کلید رشد

مریم کمالی نژاد

«توجه» نکته‌ای حساس و کلیدی در تربیت است. خوب می‌دانیم که توجه به کودک امری ضروری است. برخی مشکلات روحی و جسمی کودکان ریشه در عدم توجه به کودکان دارد. اما توجه درست، به‌جا و به شیوه مناسب، باعث از بین رفتن بسیاری از مشکلات رفتاری کودکان، بهبود روابط میان والدین و فرزندان و بالا رفتن اعتماد‌به‌نفس فرد می‌شود. اما برخی از والدین در «توجه» به کودک دچار سردرگمی هستند. تصور عامه بر این است که توجه به کودک باعث لوس شدن کودکان می‌شود، بنابراین والدین گیج می‌شوند که چه زمانی باید توجه‌شان را از کودک بگیرند. هم‌چنین گاهی والدین گمان می‌کنند که به قدر کافی به کودکشان توجه می‌کنند اما خود کودک یا روانشناس به آن‌ها می‌گوید که به قدر کافی به کودکتان توجه نکرده‌اید در این مواقع معمولا والدین دل‌ شکسته و ناامید می‌شوند، آیا این والدین کوتاهی کرده‌اند؟ خیر! فقط تعریفشان از «توجه کردن به کودک» با تعریف درست آن متفاوت بوده است. با ما باشید تا در این‌باره بیشتر صحبت کنیم.

بی‌توجهی؛ چرا و چگونه؟

همان‌قدر که توجه کردن به کودک، امری حیاتی در تربیت و رشد اعتماد‌به‌نفس کودک است، بی‌توجهی نسبت به رفتارهای اشتباه نیز، می‌تواند راه‌حلی مناسب و ابتدایی برای خاموش کردن رفتار کودکان زیر 5 سال باشد. تصور کنید که کودک کلمه بدی را که ما به آن «فحش» می‌گوییم از کسی یاد گرفته است و مدام آن را به کار می‌برد. عکس‌العمل والدین معمولا تعجب، برآشفتن و دعوا کردن است؛ «دیگه این حرفو نزن. خیلی حرف بدیه، اینو از کجا یاد گرفتی؟» حتی ممکن است که والدین به کتک زدن کودک هم روی آورند و این زمانی است که با روش‌های دیگر نتوانسته‌اند حرف بد را از زبان کودک بیندازند. کودک گاهی توجه منفی شما را هم می‌پسندد. در واقع اگر او توجه کافی و درست ندیده باشد، یا حتی پیش از این با انجام کارهای غلط و زدن حرف‌های بد توانسته باشد، توجه‌تان را جلب کند، باز هم آن را رفتار را انجام می‌دهد و آن حرف را به زبان می‌آورد. راهکار در این مواقع بی‌توجهی است. گاهی برای خاموش کردن یک رفتار در کودک باید هنگامی که کودک برای جلب توجه شما آن حرف را به زبان می‌آورد یا رفتاری غلط را انجام می‌دهد، نه توجه مثبت و نه توجه منفی از شما ببینید. بی‌توجهی در این زمان‌ها و به شکل محدود و فقط نسبت به یک رفتار خاص، نتیجه مثبتی به همراه دارد که این، همان خاموش شدن رفتار بد در کودک است.

توجه کردن چیست؟

در هر سن و سالی توجه کردن مصداق‌های متفاوتی پیدا می‌کند. برای نوزادی که نیازش سیر شدن، تمیز بودن و خوابیدن به موقع است، رسیدگی به نیازهای او به موقع و به قدر کافی، همان توجهی است که به آن نیاز دارد. تشخیص درد کودک و برطرف کردن آن، نگه داشتن او در آغوش و برقراری رابطه چشمی و لمسی با کودک، همان توجهاتی است که باید به نوزاد کرد. اما یک سال بعد، همین نوزاد نیازهای فراتری دارد و توجهات دیگری می‌طلبد. شما دیگر با خوردن و خوابیدن و رفع درد نمی‌توانید بگویید که تمام توجهی که لازم داشته را به او داده‌اید. کودک یک ساله، نیاز اساسی به بازی کردن دارد، نیاز به صحبت کردن، آشنایی با دنیای اطراف و... در تمام این نیازها، نقش والدین بسیار ضروری است و فراهم آوردن این شرایط خود نوعی توجه به کودک است. همان‌طور که کودک بزرگتر می‌شود توجه کردن به او هم سر و شکلی جدید می‌گیرد.

نکته مهم در توجه کردن زمانی است که شما باید به رفتارهای مثبت و عملکردهای خوب کودک توجه نشان داده و آن‌ها را توصیف و تشویق کنید. در واقع به این کار به او می‌گویید که حواس و توجه‌تان کاملا به اوست و کارهای خوبش را می‌بینید. این امر سبب رشد اعتماد‌به‌نفس در کودک می‌شود.

چه کنیم؟

دقیقا همان رفتاری که در کودک دیده‌اید و می‌خواهید آن را رشد دهید توصیف کنید. این امر سبب می‌شود که کودک بفهمد تمام حواس و توجه شما به رفتار اوست. مثلا بگویید: «دخترم امروز اسباب‌بازی‌هایش را بعد از بازی سر جایش گذاشت» یا «امروز پسرم با صدای بلند و رسا به همسایه سلام کرد» صرفا توصیف کنید و بعد از جمله توصیفی با یک جمله تشویقی آن رفتار را تقویت کنید. «دخترم امروز اسباب‌بازی‌هایش را بعد از بازی سرجایش گذاشت و من واقعا خوشحال شدم» «پسرم امروز با صدای بلند و رسا به همسایه‌ها سلام کرد و من حسابی به این پسر مؤدبی که دارم افتخار کردم»

توجه با احساسات منفی یا مثبت

توجه ما می‌تواند همراه با احساسات مثبت یا منفی همراه باشد. بله، هر کودکی که شروع به گریه کردن و جیغ کشیدن کند، والدینش را به عکس‌العملی وادار می‌کند. ممکن است مادر سرش را از توی گوشی بیرون بیاورد و بگوید: «دیوونه‌م کردی تو، چقدر گریه می‌کنی؟معلومه چته؟» و بعد به بچه غذا می‌دهد، یا نیاز دیگر او را برطرف می‌کند. اما این توجه همراه با سرزنش، توجه همراه با توهین، توجه همراه با عصبانیت و خشم، توجهاتی نیستند که ما بتوانیم به آن‌ها افتخار کنیم و بعدا بگوییم من نیازهای بچه‌ام را کاملا برطرف کرده‌ام. توجه به کودک باید با محبت، آرامش و روی خوش باشد. توجه با احساسات منفی، سبب اضطراب در کودک می‌شود.

توجه همراه با ایرادگیری

شما والدین حساس، منطقی و بسیار منظمی هستید. این مسائل از شما فردی سخت‌گیر در تربیت ساخته است. شما فرزندتان را با یک الگویی که از پیش در ذهنتان از کودک کامل، ساخته‌اید مقایسه می‌کنید، بنابراین هیچ رفتار اشتباه و خلاف آنچه می‌پندارید را برنمی‌تابیند و مدام در حال ایرادگیری از کودکتان هستید. البته که به رفتارش توجه می‌کنید، اگر توجه نکنید که متوجه رفتارهای که خلاف معیارهایتان نمی‌شوید، اما این توجه نیز توجه مثبتی نیست، چون به ایرادگیری ختم می‌شود و این امر اعتماد‌به‌نفس کودکتان را به شدت کاهش می‌دهد.

تصویر ذهنی یا خودپنداره

خودپنداره، آن تصویری است که از خودمان داریم. تصویری که در ذهن می‌سازیم و به ما می‌گوید آدم دوست‌داشتنی‌ای هستیم، یا ملال‌آور و دوست‌‌نداشتنی، فرد توانمندی هستیم یا بی‌عرضه و ناتوان، آدم مؤدبی هستیم یا بی‌ادب و گستاخ، حتی احساسی که ما از صورت و بدنمان داریم بخشی از آن وابسته به نظری است که از اطرافیانمان می‌گیریم. این تصویر از کودکی شروع به ساخته شدن می‌کند و تا بزرگسالی ادامه دارد. کودک شما نیز از این اصل مستثنی نیست. شما با توجه مثبت، تصویر ذهنی و خودپنداره کودکتان را به بهترین وجه می‌سازید. توجهی که به او می‌گوید ظاهری مناسب و زیبا دارد، فردی دوست‌داشتنی و لایق توجه و احترام است و البته برعکس این مسائل هم با توجه منفی یا بی‌توجهی اتفاق می‌افتد.

توجه مثبت چگونه ابراز می‌شود

اولین راه ابراز توجه مثبت برطرف کردن نیازهای کودک با روی باز و لبخند است. کودک شما نباید احساس کند که نیازمندی‌اش به شما سبب برآشفته شدن و عصبانیتتان می‌شود.

دومین راه ابراز توجه مثبت، توصیف رفتار خوب کودک است. همان‌طور که در بالا اشاره شد.

لبخند زدن به کودک

در آغوش کشیدن و نوازش کودک

استفاده از کلمات محبت‌آمیز و مثبت که رفتارهای خوب او را تشویق می‌کند و یا احساس محبت والد را نسبت به او بیان می‌کند.

هنگام توجه به کودک باید زبان گفتاری، زبان بدن، اشارات و به طور کلی تمام شما معطوف به کودک و منتقل‌کننده احساس خوب باشد.

کودک نقاشی‌اش را با خوشحالی نزد پدرش می‌برد و می‌گوید: «بابا ببین نقاشی‌مو» پدر همان‌طور که سرش توی گوشی است یا مشغول دیدن تلوزیون است، بدون این‌که سرش را برگرداند، می‌گوید: «آفرین پسرم، خیلی خیلی خوب کشیدی قربونت برم» لبخند هم می‌زند. مشخص است که بی‌توجهی پدر کاملا مشهود است و اثر مثبت کلمات خوب و قربان صدقه و لبخند را خنثی می‌کند.

من هم آدم‌ام

طبیعی است که هیچ کدام از ما نمی‌توانیم مدام لبخند بزنیم، هرگز عصبانی و کلافه نشویم، بی‌حوصله نباشیم و بداخلاقی نکنیم. ما نیز از شما چنین توقعی نداریم. اما اگر غالب اوقات چنین رفتارهایی داریم و در دسته والدین بی‌اعصاب و پرخاشگر و بی‌توجه دسته‌بندی می‌شویم، در وهله اول خودمان نیاز به درمان داریم. اما اگر گاهی به این احساسات منفی دچار می‌‌شویم و سعی می‌کنیم کودکمان کمتر در معرض آسیب بدخلقی ما قرار بگیرد، رفتارمان طبیعی است.