!
عاطفه میرافضل
علی‌اکبر دهخدا در یکی از مقالات چرند و پرندش در هفته‌نامه صوراسرافیل که در سال ۱۳۲۵ منتشر می‌شد، باور‌های خرافی روزگار خود از جمله چشم‌زخم و شور بودن چشم را که موجب بروز بیماری و اتفاقات شوم برای دیگران می‌شود مورد انتقادهای جانانه قرار می‌داد.
این ادیب و روزنامه‌نگار عصر مشروطه در این مقاله که متن آن در زیر می‌آید، تأسف و ناراحتی خود را از سطح فرهنگی جامعه بروز می‌دهد و گله‌های طنزآلود و پر کنایه، بیان می‌کند که چطور مردم به جای مراجعه به اطباء حاذق، ترجیح می‌دادند که به رمال و جن‌گیر روی آورند یا عنبرنسارا دود کنند یا در چشم بریزند. به بریده‌ای از این گلایه طنزآلود برگرفته از خبرگزاری ایسنا نگاهی می‌اندازیم.
«مکتوب یکی از مخدرات ای کبلا دخو!» خدا بچه‌های همه را از چشم بد محافظت کند. خدا این یکی یکدانه مرا هم به من زیاد نبیند. آی کبلایی! بعد از ۲۰ تا بچه که توی گور گذاشتم، اول و آخر همین یکی را دارم که آن را هم باباقوری شده‌ها، چشم‌حسودشان بر نمی‌داره که ببینندش.
دیروز بچّم صاف و سلامت توی کوچه ورجه‌ورجه می‌کرد. پشت کالسکه سوار می‌شد. برای فرنگی‌ها شعر و غزل می‌خوند. یکی از قوم و خویش‌های باباش که الهی چشمان حسودش از کاسه دربیاد، دیشب خانه ما مهمان بود. صبح یکی بدو چشم‌های بچم روی هم افتاد.
هی منو سرزنش می‌کنند که چرا سر و پای برهنه توی این آفتاب گرم بچه را ول می‌کنی توی خیابان. آخر چه کنم؟ الهی هیچ سفره‌ای یک‌نانه نباشه، چه‌کارش کنم. یکی یکدانه اسمش با خودش است که می‌گن خل و دیوانه میشه.
در هر صورت الان چهار روز آزگار است که نه شب داره نه روز، همبازی‌هاش صبح تا شب سنگ به درشکه‌ها می‌پرانند و بی‌ادبی میشه، گلاب به روتان تیغ زیر دم خر‌ها می‌گذارند، سنگ روی خط واگون می‌چینند. خاک به سر رهگذر‌ها می‌ریزند، اما حسن من توی خانه ورِ دلم افتاده. هر چه دوا و درمان از دستم آمده، کردم. روز به روز بدتر شده که بهتر نشده.
می‌گویند: ببرش پیش این دکتر موکترها. من می‌گم مرده‌شورشان را ببرد با دواهاشان. چه می‌دانم! این گرت مرت‌ها چه خاک و خلی است که به بچه می‌دهند. من این چیز‌ها را بلد نیستم. من بچم را از تو می‌خواهم. امروز، این‌جا، فردا قیامت. خدا کور و کچل‌های تو را هم از چشم بعد محافظت کند.
خدا یکیت را هزارتا کند. الهی! این سر پیری داغشان را نبینی. دعا و دوا هر چه می‌دانی، باید بچم را دو روزه چاقش کنی. دست و بالم تنگه، اما کور می‌شم کله قند تو را روی چشم می‌گذارم و برات میارم. خدا شما پیرمرد‌ها را از ما نگیرد.
جواب مکتوب
علیا مکرمه محترمه اسیرالجول خانم، اولا: از مثل شما خانم کلانتر و کدبانو بعید است که چرا با این که اولادتان نمی‌ماند، اسمش را مشهدی ماشاءللّه و میرزا ماندگار نمی‌گذارید. ثانیا همان روز اول که چشم بچه این طور شد چرا پخش نکردی که پس برود.
حالا گذشته‌ها گذشته است. من ته دلم روشن است. ان‌شاءالله چشم زخم نیست. از گرما و آفتاب این طور شده. امشب پیش از هر کار یک قدری عنبرنسارا، دود بده، ببین چطور می‌شود. اگر خوب شد که خوب شد.
اگر نشد، فردا یک کمی سرخاب پنبه‌ای یا نخی، یک خرده شیر دختر، یک کمی هم بی‌ادبی می‌شود پشکل ماچلاغ (الاغ ماده)، توی گوش‌ماهی بجوشان و بریز توی چشمش و ببین چطور می‌شود اگر خوب شد که خوب شد.
اگر نشد آن وقت سه روز، وقت آفتاب زردی، یک کاسه بدل چینی آب کن، بگذار جلو بچه، آن وقت نگاه کن به تورک‌های چشمش، اگر قرمز است، هفت تکه گوشت لخم، اگر قرمز نیست، هفت دانه برنج یا کلوخ حاضر کن هر کدام را بتکان، آن وقت ببین چطور می‌شود.
اگر خوب شد که خوب شد. اگر خوب نشد؛ سه روز ناشتا بچه را بی‌ادبی می‌شود گلاب به رویتان. امیدوارم دیگر محتاج به دوا نشود. اگر خدایی نکرده باز خوب نشد، دیگر از من کاری ساخته نیست. برو محله حسن آباد، بده سید فرج‌الله جن‌گیر او را نزله‌بندی کند.