عطرگس شمعدانی‌ها
صدیقه شاهسون
ـ آبجی شیرین... شیرین خانوم، حواست کجاس؟ ببین لوبیاها رو چقده درشت خرد کردی!
شیرین سرش را بلند کرد و به چشمان فاطمه زل زد.
ـ چیزی گفتی؟
ـ اوا... ما رو ببین با کی داریم درد‌و‌دل می‌کنیم. تازه می‌گه چیزی گفتی!
ـ خوب ببخشین حواسم جای دیگه بود.
فاطمه لبخندی شیطنت‌آمیز به لب راند.
ـ خودم که می‌دونم حواست کجاس. تو رو خدا یه نیگا به لوبیاها بنداز. مامان همیشه می‌گه باید اندازه یه بند انگشت، اونم از انگشت کوچیکت باشه. ماشااله تو هر کدومو اندازه خود انگشتت خرد کردی...تو جای مشتری باشی اینا رو شب عیدی می‌پزی بذاری جلو مهمون!
ابروهای سیاه و باریک شیرین در هم رفت.
ـ آخه آبجی خودت قضاوت کن... الان تو این هیر و ویر خونه‌تکونی و عید‌دیدنی وقت خواستگار اومدن و جواب دادن!
صدای باز شدن در کوچک حیاط، نگاه هر دو را به سمت خود کشاند. مادر با یک پلاستیک بزرگ سبزی که آن را دنبال خود می‌کشید، داخل شد. خواهر بزرگتر نگاهی به خود انداخت و با ته‌مانده لبخندی که روی لبش مانده بود گفت: «آبجی من که بار شیشه دارم. پاشو برو کمک مامان.» شیرین از جا بلند شد. از کنار شمعدانی‌ها که با گل‌های سفید و قرمزشان کنار سبزه‌های توی بشقاب‌ها خود‌نمایی می‌کردند، گذشت.
ـ مامان جان... مگه مجبوری همه رو یه دفه بیاری. گفتم که اگه زیاد خریدی، زنگ بزن بیام کمکت.
دختر پلاستیک را به زحمت از روی زمین بلند کرد و کنار درخت آلبالوی حیاط، جا داد.
ـ اوه چقدم سنگینه... چه جوری از در مغازه تا این‌جا کشوندی!
مادر چادر از سر گرفت و روی بند رخت پرت کرد. چند تار مویی را که با عرق روی پیشانی چین‌خورده‌اش چسبیده بود، کنار راند.
ـ آقای حجتی گفت این دفعه مشتری برای سبزی آماده زیاد داشته. مجبور شدم صبحی، سر گلشو بیارم، آماده کنیم بهش بدیم. خدا خیرش بده، همه حساب قبلی‌هاشم صاف کرد.
شیرین از یکی دو پله منتهی به ایوان بالا رفت و کنار دست خواهرش نشست.
ـ امروز اصلا حوصله سبزی پاک کردن نداشتم. خدا، خدا می‌کردم مامان سبزی نخره؛ ولی بر‌عکس شد.
فاطمه کمرش را به دیوار داد.
ـ آخ کمرم. خوب حق داری. اینا طبیعیه. یادت نیس وقتی آقا جوادی اینا اومده بودن خواستگاری من، تا یه هفته از خوراک مونده بودم.
شیرین نفسی بیرون داد.
ـ ولی آبجی، مال من یه کم فرق داره... موندم تو دودلی؛ نمی‌دونم جوابشونو چی بدم. خودت که شاهد بودی آقا رضا گفت اول زندگی باید با باباش تو یه خونه زندگی کنیم...
فاطمه وسط حرفش پرید و دلسوزانه گفت: «ببین آبجی اگه پسره رو نمی‌شناختیم، زیاد اصرار نداشتم. الان سه ساله وردست آقا جواد تو تعمیرگاه با جون و دل کار می‌کنه، بچه سالمیه. حیف نیس به خاطر شغل باباش، چند روزه منتظرشون گذاشتی؟ معلوم نیس فردا کی بیاد خواستگاریت. یکی مثل پسر عفت خانم، یا خدای نکرده یه آدم معتاد؛ یا چه می‌دونم. اصلا این حرفا رو ول کن. من که می‌دونم دل تو هم پیش آقا رضاس...
مادر که به پچ‌پچ کردن‌های آن‌ها مشکوک شده بود، همان‌طور که صورتش را پای شیر آب می‌شست، گفت: «چی می‌گه آبجیت؟ باز دوباره گیر داده به شغل بابای پسره!» شیرین سکوت را لحظه‌ای مهمان چشمان شفافش کرد. بعد از مکثی کوتاه از پشت لبانی که به برگ گل سرخ می‌ماند، گفت: «به خدا مامان می‌خوام فکر نکنم، ولی... » مادر به آن‌ها نزدیک شد. با بال‌های روسری، صورتش را خشک کرد.
ـ دیشب که دیگه راضی شده بودی. کسی چیزی گفته؟
رو به فاطمه کرد.
ـ تو دو‌دلش کردی؟
فاطمه با تعجب جواب داد: «نه به خدا. من که از خدامه به پسر به اون خوبی جواب بله بده. صبح عفت خانوم زنگ زد، لوبیا می‌خواست. خانوم از وقتی رفته و برگشته، دمغ شده.»
مادر چاقو را از دست شیرین گرفت.
ـ شیرین جان، عفت‌خانوم باز فضولی کرده، چیزی گفته؟
ـ نه مامان فقط یه کم شوخی کرد.
مادر پرسید: «چه جور شوخی؟ شوخی‌های اون پشتش یه دنیا نیش و کنایه‌س. مخصوصا که بعد از اون جریان باهامون مثل دشمن کهنه شده!» عاطفه می‌دانست که اگر حرف‌های به ظاهر شوخی عفت‌خانوم را تعریف کند، جنجال بزرگی به پا می‌شود؛ بنابراین از جواب دادن طفره رفت.
ـ نه مامان چیز خاصی نگفت.
مادر که حالا دیگر ابروهای کم‌مویش قدری در هم گره خورده بود، به چاقو اشاره کرد.
ـ آره جون خودت، تو گفتی منم باور کردم. اون چاقو رو بده کمکتون کنم شب عیدی زودتر اینا رو آماده کنیم بدیم دس مردم... فاطمه مادر، اگه خسته شدی پاشو برو دراز بکش. شیرین خانوم تو هم برو دو تا چایی بریز وردار بیار. قیافه پکرتو که می‌بینم اعصابم خورد می‌شه.
شیرین با بی‌حوصلگی به آشپزخانه رفت. استکان‌ها را در سینی برنجی قدیمی جفت کرد. قوری را از سر کتری روی گاز برداشت. از پشت شیشه آشپزخانه به درخت آلبالوی پر شکوفه که عروس خانه شده بود، خیره ماند. دست نسیم گلبرگ‌های سفید آلبالو را چون مروارید از شاخه‌ها جدا می‌کرد و کف حیاط می‌پاشید. اما چهره عفت‌خانم با آن لبخند تمسخر‌آمیزش، همه دلخوشی‌های او را به باد می‌داد.
ـ به سلامتی شیرین جون شنیدم برات خواستگار اومده. می‌گن پسره پسر خوبیه، حیف که باباش... می‌گن اگه بهش جواب بله بدی، باید تا ابد خونه بابای پسره زندگی کنی!
بعد قیافه‌ای خیرخواهانه به خود گرفته و گفته بود: «والا وقتی فکرشو می‌کنم با آدمی سر یه سفره باشی که روزا مُرده... اصلا ولش کن. یه دعانویس خوب می‌شناسم، اگه جواب بله دادی، بهش می‌گم یه دعای دفع ترس برات بنویسه!» شیرین با دستپاچگی سر حرف را پیچانده و با یک دنیا فکر و خیال به خانه برگشته بود. هنوز هم بعد از آن همه کینه‌ای که عفت‌خانم از آن‌ها در دل داشت؛ دلیل دلسوزیش را نمی‌فهمید.
داغی دسته قوری کمکم چون سوزنی بر بند انگشتان دختر جوان فرو رفت؛ که صدای مادر از ایوان او را به خود آورد.
ـ شیرین، شیرین داری میای اون آب‌پاشم بیار یه کم بپاش به این سبزه‌ها...اگه پلاسیده بشن از رنگ و رخ می‌افتن دیگه کسی نمی‌خردشون.
دختر سینی چای به دست به ایوان برگشت. همین که خواست سراغ سبزه‌ها برود؛ صدای زنگ در به گوش رسید. به طرف در رفت. لنگه در که باز شد، چهره عفت‌خانوم به صورتش خیره شد.
ـ شیرین جون اومدم شماره و آدرس اون دعا‌نویسه رو بهت بدم...
دختر نگاهی به چادر مشکی زن که برخلاف عادت همیشگی به سر کرده بود و کیپ تا کیپ صورت گوشتالو و پهنش را قاب گرفته بود، انداخت؛ و جوری که مادر متوجه عفت‌خانوم نشود لای در را کمی بست و آرام گفت: «ببخشین بذارین باشه اگه خواستم بعدا خودم میام ازتون می‌گیرم...» هنوز حرف دختر جوان تمام نشده بود که کسی با فشار لنگه در را تا آخر باز کرد. نگاه پر غیض مادر، بر صورت عفت‌خانم چنگ انداخت.
ـ عفت‌خانم، تو دست از فضولی بر نمی‌داری!
زن همسایه که از حرکت او جا خورده بود، دختر را کنار زد و وارد حیاط خانه شد.
ـ چیه انگار توپت پره؟ من مثل تو ندید بدید نیستم که وقتی برا دخترم خواستگار بیاد، زیر زیرکی کار کنم. خدارو شکر سه تا دسته گلشو داشتم که خواستگارا، رنگ و وارنگ پاشنه خونه‌مونو از جا در می‌آوردن.
مادر که دیگر گوشه لبش از شدت خشم می‌پرید؛ در حیاط را بست و جلوتر آمد.
ـ دختر من احتیاج به دعانویس نداره که تو براش آدرس بیاری. من حوصله دهن به دهن شدن با تو رو ندارم؛ یا سنگین و رنگین پاشو بریم بالا یه چایی بخور یا این‌که خوش اومدی!
فاطمه که هنوز گیج ماجرا بود، برای این‌که کار به جای باریک نکشد؛ از چند پله منتهی به حیاط پایین آمد.
ـ ا... سلام عفت‌خانوم بفرمایین بالا، اتفاقا شیرین تازه چایی آورده...
ـ دستون درد نکنه. دیدم چه جوری مامان‌خانومت چند وقت پیش حق همسایگی رو جا آورد و منو سکه یه پول کرد.
زن در حالی‌که چادر از سرش افتاده بود، نگاهی به شیرین انداخت و با طعنه ادامه داد: «خدا وکیلی... خانواده ما با اون پسر دسته گلم، چی کم داشتیم که دخترتو می‌خوای بدی به طایفه مرده شورا!» رنگ از رخسار دختر جوان پر کشید. مادر که متوجه اوضاع شده بود، دست دختر را گرفت و در گوشش گفت: «برین با آبجیت نهارو بار بذارین. الان دیگه آقا جوادم پیداش می‌شه. این امروز از رو دنده چپ بلند شده. مطمئنم از قصد به تو گفته بوده لوبیا ببری. می‌خواسته سر از کارمون در بیاره.» سرش را برگرداند.
ـ عفت‌خانوم اولا که ما هنوز بهشون جواب بله ندادیم. ثانیا پسره هر چی باشه اهل کار و زندگیه. ماشاالله هزار ماشاالله گل پسر شما که یه روزم نمی‌تونه دل از کفتراش بکنه، از بالا پشت‌بوم بیاد پایین! چطوری می‌خواد زن و زن‌داری کنه!
عفت‌خانم که انگار بدجوری از کنایه زن، دلخور شده بود؛ چادرش را از روی شانه‌هایش جمع کرد و با صدایی که حالا بالاتر رفته بود، گفت: «تا حالا چیزی برا بچه‌م کم نذاشتم که نتونه از عهده زندگیش بر بیاد. خوب چی کار کنه؛ هر کی به یه چیزی عشقش می‌کشه! اگه تو هم یه ذره عقل داشته باشی، اون وقت می‌فهمی سر سفره به قول خودت کفتر باز نشستن بهتره، یا زد و خورد کردن با مرده‌شورا! دختر بیچاره چند وقت دیگه از بس فکر و خیال می‌کنه جنی می‌شه!» حرف‌های کنایه‌آمیز زن چون طوفان بر باغ رؤیای دختر جوان می‌وزید و نهال امیدش را بی‌برگ و بار می‌کرد. رنگ، مثل کبوتری بی‌پناه از رخساره‌اش پرید و بغض راه نفسش را تنگ کرد. بی‌هیچ حرفی از پله‌ها بالا رفت و کنج اتاق چمباتمه زد. فاطمه که متوجه او شده بود به دنبالش رفت.
ـ چت شد آبجی؟
انار بغض دختر جوان ترک خورد. یاقوت اشک بر روی گونه‌های برجسته‌اش فرو ریخت.
ـ اگه سایه بابا بالا سرمون بود حالا اینم به خودش جرأت نمی‌داد گاه و بی‌گاه تیکه بپرونه... دلم خیلی هوای بابا رو کرده. مگه مامان چقد صبر داره. داره بخاطر ما خودشو داره به آب و آتیش می‌زنه... تو رو خدا آبجی تنهام بذار؛ دلم داره می‌ترکه. امروز قرار بود زنگ بزنن جواب بگیرن، نمی‌دونم چی جوابشونو بدم...
شیرین تازه داشت بقچه دلش را برای خواهرش پهن می‌کرد که صدای جیغ عفت‌خانم، هر دو را هراسان به سمت حیاط کشاند. مادر با دو دست گونه‌های رنگ‌باخته‌اش را گرفته و در حالی که چشمانش از تعجب چاک خورده بود؛ مثل مجسمه وسط حیاط خشکش زده بود. زن همسایه با پیشانی غرق خون کنار دیوار وا رفته بود و آه و ناله می‌کرد. فاطمه سراسیمه به مادر نزدیک شد.
ـ چی‌شده مامان؟
زن با صدایی لرزان گفت: «نمی‌دو... نم مادر. زنیکه کولی یهو بلند شد سرشو کوفت تو دیوار!
شیرین، زیر بغل زن را گرفت.
ـ پاشین عفت‌خانم. حالتون خوبه؟
زن همسایه دستش را که پر خون شده بود، رو به آن‌ها گرفت.
ـ دستت درد... نکنه. حالا دیگه منو هل می‌دی تو دیوار، تازه بهمم می‌گی زنیکه کولی.
ـ اوا خدا مرگم بده، گفتم نیت خیری نداشتی سر صبحی این جوری اومدی در خونه. بنده‌خدا بیخود آویزون مردم نشو. بی‌مقدمه پاتو کردی تو زندگی ما؛ بعدشم مث دیونه‌ها سرتو می‌زنی تو دیوار که چی بشه؛ مثلا می‌خوای با این کارات خواستگار دختر منو بپرونی که به پسر یه‌لا‌قبای تو جواب بله بدیم.
عفت‌خانم با بی‌حالی از جا بلند شد. با پشت دست لیوان آب‌قندی را که فاطمه روبرویش گرفته بود، پس زد.
ـ حالا می‌بینی کولی کیه. وقتی احضاریه دادگاه اومد در خونه‌تون، اون وقت می‌بینم بی‌آبرو کیه... حق دخترت همینه که صبح تا شب لوبیا خورد کنه و سبزی پاک کنه، تا موهای سرش مث دندوناش سفید شه.
عفت‌خانم بال چادرش را روی زخم پیشانی گذاشت و سلانه‌سلانه به طرف در حیاط رفت. قفل زانوهای مادر تا خورد. گوشه حیاط نشست و رو به فاطمه که به دنبال زن همسایه می‌رفت، گفت: «ولش کن مادر... آن را که حساب پاک است از محاسبه چه باک است. با این کاراش شیطونو درس می‌ده.» فاطمه با دستپاچگی رو به مادر گفت: «مامان تو رو خدا پاشو جلوشو بگیر، تا نرفته واسه‌مون دردسر درس کنه.»
در همین حین صدای زنگ تلفن مثل کلاغی که نابه‌هنگام وسط افکار کسی را خط بکشد؛ نگاه‌ها را به هم دوخت. صدای بسته شدن در حیاط، بلور احساس دختر جوان را خرد کرد.
ـ وای مامان نکنه اونا باشن. حتما زنگ زدن برا...
زن دست و پایش را جمع کرد.
ـ چته مادر هول نکن. فاطمه برو ببین اگه شماره آقا رضا ایناس، اصلا حالا جواب نده؛ تا ببینیم این آبجیت می‌خواد با بخت خودش چی کار کنه.
چند روزی از آغاز سال جدید می‌گذشت. تاریکی شب کمکم شهر را در بغل می‌گرفت. صدای لخ‌لخ دمپایی چند عابر از کوچه به گوش می‌رسید. شیرین مثل کلافی سر‌در‌گم، میان افکارش غوطه‌ور بود و با بی‌حوصلگی در حیاط قدم می‌زد. به سمت اتاق رفت و به مادر که هنوز سر سجاده‌اش، کتاب دعا دستش بود، زل زد.
ـ مامان من اشتها ندارم. برا شما شام بکشم؟
مادر کتابچه کوچک دستش را بست و همان‌طور که مشغول جمع کردن جانماز بود، گفت: «نه مادر. بیا بشین می‌خوام باهات حرف بزنم.»
ـ مامان اگه درباره اوناس، فعلا ولش کنین.
مادر نیم‌خیز شد و جانماز را روی تاقچه جا داد.
ـ چی چی رو ولش کنیم. گناه دارن بنده خداها. دیگه داره بهشون برمی‌خوره. بشین امشب تکلیف خودتو معلوم کن. یا آره، یا نه. خلاص.
ـ ولی آخه مامان تو این اوضاع. با احضاریهای که مأمور آورد در خونه می‌خواین چی کار کنین؟ کاش به حرف آبجی فاطمه گوش کرده بودین. یه معذرت‌خواهی الکی از عفت‌خانم می‌کردین، همه‌چی تموم می‌شد.
رگه‌هایی از ناراحتی زیر چین و چروک صورت زن دوید.
ـ تا وقتی بابات خدا بیامرزم بود، جلو کسی سر خم نکرد؛ حتی الکی! وقتی مقصر خودش بوده، برا چی عزت‌نفسمو بذارم زیر پام برم سراغش. اگه حرفت سر در و همسایه‌اس، اونا خودشون عفت‌خانم رو می‌شناسن. اون هر روز برا یکی پاپوش درس می‌کنه. حالا با ما که بماند. از جواب نه شنیدن ما به پسرش، حسابی دق‌دلی داره... آینده خودتو به خاطر حرف مردم خراب نکن. این دفعه اگه زنگ بزنن، دیگه نمی‌دونم چه بهانه‌ای بیارم.
مادر از جا بلند شد و با ناراحتی به طرف آشپزخانه رفت. شیرین از روی لبه تاقچه، قاب عکس پدر را برداشت. در چشمان پرامید عکس زل زد. مادر همیشه می‌گفت: «این عکس باباتونو خیلی دوست دارم. انگار از تو قاب با آدم حرف می‌زنه. اگر یه مرد خوش‌اخلاق کنار آدم باشه، آدم زود پیر نمی‌شه...» بعد صدای فاطمه در گوشش پیچید: «به خدا آبجی، آقا جواد می‌گه از وقتی رضا میاد تو تعمیرگاه، بس که با مردم خوش برخوردی می‌کنه؛ مشتری‌هاش، بیشتر شده...» اما وقتی به یاد شغل پدر خواستگارش می‌افتاد؛ بدنش مور‌مور می‌شد. آخرین دیدار با پدر را، آن هنگام که کفن‌پیچ روی تخت غسال‌خانه افتاده بود، خوب به یاد داشت. هنوز هم بعد از چند سال وقتی به آن روز می‌اندیشید، هوا برایش مثل هوای غسال‌خانه سنگین می‌شد و نفس کشیدن را برایش مشکل می‌کرد.
دختر جوان قطره اشکی را که روی گونه عکس داخل قاب واژگون شده بود، پاک کرد.
ـ آخ... بابا کاشکی بودی. خیلی جات خالیه. به‌خدا نمی‌خوام مامان از دستم ناراحت بشه؛ ولی...
آهی کشید و عطر صلوات در کامش پیچید و لبانش بر هم جنبید. قاب را سر جایش گذاشت و با نگرانی نگاهی به پاکت احضاریه کلانتری انداخت. کنار پنجره رفت و پرده توری را پس زد. دستی به برگ‌های مخملی شمعدانی‌ها کشید. پشت پنجره نشست. به ستاره‌ها که تک و توک در دل چادر سیاه شب می‌درخشیدند، نگریست. چشمانش را بست. عطر گس شمعدانی‌ها تا عمق نفسش بالا رفت.
ـ خدایا، کمکم کن. حتما دیگه آقا رضام از این دل‌دل کردن من خسته شده. شایدم نگرانی من بی‌دلیل باشه، به قول آبجی فاطمه یه روزی هر آدمی به مرده شور احتیاج پیدا می‌کنه... تازه اگه عفت‌خانم بهمون وصله ناجور نچسبونه خواستگاری به هم بخوره...
هنوز زمزمه‌های زیر لب شیرین به آخر نرسیده بود که صدای خوردن چیزی به شیشه، او و ماهی‌های قرمز توی تنگ را از جا پراند.
ـ بسم‌الله... چی بود خورد به پنجره؟
صدای مادر از آشپزخانه به گوش رسید.
ـ چی بود مادر؟
ـ نمی‌دونم مامان. می‌رم تو حیاط.
لامپ کوچک آویزان از سقف ایوان، حیاط را روشن کرده بود. دختر جوان در تاریک و روشن فضای حیاط، گوشه و کنار را کاوید. لبه پنجره را با کنجکاوی بررسی کرد. گلوله‌ای کاغذی مثل دستمال مچاله شده، وسط گلدان شمعدانی‌ها توجه او را به خود جلب کرد.
ـ یعنی این بود این‌قده صدا داد؟
کاغذ را برداشت. سنگ کوچک میان آن را دور انداخت و با احتیاط چروک کاغذ را باز کرد. نوشته‌ای با خطی نه‌چندان خوش وسط کاغذ، به سیاهی می‌زد. کاغذ را نزدیک نور برد. «یه وقت از احضاریه کلانتری هول ورت نداره شیرین. اینا همش نقشه‌های ننه‌مه. من بهش گفتم شیرین کفتر جلد منه. هر کی هم وسوسه‌اش کنه، باز مال خودمه. درس می‌گم شیرین؟ از بالا پشت‌بوم دیدم با چه حالی کنار پنجره نشستی. غمت نباشه، ننه‌م با من.»
برخلاف دست‌خط نامرتب، پایین کاغذ کبوتری زیبا نقش بسته بود. شیرین اطراف بام را دید زد. با عجله به سمت آشپزخانه دوید.
ـ مامان... مامان. حالا دیگه با این شاهکار پسر عفت‌خانم، ما باید احضاریه ببریم در خونه‌شون! حالا دیگه به عفت خانم هم ثابت می‌شه چه پسر خامی داره.
مادر کاغذ را از دست شیرین گرفت. با هر خطی که خواند چاک لبخندش بیشتر شد.
-فکرشو بکن اگه عفت بفهمه چه حالی می‌شه، حتما این بار سرشو محکم‌تر می‌کوبه تو دیوار!
صدای زنگ تلفن در فضای کوچک حال پیچید. نگاه پر از سؤال مادر روی صورت شیرین ریخت.
ـ شیرین جون مادر اگه اونا بودن چی جواب بدم؟
شیرین که با خودش به نتیجه رسیده بود سرش را زیر انداخت و تبسمی نرم لب‌های باریکش را شکافت.