گزارشی درباره پیامدهای کنترل جمعیت در ایران
سالخوردگی، کشور را تهدید می‌کند
زهرا اردشیری
دقیقا 8سال از تذکر رهبری معظم انقلاب در کشیدن ترمز ادامه سیاست تحدید نسل می‌گذرد و به گفته کارشناسان، تا ورود به محدوده بحران جمعیت، حدود 20 تا 30سال زمان باقی است. البته 20سال زمان خوبی برای جبران گذشته است به شرط آن‌که همه به این باور برسیم که توقف و سیر نزولی رشد جمعیت، عواقب و آثار جبران‌ناپذیری در سطح خانواده‌ها و فراتر از آن در گستره ملی برجای خواهد گذاشت. (...) حسین مروتی، پژوهشگر و فعال اجتماعی درباره بحران جمعیت ایرانی می‌گوید: «مقصود ما از بحران جمعیت این است که جمعیت‌مان با سرعت فوق‌العاده‌ای دارد به سمت مرزهای سالخورده شدن حرکت می‌کند و با ادامه روند فعلی فرزندآوری مردم، تا 30سال آینده رشد جمعیت صفر می‌شود و از هر چهار ایرانی یک نفربیش از 65سال سن خواهد داشت.»
کنترل فرزند، سیاستی که دوبار در ایران اجرا شد
سیاست کنترل جمعیت در کشور ما دوبار اجرا شد؛ اولی توفیق چندانی نداشت اما در
دومین دفعه چنان تأثیری بر خانواده‌های ایرانی گذاشت که مسیر تقریبا 20ساله را
چهار ساله طی کرد. یعنی خانواده‌ها در کمتر از پنج سال مجاب شدند فرزند کمتر یعنی
زندگی بهتر! مروتی با بیان این‌که قبل از انقلاب اسلامی ایران نرخ فرزندآوری
بالای 6فرزند بود و پیش از این‌که کنترل فرزند شروع بشود (...) تعداد فرزند زیاد
بخشی از فرهنگ زندگی اسلامی و ایرانی بود، می‌گوید: «کنترل جمعیت اولین بار در سال1345
زیر نظر نیروهای تربیت شده غرب مثل خانم ستاره فرمانفرماییان آغازشد. او کارش را
برای کنترل جمعیت در ایران زیر نظر شورای جمعیتی آمریکا شروع کرد. بلافاصله بعد از
تلاش‌های او کاهش فرزندآوری مادران ایرانی شروع شد اما تلاش‌های این شخص توفیقی
زیادی نداشت و نزدیک به نیم فرزند از تعداد فرزند مادران ایرانی کم کرد که بعد از
پیروزی انقلاب یعنی بازه سال55 تا 65 کاهش جمعیت متوقف شد و به سبک زندگی دست
نخورده قبل از انقلاب برگشت و فرزندآوری به 6 و چهار دهم فرزند رسید.»
سریع‌ترین شیب کنترل جمعیت در ایران
شروع اساسی کنترل جمعیت به سال68 برمی گردد. قرار بر این شد که در یک بازه زمانی تعداد
6و‌نیم فرزند هر خانواده ایرانی به چهار فرزند برسد اما باید این هدف در سال90 محقق
می‌شد ولی گستردگی تلاش دولت و تمام دستگاه‌های کشور باعث شد پیش از موعد این هدف
محقق شود و ایران در سال72 به هدفی رسید که باید سال90 به آن می‌رسید. به گفته مروتی
پژوهشگر اجتماعی «ما تقریبا سریع‌ترین شیب کنترل جمعیت در ایران را داریم.»
شاید قصد و غرض سیاسی در کار باشد
یک محقق برجسته اعلام کرده است در 20 سال 70 درصد نرخ بارداری در ایران کاهش
پیدا کرده است که چنین اتفاقی در تاریخ بشر بی‌سابقه بوده. یعنی چنین بلایی بر سر
هیچ مردمی در هیچ زمان تاریخی نیامده است. مروتی با گلایه از مسئولان می‌گوید: «مسئولان
به جای نگران سالخوردگی جمعیت ایران به فکر دوران مدیریتی خودشان هستند. ایران
سومین کشوری است که با سرعت زیاد جمعیت آن رو به سالمندی است همین موضوع می‌طلبد
که مسئولان یک دغدغه اساسی در رابطه با این موضوع داشته باشند. متأسفانه می‌بینیم
نه تنها دغدغه ندارند بلکه سنگ‌اندازی هم می‌کنند یک نمونه آن مشروط شدن اهدای
یارانه به بچه‌های تازه متولد شده. در حالی‌که کشور فرانسه رقم عجیب و غریبی برای
تشویق خانوادها برای فرزندآوری در نظر گرفته است. به نظر من یک سری اهداف سیاسی
پشت سر این ماجرا هست.»
مشکلات اقتصادی دلیل پیش پا افتاده‌ای است
مروتی در رابطه با مشکلات اقتصادی و این‌که خانواده‌ها به همین دلیل نمی‌خواهند
فرزند داشته باشند، می‌گوید: «موضوع جمعیت و بحران جمعیت دلایل زیادی دارد؛ بخشی
از آن هم اقتصادی است اما این‌که بگوییم علت اصلی اقتصادی است اشتباه است. همین
الان هم اگر توجه کنید خانواده‌های مرفه که وضع اقتصادی خوبی هم دارند تمایلی به
فرزندآوری ندارد؛ لزوما وضع اقتصادی خوب منجر به فرزندآوری نمی‌شود. هر چند دولت
موظف است خانواده‌هایی که فرزند بیشتری می‌خواهند را حمایت کند. وظیفه قطعی‌اش است
که سنگ‌اندازی نکند و حمایت کند.»
بیش از دو فرزند ضد ارزش است
خانواده‌ها تمایلی به فرزندآوری ندارند. به گفته مروتی این موضوع فرهنگی است. این
پژوهشگر در ادامه می‌گوید: «به نظر من علت اصلی فرهنگی است. به نظر می‌رسد که بیش از
دو فرزند ضد ارزش است. چون بیش از سه دهه روی تفکر ما کار کرده‌اند و تا این مسأله
فرهنگی حل نشود و مردم رغبت نداشته باشند که فرزندآوری بیشتری داشته باشند.»(...)
بی‌تدبیری‌های دولت در مسأله کنترل جمعیت ایران
این پژوهشگر اجتماعی از قصد و غرض سیاسی برای کنترل و کاهش جمعیت صحبت و چند مورد
از بی‌تدبیری‌های دولت را در رابطه با سیاست کاهش جمعیت مطرح کرده و می‌گوید: «در
شهریور۱۳۹۲ و در نخستین روزهای آغاز به کار دولت یازدهم؛ دکتر قاضی‌زاده‌هاشمی،
وزیر بهداشت؛ علی‌اکبر سیاری را به‌عنوان معاون بهداشت وزارتخانه جایگزین فاطمه
رخشانی می‌کند. سیاری همان ابتدا و در جلسه‌ای کاری، می‌گوید که افزایش فرزندآوری
ربطی به وزارت بهداشت ندارد. در بهمن۱۳۹۲، دکتر مطلق در یک میزگرد خبری می‌گوید:
اصلا برنامه ما این نیست که جمعیت را کم یا زیاد کنیم. برنامه ما تأمین سلامت مادر
و کودک است! در سیزدهم خرداد۱۳۹۳، مطلق دستورالعملی را به دانشگاه‌های
علوم پزشکی سراسر کشور ابلاغ می‌کند که در آن سقف سه فرزند، به‌عنوان خط قرمز
وزارت بهداشت در موضوع جمعیت اعلام می‌شود.» او ادامه می‌دهد: «به نظر من کار فشار
نهادهای بین‌المللی است. برای مثال اگر یک کشور بخواهد از وام‌های بین‌المللی
استفاده کند مشروط بر این است که از سیاست‌های کنترل جمعیت پیروی کند. برای دولت‌ها
در این وضع اقتصادی خیلی مهم است که از این وام‌ها استفاده کنند. متأسفانه یکی از
بدبختی‌های ما امید بستن دولت‌های مختلف به این وام‌هاست دولت‌ها دور‌اندیشی لازم
را برای آینده کشور ندارند و حتماً یک سری روابط پشت پرده هم وجود دارد.» مروتی
حتی چند قدم جلوتر می‌آید و می‌گوید: «موضوع جمعیت یک بحث بسیار اساسی در تولید
قدرت ملی است آنقدر مهم است که دشمن را وسوسه و وادارد کند که افرادی را به صورت
نفوذی وارد کشور کند.»
جمعیت، یکی از مؤلفه‌های قدرت
چرا رسانه‌های خارجی‌زبان مدام تکرار می‌کنند که جمعیت ایران مشکلی ندارد و قرار
نیست با یک کشور سالمند روبه‌رو شویم؟ این سؤالی است که از مروتی می‌پرسیم. او می‌گوید:
«جمعیت شاید یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های قدرت یک کشور باشد. چین قبل از آن‌که یک
اقتصاد موفق باشد تنها به واسطه این‌که یکی از چهار، پنج نفری که در دنیا زندگی می‌کرد
یک نفر چینی بود و جمعیت زیادی داشت توانست به عضویت شورای امنیت سازمان ملل در
بیاید. یکی از محققان ایرانی مدل‌های قدرت ملی را به تصویر کشیده بود جمعیت اولین
مؤلفه بود. یک کشور مثل کشور هند. حتی اگر فقیر باشد به صرف این‌که جمعیت زیادی
داشته باشد قدرتمند محسوب می‌شود.»