آموزش آنلاین چگونه گذشت؟
بلاتکلیفی دامنه‌دار
نیلوفر حاج‌قاضی
هنوز خبری از بازگشایی مدارس و دانشگاه‌ها نیست در حالی که کم کم در
حال نزدیک شدن به ایام امتحانات هستیم. کرونا بعد از آلودگی هوا دومین تهدیدی بود
که طی دهه گذشته دانش‌آموزان را به طور جدی‌تر از دانشجویان خانه‌نشین کرد و به
خاطر امتدادش مسئولان را بر آن داشت تا به فکر آموزش آنلاین بیندازد. آموزشی که با
وجود تسری فراگیر شبکه‌های مجازی در دل خانواده ها بسیاری از والدین و به خصوص
خانواده‌های مناطق محروم را دچار چالش‌های جدی و اضطراب کرد. اگرچه خیلی‌ها هم با
وجود امکانات لازم پای درس کلاس‌های مجازی نشستند اما تأثیرگذاری این آموزش‌ها به
طور جدی زیر سؤال است.
بسیاری می‌گویند شاید بحران کرونا تلنگری برای سیستم آموزش و پرورش
کشور باشد تا آموزش‌های مجازی و الکترونیکی را جدی بگیرد و هرچه سریع‌تر زیرساخت‌های
سخت‌افزاری و نرم‌افزاری آن را توسعه دهد. دلیل آن هم این است که کرونا نخستین
بحرانی نیست که به تعطیلی مدارس منجر شده و مطمئنا آخرین آن هم نخواهد. پس از همه‌گیری
بیماری کووید ۱۹ مسئولان آموزشوپرورش
آموزش تلویزیونی و در فضای مجازی را جایگزین مدرسه دانستند. آن‌ها می‌خواستند ۱۰۷هزار مدرسه مجازی راه جایگزین 107 هزار
مدرسه کنند.
وزیر آموزش‌و پرورش دهم فروردین در دیدار با وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات و
معاون علمی و فناوری رئیس‌جمهوری گفته بود: «ما ٢٥٠ عنوان درس و ١٠٠٠ کتاب داریم
که امکان این‌که همه دروس را بتوانیم از طریق تلویزیون دنبال‌کنیم، وجود ندارد،
به همین علت مدارس از طریق آموزش‌های مجازی استمرار فعالیت‌های یادگیری دانش‌آموزان
را پیگیری می‌کنند.» او همچنین آماری از دانش‌آموزانی داد که به امکانات استفاده
از آموزش مجازی دسترسی دارند.
شکاف بیشتر
اگر در خوش‌بینانه‌ترین حالت در نظر بگیریم که در اکثر شهرهای بزرگ و حتی کوچک دانش‌آموزان به صورت دست و پا شکسته در کلاس‌های مجازی حاضر شدند اما این داستان در مناطق محروم حکایت دیگری دارد. در بیشتر مناطق محروم زیرساخت‌های آموزش مجازی فراهم نیست و به دلایل اقتصادی مردم محروم هستند.
شکاف طبقاتی در این نوع آموزش هم نمود دارد و تأثیرات آن را در آینده در وضع دانش‌آموز و کنکور خودش را نشان می‌دهد. در فضای مجازی عدالت آموزشی برقرار نمی‌شود مگر این‌که آموزش و پرورش متناسب با آموزش مجازی، امکانات در اختیار دانش‌آموزان نابرخوردار و معلم‌ها قرار دهد و به آن‌ها آموزش بدهد.
ضعف اینترنت
دوازدهم فروردین امسال وزیر آموزش و پرورش اعلام کرد که فقط 9/6 درصد دانش‌آموزان در سراسر ایران اینترنت ندارند. با این حال اینترنتی که دانش‌آموزان در بسیاری از مناطق به آن دسترسی دارند حداقلی است. او بیشتر موافق است که همان‌طور که وعده داده شده یک ماه و نیم به مدت آموزش اضافه شود به جای این‌که ادامه آموزش به صورت مجازی انجام شود و بچه‌ها یکی در میان در کلاس درس حاضر شوند.
از سوی دیگر واقعیت امروز آموزش و پرورش الکترونیکی کشور نشان می‌دهد ما با یک سیستم آشفته روبرو هستیم که هر روز در آن از یک تصمیم جدید رونمایی می‌شود.
از طرفی برخی معلمان
گلایه دارند که، تصمیم آموزش و پرورش برای ادامه آموزش به صورت مجازی بدون در‌نظر
گرفتن زیرساخت‌ها شاید برای اقلیت ۱٥
ـ ۱٠ درصدی خوب باشد، اما برای بقیه تنش‌هایی
را به دنبال خواهد داشت. به‌خصوص دانش‌آموزان متوسطه دوره اول و دوم که در
نوجوانی به سر می‌برند. بچه‌ها دل‌شان می‌خواهد تلفن همراه هوشمند داشته باشند و
با این تصمیم آموزش و پرورش بهانه‌اش را هم دارند اما بسیاری از خانواده‌ها به
خاطر چالش‌های اقتصادی امکان تهیه این وسایل را ندارند. آن‌ها هم که گوشی دارند
بیشتر درگیر شارژ خریدن می‌شوند که باز هم باری بر دوش خانواده‌هاست.
هیچ نظارتی هم بر عملکرد دانش‌آموزان و معلمان در کلاس‌های درس
الکترونیکی وجود ندارد. به ویژه آن‌که دانش‌آموزان هم رغبت کافی برای شرکت در کلاس‌ها را ندارند. البته برخی هم به دلیل نداشتن تبلت یا
تلفن همراه و اینترنت نمی‌توانند در کلاس‌ها حضور پیدا کنند. هیچ بعید نیست که در
مدارس دولتی مجبور شویم از مباحث ترم اول از دانش‌آموزان امتحان بگیریم
یا این‌که نمره‌ای به دانش‌آموز بدهیم که فقط مردود نشود.
مزیت‌های آموزش الکترونیکی
اما وحید عبدالله‌زاده معلم عربی یک دبیرستان خصوصی در منطقه یک تهران است که این روزها کلاس‌های خود را به صورت آنلاین در اپلیکیشن Adob Connect برگزار می‌کند؛ همان اپلیکیشنی که دانشگاه‌های پیام نور، سراسری و غیر انتفاعی هم از آن استفاده می‌کنند که امکانات مختلفی به معلم می‌دهد. البته لازم به ذکر است که استفاده از این اپلیکیشن رایگان نیست.
عبدالله‌زاده هم اگرچه معتقد است زیرساخت‌های محدود آموزش الکترونیکی در کشور باید توسعه پیدا کند، اما معتقد است آموزش‌های الکترونیکی جنبه‌های مثبتی دارد که شاید اغلب آن‌ها به سود معلم باشد.
نداشتن محدودیت زمان و مکان، مقرون به صرفه بودن به لحاظ هزینه‌های رفت و آمد و آسان شدن مراحل تدریس از مزیت‌های این نوع روش آموزش است که این معلم عربی به آن اشاره می‌کند. البته به گفته او شاید آسان شدن تدریس در برخی از دروس مثل عربی اتفاق بیافتد و چنین روشی برای تدریس درسی مثل هندسه سخت باشد. اما معایبی که وی به این روش آموزش نسبت می‌دهد این است که رو در رو نبودن دانش‌آموز با معلم باعث می‌شود اغلب دانش‌آموزان توجهی به درس نکنند.
به گفته او شاید ۲۰ درصد دانش‌آموزان توجه به تدریس دارند و بقیه نبود اینترنت و قطعی آن را بهانه عدم توجه می‌کنند. موضوع دیگری که او به آن اشاره می‌کند موضوع امتحان است. به گفته وی از میان همه اپلیکیشن‌هایی که تا به امروز مورد استفاده قرار می‌گیرد هنوز هیچ کدام نتوانسته است گزینه‌ای درست برای امتحان ارائه کند و دانش‌آموز در این فضا به راحتی می‌تواند تقلب کند. از سوی دیگر به اعتقاد او خانواده‌ها نیز هنوز آموزش الکترونیکی را به رسمیت نمی‌شناسند و این تلقی را دارند که قرار است بار دیگر در مدرسه آموزش داده شود.
خلاء تعاملات اجتماعی
از سویی دیگر برخی کارشناسان نیز معتقدند که این نوع آموزش در دوره دانشگاه و متوسطه می‌تواند تا حدی جایگزین کلاس‌های درس حضوری شود اما برای دانش‌آموزان دوره ابتدایی مناسب نیست و نمی‌تواند جایگزین آموزش در مدرسه باشد. چرا که دانش‌آموز در این سن نیاز به آموزش تعاملات اجتماعی دارد.مزیت اصلی آموزش الکترونیکی قابلیت دسترسی و تکرار و تمرین مداوم است اما متأسفانه در طول سال‌های گذشته آموزش و پرورش ما این موضوع را خیلی جدی نگرفته و حالا بعد از بحران کرونا متوجه شده است که به این مسأله باید به صورت جدی نگاه کند. کشورهای زیادی هستند که قبلا این زیرساخت‌ها در آن‌جا آماده شده است.
در همین رابطه فرامرز فتح نژاد ، موسس و رئیس اسبق واحد الکترونیکی دانشگاه آزاد معتقد است : «در حال حاضر کشور ما زیرساخت لازم برای آموزش الکترونیکی را ندارد. مسئولان امروز که به اجبار به آموزش الکترونیکی روی آورده‌اند، فکر می‌کنند این آموزش یعنی ایجاد یک گروه و ارسال متن و اسلاید در حالی که این آموزش نیاز به تخصص ویژه دارد.»
به گفته وی، آموزش الکترونیکی و مجازی یک علم و تخصص است که سال‌هاست در کشورهای مختلف دنیا به رسمیت شناخته شده است و بهتر این بود که در طول سال‌های گذشته مسئولان ما نیز به اهمیت آن پی می‌بردند و شروع به ایجاد زیرساخت‌های آن می‌کردند.
به اعتقاد وی، در حال حاضر ما در کشورمان هم از اهل فن و هم از دانش به اندازه کافی برخورداریم و با بسیج امکانات در یکی دو ماه می‌توان یک سیستم عالی آموزش الکترونیک در کشور راه‌اندازی کرد؛ چرا که کشور ما به لحاظ فناوری هم به بلوغ لازم رسیده است. تنها مشکل موجود مدیریت است که نه تخصص دارد و نه از متخصصان کمک می‌گیرد.
بهنام بهراد، استادیار پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش نیز به موضوع مدرسه هوشمند اشاره می‌کند و می‌گوید: «امروزه بحث مدارس هوشمند، سایبری و دیجیتال به‌عنوان یک نوع مدرسه متفاوت در امر یادگیری و یاددهی مفید و مؤثر در دنیا مطرح است. اما پاسخ به این‌که آیا رفتن به سمت چنین سیستم آموزشی لازم است؟ بله قطعا لازم است برای این‌که در عصر انقلاب اطلاعات به سر می‌بریم. ما تجربه موفق آموزش از راه دور را سال‌ها پیش در کشور پشت سر گذاشتیم که گسترش هم پیدا کرد اما خبر ندارم که در حال حاضر به کجا رسیده است.»
تقویت عدالت آموزشی
کارشناسان در اهمیت و ضرورت آموزش آفلاین نیز می گویند، با وجود این که ضریب نفوذ اینترنت و موبایل در کشور ما بالاست، اما همچنان ما از همه ظرفیت‌های آن استفاده نمی‌کنیم. در حالی که دروس مختلف درسی می‌تواند توسط بهترین اساتید آموزش داده شده و ضبط شود و بعد در سرورهای خاصی بارگذاری شود. تا دانش‌آموزان و والدین بنابر نیازهای خود آن را دریافت کنند. در چنین شرایطی دانش‌آموز می‌تواند یک درس را چندین بار مرور کرده و کامل یاد بگیرد و بعد به سراغ سطح بالاتر یا درس بعدی برود.
آن‌ها معتقدند که دولت باید در این زمینه اقداماتی انجام دهد. مثلا توافقی بین آموزش و پرورش و وزارت ارتباطات صورت پذیرد که این آموزش‌ها به صورت آفلاین در اختیار دانش آموزان قرار گیرد و دانش‌آموزان متناسب با موضوع مدنظر خود آن‌ها را دانلود کنند و ببینند. اما متأسفانه ما در این زمینه ضعف داریم. شاید بحران کرونا و چالش‌های ناشی از آن، تلنگری برای آموزش و پرورش باشد تا در این زمینه با برنامه‌های آنلاین و آفلاین به صورت جدی به این موضوع ورود کند.
اهمیت آموزش مجازی به شکل اصولی
گذشته از شیوع بیماری‌هایی مثل کرونا، قبل تر نیز اتفاقاتی مثل بروز پر تکرار آلودگی هوا در شهرهای بزرگ یا سیل و زلزله مدارس را به تعطیلی می‌کشاند. از آن‌جا که تعطیلی مدارس از جنبه‌های مختلف عوارض بسیاری دارد، تقویت وضعیت آنلاین و کلاس مجازی می‌تواند جایگزینی مناسب برای تعطیلی کلاس‌های مدارس باشد.
صرف بودجه برای حضور دانش‌آموزان، درگیری والدین شاغل هنگام تعطیلی فرزندانشان، وقت‌گذرانی، عقب‌ماندگی از برنامه‌های درسی و...از عواملی است که معمولا هنگام این قبیل تعطیلی‌های اضطراری رخ می‌دهد.
در حالی‌که در کلاس‌های آنلاین شما بدون هیچ محدودیتی می‌توانید برای شاگردان تدریس کنید، همچنین می‌توانید به‌صورت آنلاین تمامی منابع و داده‌هایی را که در کلاس درس درباره آن صحبت می‌شود به شاگردان خود منتقل کنید و آن‌ها هم امکان انتقال فایل‌ها را دارند؛ از فایل‌های ساده متنی گرفته تا ویدئو و انواع مدیا. برگزاری کلاس به‌صورت آنلاین به مکان فیزیکی خاص، نیروی انسانی برای مدیریت کلاس‌ها و غیره، رفت و آمد و ترافیک و غیره نیاز ندارد.به شرط آن که به واسطه وجود زیرساخت‌های لازم و نظارت متخصصان این حوزه از مدیریت و راندمان بالا برخوردار باشد.