بِلا، با تشبیه

گلاب‌بانو

من

به پدرت رفته‌ای! این جمله برایش معمای بزرگی بود، بین خودش و چیزی که می‌گفتند شبیه اوست فاصله زیادی وجود داشت. سعی می‌کرد ببیند شبیه چه کسی است. همه می‌گفتند، دماغ و دهن و چشم و ابروهایش، مخصوصا ابروها، مانند پدرش است. به ابروهایش نگاه می کرد؛ از بالای چشم‌ها، نزدیک‌بینی شروع می‌شدند و تا کناره‌های صورت کشیده می‌شدند. ابروهای پهن و مشکی با موهای درشت که از همان نوجوانی پیچ و تاب خاصی داشتند.

مادربزرگ می‌گفت: مرده‌شورت را ببرند! البته من را نمی‌گفت، یعنی اضافه می‌کرد مرده‌شور با تو کاری نداشته باشد ننه! منطورم بابات است! نمی‌دانستم چرا باید مرده‌شور بیاید و من و یا پدرم را ببرد؟! مرده‌شور چه کاری به ما دارد. اصلا مرده‌شور کیست که این‌قدر مادربزرگ به او گفته که بیاید و پدر را ببرد و حالا ناراحت است. مادربزرگ ساعت‌ها پشت پنجره می‌نشید و بیرون را نگاه می‌کند. من با تفنگ‌هایم که هیچ‌کدام صدا ندارند بازی می‌کنم. تفنگ چوبی و پلاستیکی‌ام که از اول هم صدا نداشتند. اما تفنگ سیاه بزرگم صدای رگباری خوبی داشت. یک تفنگ لیزری هم دارم که تق‌تق گلوله می‌اندازد.

دایی می‌گفت: این تک‌تیرانداز است و مثل آن یکی رگبار ندارد. من تفنگ‌ها را دوست داشتم و می‌دانستم که می‌شود با تفنگ‌ها آدم کشت. می‌خواستم نزدیکم باشند تا اگر مرده‌شور آمد تا من یا پدر را ببرد بتوانم با تفنگ او را بکشم. من با مادرم پیش مادربزرگ زندگی می‌کردیم. توی یک آپارتمان کوچک چندین طبقه‌ای که بیشتر از جمع انگشت‌های دو دست من بود. با آسانسور بالا و پایین می‌رفتیم. من همان‌جا بزرگ شدم و مدرسه رفتم. وقتی آسانسور خراب می‌شد مادر گریه‌اش می‌گرفت و می‌گفت: مرده‌شور این شانس را ببرد. فکر می‌کردم اسم دیگر من شانس است. مرده‌شور با ما خیلی کار داشت. مرده‌شور قرار بود بیاید زندگی ما را هم ببرد. مرده‌شور قرار بود بیاید تلفنی که قطع می‌شد و همیشه یک طرفه بود را هم ببرد. ما خیلی چیزها را گذاشته بودیم برای مرده‌شور.

مادربزرگ بیشتر وقت‌ها پشت پنجره می‌نشست و منتظر مرده‌شور می‌ماند تا بیاید. فکر کنم همسایه کنار ما که پیرمردی بازنشسته ارتش بود، مرده‌شور به حساب می‌آمد، چون مادربرگ همیشه از پشت پنجره برایش دست تکان می‌داد. چرخ‌های ویلچرش را هل می‌داد و می‌رفت لبه پنجره می‌ایستاد و به هر زحمتی بود از جا بلند می‌شد اما نشان می‌داد اصلا زحمتی نبوده و خودش به راحتی از روی ویلچرش بلند شده است. مرده‌شورت را نبرد را به همین آقای بازنشسته می‌گفت وقتی که همدیگر را توی پارک پایین بلوک آپارتمان می‌دیدند. مادربزرگ و پیرمرد نشسته با هم حرف می‌زدند و می‌خندیدند و مادربزرگ وقتی او را می‌دید کمتر به مرده‌شور فکر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کرد و بیشتر حواسش را جمع می‌کرد که مرتب و تر و تمیز‌تر به نظر بیاید. ولی وقتی فهمید که آقای بازنشسته همسایه رفته خواستگاری خانم طبقه پنجم واحد ب خیلی ناراحت شد. فین بزرگی توی دستمالش کرد و گفت مرده‌شور ببردت! و بعد دیگر برای آقای بازنشسته از جایش بلند نشد. حتی صورتش راهم برمی‌گرداند و نشان می‌داد حواسش جای دیگری است واصلا توجهی به آقای باز‌نشسته که حالا زنش را برای هواخوری پایین می‌آورد ندارد.

زنش هم قبل دوست مادربزرگ بود. کمی از مادربزگ جوان‌تر است. یعنی چروک‌های صورتش کمتر است و کمی هم چاق است. مثل مادربزرگ ویلچر ندارد. نوه‌ای هم ندارد که شبیه پدر مرده‌شور برده‌اش باشد و مادربزرگ می‌گوید حالا مرده‌شور هر دو تان را با هم ببرد.

من دلم می‌خواهد وقتی مرده‌شور می‌آید با تفنگ یک گلوله بزنم توی سرش. برای همین همیشه یک تفنگ دارم که نزدیکم است. دایی تمام صداهای مرده‌شور برده تفنگ‌هایم را خراب کرده و می‌گوید که هر وقت خواستی درستش می‌کنم اما هر وقت می‌خواهم درستشان کند می‌گوید، باشد برای دفعه بعد که آمدم این‌جا؛ مادربزرگ ابروهایش را بالا می‌اندازد که درست نکند.

من دلم می‌خواهد مرده‌شور، همه ما را با هم ببرد یک جای دیگر که پدر هم باشد تا من ببینم واقعا چقدر شبیه او هستم. آخر ما هیچ عکسی از پدر نداریم. امیدوارم مرده‌شور خود پدر باشد. همان‌طور که مادر دلش می‌خواهد با کت و شلوار کرم رنگ و پیراهن قهوه‌ای تمیز از توی کمپ بیرون بیاید و ما را ببرد.

پدر توی کمپ است. سال‌هاست که آن‌جاست. از وقتی من خیلی خیلی کوچک بودم و مادر دست مرا گرفت و به خانه مادربزرگ آمدیم.

او

شباهت زیاد و کم

دلم می‌خواهد بدانم چطور بوده؟ خودم را با ریش و عینک و ابرویش تصور می‌کنم. می‌بینم شباهت خیلی زیادی هست. مادربزرگ راست می‌گوید. همه‌جا عکس پدر هست و من که شبیه‌ترین آدم‌ها به او هستم هر روز شباهت بیشتری پیدا می‌کنم. گاهی وقت‌ها دنبال خودم می‌گردم. پس من چه کسی هستم؟
خودم را مدت‌ها تماشا می‌کنم. مادربزرگ توقع دارد که من تمام رفتارهایم مثل پدر باشد؛ آهسته راه بروم، با فکر و طمأنینه بنشیم و حرف بزنم. می‌ترسم نتوانم مانند پدر باشم. دلم می‌خواست این چشم و ابرو و دهان بین ما مشترک نبود. دلم می‌خواست به اندازه چند قدم از او فاصله داشتم. نمی‌توانم! چیزهایی که در درونم هست با او تفاوت دارد. هیچ‌کس نمی‌تواند مثل پدر باشد.

از مادر می‌پرسم: سخنرانی هم می‌کرد؟
مادر اشک توی چشم‌هایش جمع می‌شود و می‌گوید: دانشگاه را به هم می‌ریخت. آن‌قدر با شجاعت و صلابت سخنرانی می‌کرد و آن‌قدر کلمات را تند و تند و با معنی و محکم بر زبان می‌آورد. آن‌قدر خوب حرف می‌زد!

سعی میکنم سخنرانی کنم. چشم‌هایم را می‌بندم که مثل پدر حرف بزنم. جایی بایستم به حرف زدن. دستم را به عنوان میکروفون مشت می‌کنم و می‌گیرم جلوی دهانم. چند جمله سلام و احوال‌پرسی، آن هم با خجالت و نفس‌نفس زدن! بیشتر به یاد نمی‌آورم، زور می‌زنم کلمات را یک‌جا جمع کنم. زور می‌زنم آن‌ها را پیدا کنم. بچلانمشان، به هم بچسبانم و بیانشان کنم. نمی‌شود! کلمات از دهن و زبان من گریزان هستند. خواب می‌بینم پدر نیست و من را به عنوان سخنران جلسه انتخاب کرده‌اند تا حرف بزنم. می‌گویند که باید مثل پدرت حرف بزنی. من بزرگ شده‌ام. مانند پدر قد بلند و ریش خرمایی دارم. با صدای بم شروع می‌کنم به حرف زدن. پس آخرش این شکلی می‌شوم! با ذوق به دست و پاهای خودم نگاه می‌کنم. حتی انگشتر پدر را در دست دارم. همه منتظرند و من غرق تماشای خودم هستم.

به مردم می‌گویم: حرف زیادی ندارم. خوشحالم که قدم بلند‌تر شده، مانند پدر شده‌ام. امیدوارم اگر پدر خوبی دارید شبیه او بشوید و اگر ندارید مرده‌شورتان را ببرد!

مادر می‌گوید: این‌ها را انگلیسی بگو! پدر همیشه چند کلمه و جمله هم انگلیسی حرف می‌زد!

تمام مهمان‌های حاضر در جلسه تغییر می‌کنند. شکل دیگری می‌شوند. مردها و زن‌ها شبیه مادربزرگ می‌شوند و منتظر هستند که من حرف بزنم. اما من نمی‌توانم برای همین می‌زنم زیر گریه. تمام ذوقم آب می‌شود، تلخ می‌شود. از خواب که بیدار می‌شوم آرزو می‌کنم شبیه پدر نباشم. آرزو می‌کنم شبیه آدم دیگری باشم که مثل خودم است. یک آدم خجالتی که خیلی نمی‌تواند حرف بزند. خیلی نمی‌تواند کلمات را پشت سر هم و تند‌ تند بیان کند.

مادر می‌گوید: حرف زدن و اعتقادات پدر چیزی نیست که به چشم و ابرویش چسبیده باشند و از آن طریق به تو برسند. پدر کتاب زیاد می‌خوانده، جلسات نقد و تحلیل وبررسی جامعه شرکت می‌کرده و یک جامعه بزرگ قرآنی را در نظر داشته و دلش می‌خواسته تک‌تک آدم‌ها در مسیری مشخص و معین به سمت نور در حرکت باشند.
‌کتاب‌های پدر را از مادر می‌گیرم، هزاران کتاب داشته؛ کتاب‌های مذهبی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، روان‌شناسی.

مادر می‌گوید: این کتاب‌ها چشم و ابروی واقعی پدرت هستند. از حرف‌های مادربزرگت ناراحت نشو. نمی‌خواسته ناراحتت کند. همین‌طوری یک حرفی زده.
مادربزرگ گفت: حیف آن چشم و ابرو... و از این‌که من با کامپیوتر فقط بازی می‌کنم ناراحت است. از این‌که خجالتی هستم، تو دعوا کتک می‌خورم، از این‌که ضعیفم و می‌گذارم همکلاسی‌هایم به من زور بگویند از این ها ناراحت است و زیر لب می‌گوید: حیف چشم و ابرو!

به‌جای ابروهایم، دو تا کتاب می‌گذارم و به‌جای دهان و بینی و چشم‌ها هم همین‌طور!
مادر می‌گوید: اگر شباهتی هست باید توی این‌ها باشد نه تو صورت و ظاهر. این‌ها را هم آدم‌ها به ارث نمی‌برند بلکه تربیت می‌شوند. اگر تو شبیه پدرت نباشی تقصیر من است که تو را شبیه او تربیت نکرده‌ام.

مادر می‌خواهد تقصیر مرا گردن بگیرد اما خیالم را راحت می‌کند، می‌گوید: اصراری نیست که تو مثل پدرت سخنران و مبارز با طاغوت باشی. دیگر دوره‌اش گذشته و این روزها خبری از زور نیست. مبارزه با کبر و غرور را باید از چیزهای کوچک شروع کنی و همه این‌ها از پرسش‌های کوچک شروع می‌شوند. این که چرا باید جلوی ظلم بایستیم و چرا باید به مظلوم کمک کنیم. بعد بگردی راهش را در ذهن خودت پیدا کنی. حتما راهی هست و آن وقت تو اول شبیه خودت می‌شوی تا ببینیم بعدش چه اتفاقی می‌افتد.
فکر می‌کنم مادر از شباهت من و پدر نا‌امید شده اما می‌‌‌گوید که نه! نا‌امید نشده بلکه نمی‌خواهد از پدر مجسمه بتراشد. نمی‌خواهد یک آدم در ظاهر شبیه آدم دیگری باشد و ادای او را دربیاورد. هر روز با من شروع به حرف زدن می‌کند کتاب می‌خوانیم و به پرسش‌های ناتمام جواب می‌دهد. فکر می‌کنم مادر بیشتر از من شبیه پدر است.