گشت و گذاری در سرزمین رمان‌ها
دنیای شگفت‌انگیز کلمات
فاطمه اقوامی
دخترک بی‌نوا «بالا می‌رفت و پایین می‌آمد، پاک می‌کرد، چنگ می‌زد، می‌روفت، می‌دوید، جان می‌کند، نفس‌نفس می‌زد، چیزهای سنگین جابه‌جا می‌کرد، و با آن‌که بسیار ضعیف بود، کارهای بزرگ و دشوار انجام می‌داد. نسبت به او هیچ رحمی در کار نبود؛ خانمی بیدادگر و آقایی زهرآگین داشت. شیرکخانه تناردیه به منزله دامی بود که کوزت در آن افتاده بود و می‌لرزید. حد اعلای فشار به وسیله این خدمتگزاری مخوف صورت حقیقت به خود گرفته بود. طفلک چیزی بود مثل مگس در خدمت عنکبوت‌ها.»
حالا با آن جثه نحیف سطل آبی که چند برابر خودش وزن داشت به دست گرفته بود و به سختی پیش می‌آمد... او گیر افتاده بود. دلم برایش می‌سوخت. دوست داشتم کمکش کنم... خبری از خانم تناردیه نبود... جلو رفتم و دستم را دراز کردم که سطل آب را از دستش بگیرم... که یکدفعه با صدای زنگ تلفن از خانه تناردیه به اتاق خودم پرتاب شدم و کوزت در میان صفحات کتاب به جا ماند...
دنیای شگفت‌انگیز کتاب‌ها مخصوصا برخی رمان‌ها گاهی همین‌قدر مسحورکننده‌اند و ما را دنبال خودشان از این سو به آن سو می‌کشانند... شخصیت‌هایشان می‌شوند جزئی از زندگی‌مان؛ از شادی‌شان شاد می‌شویم، برای غصه‌هایشان اشک می‌ریزیم، در لحظات هیجان‌انگیزی یا ترسناکی که گرفتار می‌شوند، مثل آن‌ها قلب‌هایمان تند می‌زند و خلاصه همه‌جوره همراهی‌شان می‌کنیم تا برسند به سر منزل مقصود... آن‌وقت است که یا نفس راحتی می‌کشیم یا مغموم و غمگین برای عاقبتی که دچار شده‌اند آه حسرت می‌کشیم یا حرص می‌خوریم چرا داستان به چنین جایی رسید...
ما هر سال روزهای اریبهشت برای ما با حس خوش تورق کتاب و گشت و گذار در راهروهای نمایشگاه کتاب همراه بود... شور و شوقی به پا می‌شد و حتی آن‌ها که با کتاب میانه خوبی نداشتند بعد از یکسال دوری از این یار مهربان، چند ساعتی میان دنیایی از کتاب قدم می‌زدند... اما امسال ویروس منحوس کرونا که ما را از نمایشگاه کتاب هم مثل خیلی چیزهای دیگر محروم کرده و معلوم نیست چه زمانی دوباره شرایط آن جمع و گعده کتاب دوستانه مهیا شود... حالا که آن موقعیت برایمان فراهم نیست، دیدیم خوب است با گشت و گذار در سرزمین رمان‌ها در کنار شما یادی از یار مهربان‌مان کنیم و خاطرش را عزیز بداریم... همراه‌مان باشید.
تولد یک فرزند جدید در دنیای ادبیات
رمان جوان‌ترین فرزند دنیای ادبیات و تنها نوع ادبی است که از «نگارش و کتاب» جوان‌تر است. بقیه انواع ادبی سن و سالی از آن‌ها گذشته و تقریبا قدمتی به اندازه زبان و خط دارند اما رمان بیش از سه قرن سابقه ندارد.
رمان در فرهنگ آکسفورد این‌گونه تعریف شده است: نثر روایی داستانی که نسبتا طولانی است و در آن شخصیت‌ها و اعمال که نماینده زندگی واقعی‌اند با طرحی کمابیش پیچیده تصویر شده‌اند.
این نوع ادبی با تمام متون ادبی پیش از خود متفاوت است. هر چند تعیین مرزهای دقیق و تمایزبخش آن با دیگر انواع ادبی به‌ویژه انواع ادبی داستانی به هیچ رو کار ساده‌ای نیست. تا قبل از رمان، ادبیات حتی در قصه و قصه‌گویی بیشتر به جنبه‌های تعلیمی و تاریخی اشاره داشت و کمتر احوالات انسان یا به طور کلی خود انسان را مدنظر قرار می‌داد. پیرنگ یا همان روابط علی و معلولی هم در داستان شکل ضعیفی دارند اما با تولد رمان دریچه جدیدی به این ماجرا باز شد.
این‌که تاریخ تولد رمان دقیقا چه زمانی است و چه کتابی به عنوان اولین رمان شناخته می‌شود اختلاف نظر وجود دارد. به گفته «حسین بیات» در کتاب داستان‌نویسی جریال سیال ذهن برخی کتاب «شاهزاده خانم، اثر مادام دولافایت» و یا کتاب «ژیل بلاس، اثر آلن رنه» را اولین رمان می‌دانند اما در این میان با اندکی تسامح می‌توان کتاب «دن‌کیشوت» را به عنوان اولین رمان دانست.
دن کیشوت
دن کیشوت نوشته «میگل سروانتس ساآودرا» نوسینده اسپانیایی، یکی از زیباترین و عالی‌ترین و بزرگترین داستان‌های جهان است. این رمان در صدر 100 رمان برتر جهان قرار دارد که روزنامه انگلیسی گاردین معرفی کرده است. دن کیشوت دو جلد دارد. جلد اول توسط سروانتس در زندان نوشته شد و در سال 1605 به چاپ رسید و در اسپانیا و پرتغال مورد استقبال بی‌نظیر قرار گرفت. و ده سال بعد جلد دوم این رمان به چاپ رسید.
داستان این رمان درباره نجیب‌زاده میانسال به نام دن کیشوت است که شب و روز کتاب و داستان پهلوانی می‌خواند و در این زمینه حتی یک کتاب هم نیست که او نخوانده باشد. او همه پهلوانان و شوالیه‌ها را می‌شناسد. در دورانی که دیگر پهلوانی رونق ندارد، دن کیشوت تحت تأثیر کتاب‌ها و تخیلات ذهنی تصمیم می‌گیرد زره بپوشد و کلاه‌خود بر سر بگذارد، شمشیر به دست بگیرد و سوار بر اسبش عدالت را در دنیا برقرار کند و از مظلومان در برابر حاکمان ظالم دفاع کند.
عصر رمان:
دوران معاصر را عصر رمان نامیده‌اند. رمان جایگاهش در بیان هنرمندانه واقعیت به صورتی است که «گابریل گارسیا مارکز» در کتاب «زنده‌ام که روایت کنم» مدعی است زندگی آنچه زیسته‌ایم نیست بلکه همان چیزی است که در خاطرمان مانده است و آن‌گونه است که به یادش می‌آوریم تا روایتش کنیم.
می‌توانیم رابطه رمان‌نویس با جامعه را براساس تعبیری که فروید از خواب و رابطه آن با حوادث زندگی ارائه می‌دهد، مقایسه کنیم. او می‌گوید خواب ریشه در زندگی روزمره دارد، دقیقا مثل رمان که بدون ارتباط با عناصری از محیط اجتماعی خلق نمی‌شود. رمان «رابینسون کروزوئه» به عنوان نخستین رمان بزرگ ادبیات انگلیس بیانگر چنین مطلبی است. این رمان چنان براساس رویدادها و مسائل واقعی قوام یافته که «دانیل دوفو» نویسنده این کتاب می‌گوید: من نسخه آن چیزی هستم که شخصیت اصلی رمان نماد آن محسوب می‌شود.
رابینسون کروزوئه
این کتاب مشهورترین رمان دانیل دافو است که توانست برای او لقب پدر رمان انگلیسی را به رامغان بیاورد. این رمان درباره قهرمانی به همین نام است که زندگی مرفه خود را در بریتانیا رها می‌کند تا به مسافرت دربایی برود. او بعد از جان به دربردن از یک حادثه دریایی، سال‌ها در یک جزیره به تنهایی زندگی می‌کند تا آن‌که زندگی یک بومی وحشی جزیره را نجات داده و نام «جمعه» بر وی می‌نهد.
بسیاری می‌گویند دفو از طریق نمایش یک محیط طبیعی خیالی که در غیاب قوانین اجتماع ساخته شده، جنبه‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جامعه انگلستان را مورد نقد قرار می‌دهد.
بسیاری از نویسندگان و متفکران بزرگ دنیا این اثر را مورد تحلیل قرار داده‌اند. کالریج می‌گوید شخصیت کروزوئه «یک نمایش جهانی و یک شخصیت جهانی برای هر خواننده‌ای است.»
«ژان‌ژاک روسو» فیلسوف فرانسوی این اثر را تحسین می‌کند و در کتاب خود «امیل» آرزو می‌کند این کتاب را «همه جوانان بخوانند تا زندگی در آزادگی و سادگی و سازندگی را بیاموزند.»
«کارل مارکس» از نگاه مارکسیستی خود به این اثر نگاه می‌کند و معتقد است قهرمان کتاب نماد بورژوازی است و نماد استعمارگرانی می‌داند که در جستجوی مواد اولیه و بازار و نیروی کار به فتح جهان پرداخته‌اند. در آن خانه و قلعه و سلاح می‌سازد، یکی از بومیان را نجات می‌دهد، او را نامگذاری می‌کند، مفهوم پول و مبادله را به او یاد می‌دهد، او را به خدمت می‌گیرد و بر او فرمان می‌راند. به این ترتیب رابینسون کروزوئه طبیعت را به ابزار و کالا و آدمیان را به نیروی کار بدل می‌کند.
«ادروارد سعید» متفکر فلسطینی هم با همین نظر موافق است و معتقد است دفو ذهنیت استعمارگران انگلیسی دوران خود را به خوبی به تصویر کشیده است.
فرزند روزگار مدرنیته
ویژگی اصلی رمان یعنی همان روایت منثوری که طی سده هفدهم و هجدهم در اروپا شکل گرفت و بعدا در بقیه کشورها هم شکوفا شد، «رئالیسم» بود که این مفهوم در ساده‌ترین بیان روایت شخصیت‌های مشخص در زمان و مکان مشخص است. (البته این ویژگی رمان‌های کلاسیک در آن دست از رمان‌های امروزی که به رمان مدرن نامیده می‌شود نقض شده و صورت دیگری پیدا کرده است) سرچشمه این نوع روایت را می‌توان در تحولات معرفت شناختی سده‌های هفدهم و هجدهم جستجو کرد. آثار داستانی سروانتس، فیلدینگ و دفو در راستای آثار فکری و فلسفی دکارت، لاک و کانت در همان دوره است. برخلاف فلسفه پیشین این باور که حقیقت می‌تواند به وسیله فرد و با حواسش کشف شود ابتدا در آرا دکارت و لاک پدیدار شد و این اعتقاد به فرد و توانایی‌اش در شناخت جهان و کشف حقیقت بر نگاه نویسندگان به جهان را متأثر ساخت و مبنایی بر ساختاردهی جدید ادبیات روایی فراهم شد.
البته پیدایش رمان هم مثل هر تحول هنری و اجتماعی علاوه بر عوامل نرم‌افرازی و ذهنی مثل فروکش کردن باور به ارزش ادبیات گذشته، فروپاشی جهان حماسه، سکولاریسم عمومی، برآمدن بورژوازی و غیره به برخی عوامل سخت‌افزاری هم نیاز داشت. پیدایش و گسترش صنعت چاپ در مقیاس تجاری، افزایش سوادآموزی، گسترش بی‌سابقه جمعیت کتابخوان، بهبود شرایط زنان به عنوان خوانندگان و مشتریان مشتاق رمان، گسترش طبقه متوسط با ذوق و سلیقه خاص که مطالبه‌گر محصول ادبی متفاوتی بودند از جمله عواملی بودند که بستر سخت‌افزاری رشد و تکوین رمان را فراهم آوردند.
خلاصه آن‌که مدرنیته، محصولات و پیامدهایش پیش‌شرط‌های پیدایش رمان بودند. برای انتقال این شکل ادبی به هر جای جهان هم نیاز بود این شرایط کم و بیش در آنجا به وجود آید. رمان شکل ادبی متناسب با دنیای و عصر مدرن است به قول لوکاچ رمان سنخی‌ترین نوع ادبی جامعه سرمایه‌داری است. براساس آنچه گفته شد ما نمونه این نوع ادبی را نمی‌توانیم در قدیم جستجو کنیم و هر گونه‌های روایت‌های داستانی منثور یا نظمی که مشابه با آن می‌بینیم تفاوت‌هایی با رمان دارند که از هم متمایزشان می‌کند.
خواننده حرفه‌ای رمان
نزدیک به یک قرن است که رمان به صورت رایج‌ترین و مردم‌پسندترین شکل‌های هنر درآمده است. خیلی‌ها در اوقات فراغت‌مان به سراغ این گونه ادبی جذاب و پرکشش می‌رویم و در دنیای شگفت‌انگیزی که نویسندگان خلق کرده‌اند غرق می‌شویم و از آن لذت می‌بریم. بسیاری از کارگردانان سینما، تئاتر و تلویزیون هم به سراغ رمان‌های بزرگ رفته‌اند و آن را به تصویر کشیده‌اند. بینوایان، الیورتویست، مهاجران، زنان کوچک و... نمونه‌ای از این اتفاق هستند که در خاطرات دوران کودکی بسیاری از ما جای گرفته‌اند. اما متأسفانه در همین استقبال به رمان از سوی عامه مردم در برخی موارد وجه سرگرمی و لذت بردن از روایت رمان بیش از بن‌مایه اصلی و رسالتی که می‌تواند این گونه ادبی بر دوش بکشد مورد توجه واقع شده و در نتیجه ما شاهد آثار ناپخته یا زردی هستیم که در ظاهر اسم رمان را یدک می‌کشد اما باطن‌شان تهی از ویژگی‌های اصلی و اساسی این گونه ادبی است. نگاه به رمان‌های بزرگ دنیا و توجه به محتوایشان تأییدی بر این سخن است.
«هنوز بهترین رمان‌های امروز ما، رمان‌های قرن نوزدهم است. در قرن نوزدهم رمان‌هایی نوشته شد که نظیر آن‌ها دیگر نیامده است. در فرانسه، در روسیه، حتی در انگلیس، رمان‌هایی نوشته شده که هنوز تا امروز نظیر آن‌ها نیامده است. پس رمان، می‌ماند و گسترش هم دارد و تبیین و توصیف فوق العاده و ریز هم دارد. شما این خصوصیات را در کدام هنر دیگر می‌توانید پیدا کنید؟ این خصوصیات نه در موسیقی هست، نه در سینما هست، نه در تئاتر هست، نه در شعر هست. اصلا نمی‌شود شبیه رمان چیزی پیدا کرد؛ هم ترجمه می‌شود. هم همه جا می‌رود، هم می‌ماند، هم کهنه نمی‌شود.» (دیدار با گروه ادبیات جنگ بنیاد جانبازان ـ ۲۵/۷/۱۳۷۲)
این فرمایشات رهبر انقلاب که به اذعان اطرافیان و خودشان یک رمان‌خوان حرفه‌ای هستند بالاترین سند در جهت تأیید جایگاه ارزشمند رمان است. ایشان به واسطه مطالعه زیاد خود را یک آدم عامی در این حوزه نمی‌دانند «من در مقوله‌های سینمایی و هنرهای تجسمی و تصویری و امثال این‌ها ورود ندارم. یعنی یک مستمع عامی هستم اما در مورد شعر و رمان نه، آدم عامی نیستم. از این آثاری که وجود دارد، زیاد خوانده‌ام.» و به همین خاطر به مناسبت‌های مختلف در این باب فرمایشاتی داشته‌اند و از کتب مختلفی نام برده‌اند. علاقه ایشان به رمان‌های مطرح ( البته در کنار آثار داخلی) به حدی است که حتی برخی از کتاب‌ها را قبل از ترجمه به فارسی مطالعه کرده‌اند؛ «خلاصه انگلیسی کتاب‌های جین اوستین، از جمله همین کتاب «غرور و تعصب» را من خوانده‌ام.»
غرور و تعصب
رمان «غرور و تعصب» رمان مشهوری از جین آستین، نویسنده انگلیسی است. اکثر منتقدان رمان «غرور و تعصب» را بهترین اثر جین آستین می‌دانند و خود او آن را «بچه دلبند من» می‌نامید.
غرور و تعصب داستان خانواده‌ای از طبقه متوسط است. طرح آن بر اساس آداب معاشرت و طریقه رفتار ظاهری شخصیت‌های اصلی و فرعی داستان، شکل بسیار منسجم و محکم خود را یافته است. در این رمان به آداب و رسوم اجتماعی، سنت‌ها و عادات طبقات معینی از جامعه در چارچوب خاصی از زمان و مکان، سهم عمده‌ای داده می‌شود.
همان‌طور که اشاره کردیم رمان نباید فقط برای سرگرمی باشد. حضرت آقا هم در معرفی یکی از رمان‌های معروف به این مسأله اشاره کرده و می‌فرمایند: «داستان معروف «استاندال» نویسنده معروف فرانسوی که «سرخ و سیاه» یکی از کتاب‌های اوست از داستان‌هایی است که 100 سال است به همه زبان‌های دنیا ترجمه شده و سال‌ها پیش به فارسی هم ترجمه شده است. جوانی با خصوصیات حضرت یوسف وارد خانه‌ای می‌شود. البته خانه هم نسبتا اشرافی است. نه مثل خانه عزیز مصر، این جوان هم مثل یوسف نیست. عینا همین حادثه اتفاق می‌افتد. یعنی بانوی خانه، عاشق این پسر جوان می‌شود، ماجراهای بین این زن و جوان، مظهر پلیدی است؛ پلیدی جنسی، خیانت، دنائت، بدقولی، پیمان‌شکنی، شهوترانی و غرق شدن در هوس‌ها! استاندال یکی از شاهکارهای قصه‌نویسی فرهنگ غرب است و به خاطر همین کتاب، جزو رمان‌نویس‌های درجه‌ی اول فرانسه نام برده می‌شود. این کتاب هم از رمان‌های درجه‌ی یک و یکی از 10 رمان معروف دنیاست. رمان را فقط برای این نمی‌نویسند که کسی سرگرم شود. این‌ها پیام دارند و نشان دهنده فرهنگند. یعنی در واقع زندگی را به نحوی به خواننده خودش تعلیم می‌دهند»
در برخی فرمایشات رهبر انقلاب از رمان به عنوان یکی از منابع مطالعات تاریخی نام برده شده است که نسبت به کتب تاریخی خصوصیات را دقیق‌تر و ریزتر هم بیان می‌کند. مثلا در باب مطالعه درباره انقلاب شوروی می‌فرمایند: «... بنده مطالب زیادی در این زمینه‌ها خوانده‌ام و تقریبا جزئیات قضایا را می‌دانم. یعنی هم از طریق نوشته‌های مستقیم و تاریخ‌نگاری و هم از طریق داستان‌هایی که در این زمینه نوشته شده است و خیلی از خصوصیات را دقیق‌تر و ریزتر و روشن‌تر بیان می‌کند، می‌دانم که در شوروی سابق چه گذشته است.»
این مطالعه رمان‌های تاریخی بارها در صحبت‌های رهبر انقلاب نمود و بروز داشته و ایشان به آثاری در این زمینه اشارات دقیقی داشته‌اند: «... اما همان انقلاب خشن غیرقابل پذیرش، عده بی‌شماری از روشنفکران، نویسندگان و شعرای درجه‌ی یک روسیه‌ی آن زمان را جذب کرد. حتی کسانی هم که ابتدا مخالف انقلاب سوسیالیستی بودند، پس از مدتی جذب آن شدند. یکی از آن مجذوبین آلکسی تولستوی است که من یکی دوبار به مناسبتی اسم او را در جمع بعضی از شما آقایان که به این جا آمده بودید آورده‌ام. چون از او خیلی خوشم می‌آید. او که چند کتاب معروف هم دارد، نویسنده عجیبی است. آلکسی تولستوی تا سال 1925 میلادی، ضدانقلاب بوده است و حتی از کشور فرار می‌کند... ولی پس از مدتی که به شوروی برمی‌گردد، کتاب «گذر از رنج‌ها» را می‌نویسد... «گذر از رنج‌ها» رمانی بسیار عالی در باب انقلاب سوسیالیستی شوروی است. این آدم که ابتدا ضد انقلاب بوده است، چنین کتابی می‌نویسد.... بنده دو رمان از رمان‌های معروف و درجه یک در این خصوص را خواندم و با هم مقایسه کردم؛ اگر چه بیش از دو کتاب و تقریبا می‌َشود گفت تعداد زیادی کتاب راجع به انقلاب اکتبر خوانده‌ام. یکی از این دو رمان «دن آرام» اثر شولوخف است که معروف است.... دومین رمان هم «گذر از رنج‌ها»ی آلکسی تولستوی است که گفتیم ابتدا ضد انقلاب بود. رمان «گذر از رنج‌ها» نه تنها از لحاظ داستانی بلکه از لحاظ گرایش به اصول انقلاب و مجذوب بودن در مقابل حوادث و پدیده‌های انقلاب و ترمیم زیبای حوادث آن، بهتر از رمان «دن آرام» است. «گذر از رنج‌ها» در واقع چهره انقلاب را زیبا ترسیم کرده و زیبا نشان داده است.»
گذر از رنج‌ها
کتاب «گذر از رنج ها» که در سه جلد به قلم الکسی تولستوی نوشته شده کتابی ارزشمند است که همه تجربه‌های تاریخی رمان‌نویسی عظیم قرن نوزدهمی روسیه را در بردارد. این کتاب به واقع پر از تحرک و عمل است وبه دریایی گاه توفنده و مهارناپذیر وگاه آرام و موزون شبیه است. تولستوی این رمان را بر سنت تاریخی و در حال تحول ملت روس بنا کرده است و دامنه تاریخی آن(1914 تا 1919) فراز و فرود‌های جنگ جهانی اول و سپس انقلاب اکتبر و جنگ‌های داخلی را در بر می‌گیرد.
آشنایی رهبری با رمان‌های روز دنیا و داشتن اطلاعات گسترده درباره زندگی و شرایط اجتماعی رمان‌نویسان جهان و اوضاعی که رمان‌ها در آن خلق شده‌اند، باعث شده ایشان به شناخت دقیقی از زندگی اجتماعی ملت‌های دیگر دست یافته باشند: «... شما ببینید آن وقت‌ها که در آمریکا خبری از موج چپ بود ـ حالا که دیگر این خبرها نیست ـ چپ‌های آمریکا اعم از گروه‌های کمونیست یا سوسیالیست و اجتماعاتشان تحت چه شرایطی زندگی می‌کردند! شما رمان‌هایی را که بعضی از نویسندگان دارای گرایش به چپ، مثل «هوارد فاست» نوشته‌اند... بخوانید و ببینید درباره چپ‌ها چه مطالب تکان دهنده‌ای آورده‌اند! همین کتاب معروف «خوشه‌های خشم» اثر «جان اشتاین بک» یا دیگر کتابش را که الان در ذهنم نیست، بخوانید و ببینید راجع به وضع چپ‌ها و برخورد سردمداران مرکز به اصطالح دموکراسی با آن‌ها چه نوشته است!»
خوشه‌های خشم
کتاب خوشه‌های خشم رمانی بسیار جذاب و خواندنی از جان اشتاین‌بک نویسنده آمریکایی است. این رمان درباره دوره‌ای از تاریخ آمریکاست که قحطی و ماشینیسم باعث آواره شدن هزاران هزار خانوار شد و داستان کتاب روایت یکی از این خانواده‌هاست. جان اشتاین‌بک در سال ۱۹۶۲ به خاطر آثارش و به‌خصوص به خاطر دو کتابِ خوشه‌های خشم و موش‌ها و آدم‌ها توانست برنده جایزه نوبل ادبیات شود.
حضرت آقا گاها درباره برخی از رمان‌هایی که خوانده‌اند نگاه خاصی داشتند و آن‌ها را بسیار پسندیده‌اند و درباره آن‌ها جملاتی به تأیید و تعریف فرموده‌اند. مانند برخی از نوشته‌های رومن رولان یا بینوایان ویکتورهوگو. ایشان «جان شیفته» اثر رومن رولان این‌گونه وصف کرده‌اند: «قيمت کتاب «جان‌شيفته» «رومن رولان» به مراتب از اين بيش‌تر است؛ هم تاريخ است، هم ادبيات است، هم اخلاق است، هم هنر است. اين کتاب همه چيز است. اين کتاب را من سال‌ها پيش خوانده‌ام.»
جانِ شیفته
جان شیفته، داستان جانی است که شیفته زندگیست. داستان زنی که در عمق جامعه‌ای سترون از عشق، نطفه‌ای عاشقانه را می‌پرود، می‌بالد و از تمام دردهایی که برای زیستن می‌کشد بزرگوارانه، لذت می‌برد. رمان جان شیفته، فرانسه در ابتدای قرن بیستم را به تصویر می‌کشد و وضعیت اجتماعی این دوران را برای خواننده به وضوح شرح می‌دهد. شخصیت اصلی رمان جان شیفته، زنی به نام آنت ریوی یر است و رولان در طول داستان، چگونگی بیداری زنان فرانسه را برای مخاطب بازگو می کند.
«بینوایان» کتاب دیگری است که مورد توجه ویژه ایشان قرار گرفته به طوری که آن را برترین رمان معرفی می‌کنند: «به نظر من بینوایان ویکتور هوگو برترین رمانی است که در طول تاریخ نوشته شده است. من همه رمان‌های طول تاریخ را نخوانده‌ام، شکی در این نیست، اما من مقدار زیادی رمان خوانده‌ام که مربوط به حوادث قرن‌های گوناگون هم هست... وقتی نگاه می‌کنم به این رمانی که ویکتور هوگو نوشته، می‌بینم این چیزی است که اصلا امکان ندارد هیچ کس بتواند بهتر از این بنویسد یا نوشته باشد و معروف نباشد و مثل منی که در عالم رمان بوده‌ام، این را ندیده باشم یا اسمش را نشنیده باشم... من می‌گویم بینوایان یک معجزه است در عالم رمان‌نویسی، در عالم کتاب‌نویسی. واقعاً یک معجزه است... من به همه جوان‌ها توصیه می‌کنم.... بارها این را گفته‌ام که بروید یک دور حتما بینوایان را بخوانید. این بینوایان کتاب جامعه‌شناسی است، کتاب تاریخی است، کتاب انتقادی است، کتاب الهی است، کتاب محبت و عاطفه و عشق است.»
توجه رهبر انقلاب به این‌گونه مهم ادبی تا حدی است که گاها از رمان‌نویسانی نام برده‌اند که شاید اسمشان هم به گوش ما هم نرسیده باشد: «رمان نویس معروف رومانیایی ـ زاهاریا استانکو ـ کتابی دارد. نمی‌دانم شماها خوانده‌اید یا نه؟ من این کتاب را سال‌ها پیش خوانده‌ام...»
هنوز در باب رمان این‌گونه مهم ادبی حرف‌هایی باقی‌مانده است به خصوص که هنوز از نحوه ورودش به ایران عزیز و سرنوشتش سخنی نگفته‌ایم. پس در شماره آینده هم همراه‌مان باشید تا گشت و گذارمان را در این دنیای شگفت‌انگیز ادامه دهیم.