از تهمینه و رودابه تا شهرناز و سیندخت

عاطفه میرافضل

حکیم ابوالقاسم فردوسی طوسی از ارکان ادبیات پارسی و از مشهورترین شاعران، در شاهکار ادبی‌اش شاهنامه اهتمام ویژه‌ای به مقام و نقش زن در حوادث و وقایع زندگی داشته که شاید کمتر به آن پرداخته شده است و آن‌چه معمولا مردم از شاهنامه سراغ دارند نبرد افراسیاب و رستم و سهراب و در نهایت نقش رودابه است. اما این شاعر بلند آوازه در کنار تکاوری و حماسه‌های شگفت‌آور زنان و ارائه مقامی شامخ و ارجمند برای آنان حتی تا درجه شاهی از فروتنی، شرم وحیا، پوشیدگی و وقار آنان نیز سخن به میان آورده که دانستنش به‌خصوص برای ایرانیان وطن‌پرست جالب است. دکتر نادرکریمیان سردشتی، عضو هیأت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، ما را با زنان این عرصه بیشتر آشنا می‌کند.

زنان محبوب شاهنامه

فردوسی درباره زن و شناساندن زن مطالبی آموزنده و در‌خور و شایسته دارد و در داستان‌های اساطیری، پهلوانی و تاریخی شاهنامه ویژگی‌های زن را مشخص کرده، جایگاه آنان را در وقوع حوادث و تربیت قهرمانان ستوده است. از سوی دیگر، در شاهنامه از زنان متعددی یاد شده که در اساطیر و تاریخ ایران نقش‌آفرینی کرده‌اند؛ شهرناز و ارنواز (خواهران جمشید)؛ آرزو (همسر سلم)، ماه‌آزادخوی (زن تور) و ماه‌آفرید (زوجه ایرج)، رودابه (دختر مهراب)، سیندخت (جفت زال و مادر رستم)، سودابه (دختر شاه هاماوران و زن کیکاووس)؛ تهمینه (دختر پادشاه سمنگان، همسر رستم و مادر سهراب)، فرنگیس (دختر افراسیاب، زن سیاوش و مادر کیخسرو)، جریره (دختر گلشهر)، فرانک، شیرین (یارخسرو پرویز)، منیژه (همسر بیژن) آذرمیدخت (شاه ساسانی) یاد کرده است. اینک به صفاتی که حکیم فردوسی از برای زنان محبوب و ستودنی یادکرده می‌پردازیم و نمونه‌هایی از اندیشه‌های او را درباره شخصیت‌های زن روایت‌هایش به نظاره می‌نشینیم.

پاکی و پارسایی و مشاوره

فردوسی زنان را بخش عمده جامعه تلقی کرده و لذا آنان را هم‌پای مردان در رسیدگی به امور اجتماعی، تربیتی، آموزشی، سیاسی و اخلاقی منزلت می‌بخشد. وی زن را چنین توصیف می‌کند:

ز پاکی واز پارسایی زن که هم غمگسار است و هم رایزن

این نشان‌دهنده بزرگی و عظمتی است که فردوسی برای زنان قائل است، همان زنی که چون پاک و پارسا بود، و دارای عفت و عصمت، از مردان تکاور و رهبران هوشمند و مردان خردمند برتر و بالاتر جلوه می‌کند.

در جای دیگر می‌گوید:

اگر پارسا باشد و رایزن یکی گنج باشد پراکنده زن

حیا و شرم و آواز نرم

از ویژگی‌های زنان محبوب و پسندیده فردوسی در شاهنامه «زنان باحیا و شرم و زنان مؤدب» است، همان ویژگی که در ادیان و از جمله دین مبین اسلام به آن توجه بسیار و تأکید شده فزینت زنان را «حیا» می‌داند.
اگر زنی با حیا و شرم نباشد، و حدود و ثغور خود را نشناسد، از مرز اصلی خود تجاوزکند و پا به عرصه دنیای دیگران گذارد فردوسی چنین زنانی را با ننگ و قابل سرزنش معرفی می‌کند:

کدام است با ننگ و با سرزنش که باشد ورا هرکسی بدکنش
زنـانی که ایشان ندارند شـرم به گفـتن ندارنـد آواز نــرم

فردوسی در این ابیات دو صفت شرم و آواز نرم را یادآور می‌شود. آواز نرم نشانه ادب و نزاکت است که در فرهنگ عامیانه نیز معمولا زنانی مورد پسند هستند که با ادب و با نزاکت باشند. فردوسی آن دسته از زنان را مورد سرزنش قرار داده و بدکنش و بدکردار خوانده که اثری از شرم و آزرم در وجودشان نیست، اما برعکس زنان با حیا و با ادب محبوب و مورد احترام وی هستند.

زنان خردمند، هوشیار و فداکار

خرد و هوش و فداکاری و رأی و اندیشه زنان از دیدگاه فردوسی از ویژگی‌هایی است که زن را متمایز می‌کند بنابراین حرمت و ارج زن به این ویژگی‌هاست. لذا در جایی فردوسی می‌گوید:

بـدو گفت رای تـو ای شـیرزن دُرافشــان کند دوده و انجـمن

زنان دانا و هوشیار، مایه فخر و مباهات خاندان و دودمان و مایه افتخار کشور و جهانیان هستند. هم چنان‌که در فرازی دیگر راجع به توصیف بانویی خردمند و جنگاور می‌گوید:

بدو گفت هر کس که «بانو» تویی به ایران و چین، پشت و بازو تویی
نجنباندت کوهِ آهـن ز جــای یلان را به مردی تویی رهنمای
ز مرد خردمند، بیدارتر ز دســتور داننده، هــوشیارتر
همه کهترانیم و فرمان تو راست بدین آرزو، رأی و پیمان تو راست

در این ابیات حکیم فردوسی چندین صفت را برای یک بانو بازگو می‌کند:

ـ پشتیبانی و قدرت زن در سراسر سرزمین ایران و چین

ـ قدرت جنگاوری و مقاومت زن

ـ راهنمای مردان جنگاور و قهرمانان

ـ از مردان خردمند، خردمندتر

ـ از وزیران کاردان، هوشیارتر

ـ صائب بودن رأی و پیمان زن و پیروی از آن

از صفات و خصال زن همین بس که در فرهنگ و تمدن این سرزمین این‌گونه زنان توصیف شده‌اند و اگر چنین زنانی نبودند پس توصیف کردن آنان نیز به این صفات بی‌مورد خواهد بود، هم‌چنان‌که همیشه در دوره‌های مختلف تاریخی، به خصوص در دوران انقلاب و دفاع مقدس چنین شیرزنانی بوده‌اند. پس بازگویی از ویژگی‌ها را نتوان غلو و مبالغه دانست زیرا ظهور زنانی در دوره‌های تاریخی و معاصر، صدق گفتار فردوسی را ثابت می‌کند. پس زنان هم می‌توانند خردمندتر از مردان، هوشیارتر از حاکمان و وزیران و قوی‌تر از قهرمانان و رأی و نظرشان، صائب‌تر از مردان باشد و تاریخ گواه این نشانی‌هاست.

زنان پوشیده‌روی، متین و باوقار

از ویژگی‌های زنان در نگاه فردوسی که آن را مایه افتخار و سربلندی و عزت زنان می‌داند وقار و پوشیده‌رویی است. فردوسی بارها در شاهنامه از زنان پوشیده‌روی باوقار سخن به میان آورده و آن را برجسته می‌نماید و البته نشان می‌دهد که ایرانیان به این خصال از کهن‌ترین روزگاران پایبند بوده‌‌اند. فردوسی می‌گوید:

هم‌آواز «پوشیده‌رویان» اوی نخواهم که آید ز ایوان به کوی

و هم‌چنین در جای دیگر اشارت می‌کند:
همه روی‌پوشیدگان را ز مهـر پر از خونِ دل است و پر از آب چهر

و باز می‌گوید:
همان پاک پوشیده‌رویان تو که بودند لرزنده برجان تـو

فرهنگ «پوشیده‌رویی» در آداب و سنن ایرانی معادل پوشش، متانت، وقار و حیا بوده است و چیزی نبوده که پس از ظهور و تثبیت فرهنگ اسلامی رایج شده باشد بلکه از گذشته دور در میان اقوام و ملل ایرانی پوشیدگی رعایت می‌شده و حتی در نقوش تاریخی نیز زن عریان بدون حجاب ظاهری دیده نشده است. درست خلاف فرهنگ رومی، یونانی که غالبا مجسمه‌ها و نقاشی‌های عریان برجای مانده فراوان دارند.

در تمدن‌های مشرق زمین (به ویژه ایران) زنان بدون پوشش مشاهده نشده‌اند و هنوز فرهنگ پوشش کامل در میان زنان کردستان با کلاه‌های محلی و لباس‌های رنگارنگ و فاخر که در نقوش و مجسمه‌ها و نقش برجسته‌های هترا شهر خورشید (مجموعه تاریخی و معماری در ۱۱۰ کیلومتری جنوب شهر موصل عراق) نیز نمونه‌های آن برجای مانده، مرسوم و رایج است.

بیان این چند ویژگی از شاهنامه فردوسی در وصف زنان، نشان می‌دهد که حکیم فردوسی به تبیین خصال بسیار دقیق و روانی و جسمانی زنان محبوب فرهنگ ایرانی و مشرق زمین اهتمام داشته است.

اتفاقات عجیب شاهنامه

قابل توجه سینه‌چاکان رمان‌های خارجی که علت اشتیاقشان به این نسخه‌های تقلبی که از روی داستان‌های اصیل مشرق زمین گرته‌برداری شده‌اند! به نظرتان می‌شود کتابی را پیدا کرد که هزار و چهل سال از نگارش آن گذشته و هنوز هم تازه و خواندنی باشد؟ شاهنامه اثر حکیم ابوالقاسم فردوسی یکی از همین کتاب‌های نادر است که پس از گذشت سال‌ها و قرن‌ها، همچنان حرف تازه‌ای برای گفتن دارد. آن‌چه می‌خوانید، چند نکته و آمار جالب از زندگی فردوسی و ابیات شاهنامه به نقل از روزنامه خراسان است.

شاهنامه در چند سالگی فردوسی آغاز شد؟

وقتی فردوسی در سال ۳۶۷ هجری قمری شروع به سرودن شاهنامه کرد، ۳۸ ساله بود. وقتی محمود غزنوی در سال ۳۸۷ هجری بر تخت پادشاهی نشست، فردوسی ۵۸ سال داشت و ۲۰ سال از شروع شاهنامه‌سرایی‌اش می‌گذشت. بنابراین، این که گفته می‌شود فردوسی به دستور محمود غزنوی شاهنامه را سرود، صحت ندارد.

ـ نسخه اولیه و نسخه نهایی

فردوسی نسخه اولیه شاهنامه را در سال ۳۸۴ هجری قمری تمام و تا سال ۴۰۰ هجری تکمیل کرد.

ـ تعداد بیت‌ها

بر اساس تصحیح استاد خالقی مطلق که معتبرترین و علمی‌ترین تصحیح شاهنامه است، شاهنامه دارای ۴۹ هزار و ۵۳۰ بیت است.

ـ تعداد شخصیت‌ها

در شاهنامه بیش از ۳۰۰ شخصیت وجود دارد که ۴۸ نفرشان پادشاه هستند.

ـ مضمون بخشی از ابیات شاهنامه

۱۰ درصد ابیات پند و اندرز است. ۴۰ درصد ابیات را گفتگو تشکیل می‌دهد و ۴ درصد ابیات شاهنامه هم تعبیر و تفسیر‌های حکمی خود فردوسی درباره رویداد‌ها و چهره‌هاست.

ـ تعداد داستان‌ها

در شاهنامه می‌توان ۶۳ داستان شناسایی کرد که از این تعداد ۲۱ داستان پرداخت جدی‌تری دارند.

ـ نامه‌ها

در شاهنامه به ۱۹۲ نامه برمی‌خوریم که بیش از سه هزار بیت آن‌ها به بیان متن و مضمون نامه‌ها و کمتر از هزار بیت، به بیان مقدمه و مؤخره، مانند فراخواندن دبیر، آماده کردن نوشت افزار، مهر کردن و به پیک سپردن و توصیف دبیر و پیک و... اختصاص یافته است. از این تعداد، ۱۰ نامه با مضمون ضرب‌الاجل یا اتمام حجت (از جمله نامه کسری به قیصر) است.

ـ جنگ‌ها

در شاهنامه ۲۰۱ جنگ به تصویر کشیده شده که از میان آن‌ها ۸۴ جنگ با تورانیان، ۳۹ جنگ با دیوان و موجودات ترسناک و غیرانسانی مانند اژدها، جادوگر و ...، ۱۴ جنگ با رومیان و ۱۰ جنگ با تازی‌هاست و ۳۲ جنگ هم از نوع داخلی است.

ـ قتل‌های عجیب

در شاهنامه چهار مورد پدرکشی مانند کشته شدن «مرداس» به دست «ضحاک» شش نمونه فرزندکشی اتفاقی و جذاب مانند کشته شدن «سهراب» به دست «رستم»، شش نمونه برادرکشی مانند کشته شدن «رستم» و «زواره» به دست «شغاد»، یک نمونه نیاکشی مانند کشته شدن «افراسیاب» به دست «کیخسرو» و یک نمونه همسرکشی از جمله کشته شدن «گستهم» به دست «گردیه» به چشم می‌خورد.

ـ ازدواج‌های عجیب‌تر

در شاهنامه حدود ۱۹ نمونه ازدواج عجیب، یعنی ازدواج با بیگانگان و دشمنِ خودی می‌بینیم که از جمله آن‌ها می‌توان به ازدواج پسران «فریدون» با دختران پادشاه یمن، ازدواج «زال» با «رودابه» دختر«مهراب کابلی»، ازدواج «کاووس» با «سودابه» دختر «شاه هاماوران» و ازدواج «اردشیر» با دختر «اردوان» اشاره کرد.