بنشین تا بگویم

مریم کمالی نژاد

دنیایی که در آن زندگی می‌کنیم همه چیز آن در هم است. همواره بر پایه خوشی و آسایش نمی‌گذرد و همیشه هم غم و غصه و بیماری و مرگ دوره‌مان نکرده است. معمولا داریم زندگی‌مان را می‌کنیم و گاهی هم با اخبار بد روبرو می‌شویم. کودکان ما نیز در همین دنیا زندگی می‌کنند. شما به عنوان والد وظیفه‌تان این نیست که جلوی اخبار بد و تیر و ترکش‌های دنیا بایستید که کودکتان هرگز با آن‌ها روبرو نشود، بلکه باید طوری رفتار کنید که کودک بتواند با حقایق جهانی که در آن زندگی می‌کند، کنار بیاید و کم‌ترین آسیب را ببیند. برخی از والدین گمان می‌کنند باید کودک را، حداقل تا زمانی که خودش بتواند خوب و بد را تشخیص بدهد از اخبار ناگوار دور نگه داشت، به همین دلیل، مرگ پدربزرگ را از کودک مخفی می‌کنند، درباره بیماری و سیل و زلزله چیزی به او نمی‌گویند و وقتی ماهی قرمز کوچکش روی آب دمر افتاده است، بهش نمی‌گویند این ماهی مرده است بلکه خیلی زود با یک ماهی دیگر جایش را عوض می‌کنند.

این والدین اشتباه می‌کنند؟ به طور قطع و یقین نمی‌توان گفت این والدین در اشتباه هستند، بلکه ممکن است فرزند آن‌ها در شرایطی به سر ببرد که گفتن واقعیات تلخ بیش از اندازه به او آسیب برسانند، اما نمی‌توان کودکان را هم همیشه از ناگواری‌ها دور نگه داشت؛ سؤال این است که چطور باید اخبار بد را به کودک بگوییم که دچار ترومای روحی نشود؟ با ما همراه باشید تا به این سؤال پاسخ بگوییم.

چه خبری؟

در ارتباط با بچه‌ها، اخبار بد را به دو دسته تقسیم کنید، اول آن اخباری که برای خودتان هم بد و ناگوار و سخت محسوب می‌شود، مثل خبر از دست دادن نزدیکان که زندگی خودتان را هم حسابی تحت‌الشعاع قرار داده است و دسته دوم اخباری که ممکن است برای شما چندان اهمیتی نداشته باشند، یا حتی با نگاه به آینده آن را موجب پیشرفت و آرامش بدانید، اما در حال حاضر برای کودکتان خبر بدی محسوب می‌شود؛ مثل نقل مکان به خانه‌ای که خریده‌ اید که برای شما خبر خوبی محسوب می‌شود اما برای کودکی که قرار است محله و مدرسه‌اش را تغییر دهد و دوستانش را از دست بدهد و محیط تازه را تجربه کند که هیچ پیش‌بینی و تصوری نسبت به آن ندارد، خبر بدی است و ممکن است کودکتان را تا مدت‌ها منزوی و غمگین نگه دارد.

آرام باشید

در صورتی که خبر بد از دسته اول است و خود شما هم تحت‌تأثیر آن حالتان خوب نیست، باید هر طور شده آرامشتان را حفظ کنید. اگر حالتان خیلی بد است، لازم است صبر کنید تا وضعیت‌تان کمی ثابت شود. با جیغ و فریاد و روضه‌خوانی به کودک خبر بد را نگویید.

آوا به تازگی عمویش را از دست داده است؛ خودش می‌گوید او بهترین عمویم بود و خیلی دوستش داشتم، آوا هفت ساله است و نحوه مواجهه‌اش با خبر مرگ عمو یک ترومای واقعی است؛ پدر آوا با گریه خبر را به مادرش می‌دهد، مادر آوا که مشغول آشپزی بوده شروع می‌کند به جیغ کشیدن، خودزنی و‌... مطمئنا مادر آوا کنترلی بر روی احساسش در آن زمان نداشته، حواسش به نگاه وحشت‌زده دخترش نبوده، اما بدترین نوع خبررسانی رخ داده و آوا مدت‌هاست که این صحنه‌ها از ذهنش خارج نمی‌شوند. پس حفظ آرامش و سکون هنگام انتقال خبر به کودک واجب است.

تنها نباشید

هنگام گفتن خبر بد به کودک، زمانی که خودتان را آرام کرده‌اید و به خودتان مسلط شده‌اید، بد نیست که تنها نباشید، این کار را با کمک همسر یا یکی از آشنایان و اقوامی که کودک نسبت به آن احساس علاقه و آرامش دارد انجام دهید. حضور نفر سوم احساس امنیت و حمایت را منتقل می‌کند؛ در آغوش کشیدن، گفتن جملات آرام‌بخش یا حتی دادن یک لیوان آب، می‌تواند شرایط را امن و آرام‌تر نگه دارد.

روش بیان خبر

رویکرد اول، رویکرد «پذیرش با خیال آسوده» است. کودک شما و حتی خودتان باید هنگام شنیدن خبر بد بدانید که دنیا به پایان نرسیده است و ادامه دارد. امید و انگیزه حتی در مقابله با اخبار بد می‌تواند نجات‌بخش روح شما و فرزندتان باشد. بنابراین می‌تواند هنگام انتقال خبر بد، از رویکرد «پذیرش با خیال آسوده» استفاده کنید، این رویکرد با جملاتی خبر را منتقل می‌کند که تمرکزش بر قسمت تمام شدن ماجرا و روزهای آرام آینده است. در واقع این جملات طوری تنظیم می‌شوند که کودک بداند با این‌که شرایط سختی در پیش دارد اما همیشگی نیست و روزهای خوب انتظارش را می‌کشند و دنیا به پایان نرسیده است؛

«ما به‌خاطر یک بیماری خطرناک مجبوریم که مدتی رو توی خونه بمونیم، نمی‌تونیم پارک و مدرسه بریم؛ دوست داری بعد از این‌که بیماری تموم شد چه کارهایی انجام بدی؟»

«بابا باید چند روزی رو توی بیمارستان بمونه تا حالش بهتر بشه، تو فکر می‌کنی وقتی برگشت چطوری می‌تونیم سورپرایزش کنیم و براش چه هدیه‌ای بخریم؟»

رویکرد دوم، رویکرد مستقیم است. خبر را مستقیما به کودک منتقل می‌کنید، اما اصل خبر و نه حواشی و جزییاتی که به او مربوط نیست و نیازی هم ندارد در جریان قرار بگیرد. این که شما مجبورید خانه‌تان را تغییر دهید به کودکتان مربوط است و باید سریعا در جریان قرار بگیرد اما دعوای امروزتان را با صاحب‌خانه، کمبود پول پیش و بسیاری از جزییات دیگر را لازم نیست به کودک بگویید. بنابراین قبل از انتقال خبر یک دور با خودتان مرور کنید که چه چیزی را می‌خواهید به فرزندتان بگویید و کدام‌ها را نباید بروز دهید.

رویکرد سوم، رویکرد «چه می‌شود اگر...» است. در این شرایط شما احتمال وقوع اتفاقی را می‌دهید؛ مثلا می‌دانید که به زودی قرار است کودک شما مدرسه‌اش را تغییر دهد یا همسایه‌تان که دوستی دیرینه و صمیمی با کودکتان دارد به زودی اسباب‌کشی می‌کند، در این شرایط شما از این رویکرد استفاده می‌کنید؛ «چه احساسی داری اگر ارسلان و پدر و مادرش از این‌جا برن یه شهر دیگه ؟» این روش کودک را برای رؤیارویی با اتفاق آماده می‌کند و به او زمان می‌دهد که به داستان فکر کند و قبل از وقوع واقعه و از بیرون آن را مشاهده کند.

واقعیت را بگویید

درست است که لازم نیست کل جزییات یک خبر را با کودک در میان بگذارید، اما هرگز به کودکتان دروغ نگویید. بدترین دروغ‌ها را زمانی تحویل کودک می‌دهیم که لازم است او با فقدان عزیزانش کنار بیاید اما همیشه او را چشم انتظار نگه می‌داریم. خبر مرگ پدر بزرگ محبوب کودک را به سفر رفتن پدربزرگ تغییر می‌دهیم و همیشه او را چشم به در نگه می‌داریم تا پدربزرگ از سفر برگردد. یا به او درباره جدایی و طلاق‌مان طوری توضیح می‌دهیم که تا مدت‌ها سردرگم بماند و اصل ماجرا را متوجه نشود. بسته به سن و سال کودک و میزان درک و فهمش نسبتا به مسائل، باید حقایق را در اختیارش بگذارید و نه امر غیرواقعی و دروغ.

کودک، قاضی نیست، کودک مجرم نیست

هنگام دادن خبر بد، طوری رفتار نکنید که کودک مجبور به قضاوت شود هم‌چنین مراقب باشید که کلامتان با سرزنش و مجرم کردن کودک همراه نباشد. به طور مثال کودکتان از شما سراغ ماهی آکواریومش را می‌گیرد که حسابی دوستش داشته پاسخ مادر نباید این باشد: «از بس نون ریختی توی آب ماهی، مرد، از دست تو مرد» یا وقتی که قرار است خبر جدایی را به کودک بدهید نگویید: «مادرت دیگه با ما زندگی نمی‌کنه، خودت که شاهد بودی چقدر همیشه غیرمنطقی بود و دعوا راه می‌انداخت» کودک شما قرار نیست قضاوت کند و هنگام شنیدن خبر بد نباید محاکمه شده و مجرم شناخته شود. اگر قرار است کودکتان را با خبر بدی که خودش مسبب آن بوده روبرو کنید، بهتر است بعد از شنیدن خبر و مسلط شدن به احساسات، تقصیرش را بهش یادآوری کنید.

انتخاب مکان و زمان مناسب

هنگام دادن اخباری بد، باید زمان و مکان مناسبی را انتخاب کنید. تصور کنید که می‌خواهید خبر تغییر دادن مدرسه را به کودک بگویید، این خبر را در حیاط مدرسه و وقتی به تازگی گوشی تلفن را بعد از مکالمه با همکلاسی‌اش قطع کرده است نگویید. او را به پیاده‌روی ببرید، به محله جدیدتان برده و بگویید: چقدر هیجان‌انگیز است که آدم بتواند زندگی در مکان‌های جدید را هم تجربه کند، به نظرت بچه‌هایی که در این مجتمع زندگی می‌کنند چقدر از داشتن چنین پارک باصفایی نزدیک خانه‌شان خوشحالند؟»