وابستگی عاطفی چیست و چطور از آن خلاص شویم؟
بی تو به سر می‌شود...
یاسمین امامی
با خودتان فکر می‌کنید اگر روزی همسرتان نباشد، دیگر نمی‌توانید به زندگی ادامه دهید. یا روزی که مادر بیمارتان دنیا را ترک کند، هرگز نمی‌توانید به تنهایی زندگی را پیش ببرید. یا از روزی که دوستتان رابطه‌اش را با شما قطع کرده، زندگی برایتان تیره و تار شده است. حس عدم توانایی برای ادامه زندگی، حسی ساده نیست آن‌قدر که در تمام افراد بشر رایج است. هر کدام از ما ممکن است به دلیل از دست دادن، جدایی، قهر، به هم خوردن رابطه یا به هر وسیله دیگر آدم مورد علاقه‌مان را از دست بدهیم. همسر، والدین، دوست، فرزند و... اغلب در روابط عاطفی‌مان می‌گوییم: من بدون تو نمی‌تونم زندگی کنم. اما واقعا نمی‌توانم؟
فراق، از دست دادن و خراب شدن یک رابطه عاطفی، می‌تواند بسیار غم‌انگیز و آزاردهنده باشد، اما اغلب مردم بعد از گذران مدت زمانی با غمی که در دلشان ته‌نشین شده یا حتی از بین رفته است به زندگی عادی برمی‌گردند، اما عده کمی هم هستند که به دلیل وابستگی شدید عاطفی، نمی‌توانند نه رابطه خوبی را تجربه کنند و نه احساساتشان را مدیریت کنند.
وابستگی عاطفی چیست؟
وابستگی عاطفی یعنی داشتن احساس نیاز و محبت نسبت به دیگری. اتفاق عجیب و غریبی هم نیست و تا زمانی که حالت مرضی پیدا نکند، یک اختلال به حساب نمی‌آید. همه ما به روابط اجتماعی و انسانی احتیاج داریم و عشق و محبت را در این‌گونه روابط تجربه می‌کنیم و به آن وابستگی داریم، اما فرق است بین اختلال وابستگی و وابستگی سالم.
به چه وابسته اید؟
شاید بپرسید که آیا می‌توان نسبت به چیزی به جز آدم‌ها وابسته و به اختلال وابستگی دچار شد؟ پاسخ مثبت است. ممکن است که شما نسبت به کارتان، مال و اموالتان یا حتی موبایل و شخصیت مجازی‌تان دچار وابستگی شدید باشید.
جریان دارد
از وقتی به دنیا می‌آییم برای رفع نیازهایمان در ابتدا، به پدر و مادر وابسته‌ایم. کمی که می‌گذرد و خودمان می‌توانیم از پس نیازهای اولیه‌مان برآییم وابستگی‌مان تغییر شکل می‌دهد اما هم‌چنان وجود دارد، بعدتر که وارد روابط با دیگر افراد جامعه می‌شویم و روابط دوستانه و عاشقانه را تجربه می‌کنیم، وابستگی‌مان جایش را تغییر می‌دهد. اما اغلب آسیب‌زا نیستند و حتی می‌توانند سبب رشد شخصیت، مدیریت اضطراب و رسیدن به آرامش روحی، احساس امنیت و... شود.
وابستگی سالم
زمانی که در یک رابطه، احساس متقابل وجود دارد، حس ارزشمندی و محبت دو طرفه است و اعتماد و امنیت برای هر دو شخص جاری است و این بده بستان به طور مساوی از سوی طرفین رابطه تأمین می‌شود، می‌توان نام وابستگی سالم بر روی آن گذاشت. فرد همان‌قدر که محبت و همدلی‌اش را دریغ نمی‌کند، اعتماد به نفس و فردیتش را هم در شخصیت طرف مقابل استحاله نکرده و برای داشتن حس ارزشمندی به تأیید مداوم دیگری وابسته نیست.
چطور بفهمیم که وابستگی‌مان سالم است یا ناسالم؟
پس زمینه وابستگی ناسالم احساس ترس است. نه یک احساس ترس ساده و عادی که در مواقع و شرایط خاص سراغمان می‌آید، بلکه احساس ترس دائمی که آزادی را از خودمان و طرف مقابل می‌گیرد. فردی که دچار اختلال شخصیت وابسته است اعتماد به نفس بسیار کمی دارد، گمان می‌کند اگر روزی رابطه‌اش را از دست بدهد، مورد قضاوت دیگران قرار می‌گیرد ومردم دیگر ارزشی برایش قائل نیستند. از طرد و رها شدن می‌ترسد و گمان می‌کند آن‌قدرها که باید دوست‌داشتنی نیست.
اگر حتی تصور می‌کنید که دچار وابستگی مرضی نیستید باز هم این نکات را در رفتار و احساساتتان بررسی کنید اگر حداقل 5 مورد از آن‌ها را دارا بودید، بدانید که در ممکن است دچار اختلال وابستگی یا در آستانه آن باشید.
1ـ فرد شدید سلطه‌پذیر است؛ این یعنی که حتی در زمانی که مورد ظلم و خشونت هم قرار می‌گیرد، حاضر به ترک رابطه نیست، مدام در رابطه زور می‌شنود و برای ترک نشدن باج می‌دهد.
2ـ ترس شدیدی از جدایی دارد.
3ـ اعتماد به نفسش پایین است و به هیچ اعتمادی به توانایی‌های خودش ندارد، بنابراین برای گرفتن ساده‌ترین تصمیمات روزمره هم نیاز به تأیید دیگری دارد. مثلا زنانی هستند که حتی در مورد انتخاب نوع و رنگ لباس هم تا نظر مثبت همسرشان نباشد، اعتماد به نفس پوشیدن آن را ندارند.
4ـ از آدم‌ها به آدم‌ها پناه می‌برند. این بدین معناست که نمی‌توانند بعد از طرد شدن از یک رابطه یا پایان یافتن طبیعی آن، مدتی را تنها بمانند، بلکه به جستجوی آدمی دیگر و رابطه‌ای دیگر برای هویت‌بخشی می‌گردند.
5ـ از تنها ماندن شدیدا می‌ترسد.
6ـ خودشان، همیشه اولویت دوم هستند. نیازها و رسیدگی به روحشان، در قدم دوم است و رتبه اول مربوط به فردی است که به آن وابسته اند.
7ـ تنهایی‌شان را نمی‌توانند مدیریت کنند و مدام سردرگم و کلافه اند.
8ـ از خودشان دفاع نمی‌کنند، چون می‌ترسند اگر در مقام دفاع برآیند، تنها و طرد شوند.
9ـ نه گفتن را بلد نیستند، یا از آن استفاده نمی‌کنند. همیشه برای فرد مقابل در دسترسند، از کار و زندگی‌شان می‌گذرند تا نیازهای دیگری را برآورده کنند.
10ـ شک و بدبینی؛ افراد وابسته آن‌قدر ترس از دست دادن دارند که نمی‌توانند جلوی شک و بدبینی را بگیرند. همسرانی که مدام در حال چک کردن موبایل و پیگیری مکالمات همسرشان هستند که مبادا آن‌ها را رها کند، ممکن است مشکلشان وابستگی شدید عاطفی باشد.
چرا وابسته می‌شویم؟
وابستگی عاطفی می‌تواند دلایل متفاوت داشته باشد، از شرایط زیستی و تربیتی گرفته تا مسائل مربوط به ژنتیک و حتی مزاج. اما اغلب ریشه در مسائل تربیتی دارد. افرادی که تحت تربیت مستبدانه بزرگ شده‌اند، یا آن‌هایی که مدام مورد حمایت افراطی والدین‌شان بوده اند و برای انجام هیچ کاری، به تنهایی تلاشی نکرده اند، دچار وابستگی عاطفی اند.
هم‌چنین آن‌هایی که اعتماد به نفس کمی دارند، بسیار مستعد به درافتادن در دام وابستگی هستند. این افراد چون از درون احساس ارزشمندی ندارند، آن را در دیگری جستجو می‌کنند و چون با ارزش دیگری، خودشان را ارزشمند احساس کردند، دیگر نمی‌توانند نبود او را تصور کنند.
چه کنیم؟
اگر از علائمی که در بالا اشاره شد حداقل 5 علامت را دارا هستید یا گمان می‌کنید که به آن نزدیکید بهتر است که این راهکارها را برای نیافتند در دام وابستگی یا رهایی از آن جدی بگیرید.
آگاه باشید
همان‌قدر که توصیه‌مان این است که نسبت به مسائل روانی، حساسیت بی‌جا به خرج ندهید، به همان اندازه هم ازتان می‌خواهیم که آگاه و هوشیار باشید. خود و احساس و رفتارتان را بازبینی کنید؛ بسیاری از کسانی که دچار وابستگی عاطفی هستند، خود را مبرا از آن می‌دانند و نسبت به وابسته بودنشان آگاهی ندارند. پس قدم اول این است که آگاه باشید و بپذیرید که مشکلی وجود دارد که باید برطرف شود.
اعتماد به نفستان را بالا ببرید
مشخص است که باید اعتماد به نفستان را افزایش دهید. برای افزایش اعتماد به نفس مطالعه و تمرین کنید. افزایش اعتماد به نفس تمرین‌های متفاوت و راهکارهای متنوعی دارد که این مجال نمی‌گنجد اما پیش از این به آن پرداخته‌ایم.
نه گفتن را تمرین کنید
از همین الان که این مطلب را می‌خوانید به تمام «نه»هایی که در زندگیتان گفته‌اید فکر کنید، بلدید نه بگویید؟ به موقع و به جا؟ اگر بلد نمی‌توانید یا نمی‌خواهید «نه» بگویید، بهتر است این مسأله مهم را هم جدی بگیرید.
کسانی که «نه»گفتن را بلد نیستند معمولا به باج‌دهی عاطفی مشغولند، این موافقت دائمی و از خودگذشتگی افراطی به دلیل ترس از دست دادن است.
موفقیت‌های کوچک را تجربه کنید
موفقیت‌های کوچک، برای شما حیاتی است. همان‌طور که گفته شد یکی از دلایل وابستگی عاطفی، اعتماد به نفس پایین و عدم احساس ارزشمندی است، در حالی‌که با تجربه احساس موفقیت به خودتان ثابت می‌کنید که می‌توانید مستقلا و بدون حضور دیگری گلیم خودتان را از آب بکشید و هر نظر موفق شوید.