته و هیجان‌زده می‌شود و دعوا و کتک‌کاری راه می‌اندازد. جنبوجوش زیادش، مربی و دیگر کودکان را کلافه می‌کند و مشکلاتی را نه‌تنها برای خودش که برای دیگران هم درست می‌کند.
کودک بیش‌فعال، کم‌هوش نیست
هرگز گمان نکنید که کودکان بیش‌فعال، دچار نقص در هوش و استعداد هستند. اتفاقا بیش‌فعال‌ها کودکانی با استعدادند، آن‌ها فقط به دلایل ژنتیکی و محیطی در تمرکز و توجه نقص دارند و با روش‌های روانشناسی و علمی می‌توان مشکلشان را کنترل کرد. پس اگر کودکی بیش‌فعال دارید نباید به او برچسب «خنگ»، «کودن» «کم‌هوش» بزنید یا به او تلقین کنید که تو هیچ وقت چیزی یاد نمی‌گیری. با این برچسب‌ها کودکتان را در آغوش مشکلاتی بسیار بزرگتر رها خواهید کرد.
کدام بیش‌فعال؟
بیش‌فعالی انواعی دارد؛ در بالا به علائمی اشاره کردیم که کودکان دو یا بیشتر از آن‌ها را دارا هستند؛
۱- بی دقت و بی‌توجه
نوع اول بیش‌فعالی مربوط به کودکانی است که نمی‌توانند روی یک فعالیت خاص تمرکز کنند. مشکل این کودکان نه فعالیت بیش از حد که عدم تمرکزشان است. قادر نیستند که یک تکلیف را با موفقیت به پایان برسانند و به عبارتی بسیار حواس پرتند.
۲- تکانشی
نوع دوم از بیش‌فعالی مربوط به آن‌هایی است که بسیار فعال هستند. تحرک و جنبوجوش بیش از حد طبیعی دارند. اهل فکر کردن نیستند و معمولا قبل از انجام کارهایشان فکر نمی‌کنند. شنیده‌اید که می‌گویند کودک فلانی از دیوار راست بالا می‌رود؟ این مثال یک کودکان بیش‌فعال از نوع تکانشی است که مدام در حال دویدن، بالا رفتن، پریدن و ایجاد سر و صداست.
۳- ترکیبی
در این نوع از اختلال بیش‌فعالی، کودکان علائم هر دو نوع قبلی را با هم دارد، هم فعالیت و جنبوجوش زیاد و هم عدم توجه و تمرکز.
مراجعه به متخصص
در نهایت اگر رفتارها و علائمی که ذکر شد را بیش از شش ماه است که در کودکتان می‌بینید، خوب است که برای اطمینان به یک متخصص مراجعه کنید. متخصص علاوه بر تشخیص درست اختلال، می.تواند شما را در ارتباط سالم با فرزندتان و مهار و کنترل آن کمک کند.