اصل و فرع ماجرای کرونا
کروناهراسی به سبک ایرانی
نیلوفر حاج قاضی
تو مترو خانمه ماسک زده بود. دستکش هم دستش بود. تلفنش زنگ خورد. ماسکش رو کشید پایین و با گوشه دندانش خیلی آرام نوک انگشت‌های دستکش را گرفت و دستش رو از دستکش درآورد تا گوشیش رو جواب بده. می‌بینیند! گاهی مشکلاتی که برایمان پیش می‌آید وابسته به قرائت سطحی ما از موضوعات است. به‌خصوص اگر مشکل یک بحران فراگیر اجتماعی باشد و اطلاعات نادرست کانال‌ها و سایت‌های شخصی هم به آن دامن بزند. واقعا این خانم نمی‌دانست که هدف از حفاظت‌های شخصی در برابر بیماری شایع کرونا و استفاده از ماسک دستکش برای آلوده نشدن محیط دهان و مجاری تنفسی است؟
آغاز ماجرا به چند ماه قبل برمی‌گردد. روزی که پزشک جوان بیمارستان مرکزی شهر ووهان چین، درست در آخرین روزهای سال میلادی گذشته تشخیص داد که اتفاقی در حال رخ‌دادن است. دکتر لی، نمونه‌های از یک بیماری تنفسی تازه و ناشناس را دیده بود و در نتیجه برای گروهی از همکلاسی‌هایش در یک چت‌روم آنلاین نوشت «چیزی شبیه سارس» در شهر یازده میلیون نفری ووهان در حال شیوع است.
جناب مستدام سارس، همان ویروس کشنده‌ای است که در سال ۲۰۰۱ ـ ۲۰۰۲ دنیا را درنوردید و آثار تخریبی بزرگی به جای گذاشت. مقامات چینی حتی از تکرار نام آن هم نگران بودند، در نتیجه دکتر لی ۳۴ ساله از طرف مقامات پلیس و مقامات وزارت بهداشت به صورت جداگانه احضار شد تا بیانیه‌ای را امضا کند که در آن نوشته شده بود: «اخطارم غلط و بی‌اساس بوده است.»
دولت چین توانست جشن‌های سالانه حزب کمونیست و جشن سال نو را به‌موقع و همان‌طور که برنامه‌ریزی شده بود برگزار کند. هم‌زمان ویروس کشنده‌ای از خانواده کرونا که دکتر لی آن را تشخیص داده بود در شهر یازده میلیونی ووهان گسترش پیدا کرد، به کشورهای دیگر رسید و یک اپیدمی جهانی به راه انداخت. سازمان بهداشت جهانی وضعیت فوق‌العاده اعلام کرد و دولت چین مجبور شد شهر ووهان و تعداد دیگری از شهرهای این کشور را کاملا تعطیل کند. تا پنج هفته بعد از اولین هشدار دکتر لی بیش از ۶۰۰ نفر جان خود را بر اثر ابتلا به کرونا از دست داده‌اند. یکی از مبتلایان هم همان پزشک چینی بود. لی در شبکه‌های اجتماعی چین و همین‌طور در رسانه‌های جهان تبدیل به چهره‌ای شد که می‌توانست جلوی فاجعه را پیش از پیشرفت آن تا حدود فعلی بگیرد اما به دلیل سیاست‌های بسته دولت چین امکان حفاظت از جان مردم را پیدا نکرد. و متأسفانه دکتر لی هم درگذشت. همان اتفاقی که رسانه‌های غربی به صورت زنجیره‌ای آن را هایلایت کردند و کاربران چینی با رفتارهایی غیرمعمول در شبکه‌های اجتماعی موج‌سواری کردند. این گروه از کاربران که معمولا به دلیل سیاست‌های سخت‌گیرانه دولتی از انتقاد آشکار به دولت کمونیست در شبکه‌های اجتماعی خودداری می‌کنند با صراحت بیشتری شروع به اعتراض و عزاداری برای آقای لی کردند، حتی چهره‌های شناخته‌شده‌ای مثل تاجران بزرگ چینی و برخی مقامات دولتی اعلام کردند در غم از دست دادن این پزشک جوان شریک هستند. دولت چین در اقدامی بسیار کم‌سابقه اعلام کرد یک تیم حقیقت‌یاب مبارزه با فساد از طرف بالاترین مقامات حزبی این کشور به ووهان اعزام خواهد شد تا در مورد برخورد پلیس و مقامات وزارت بهداشت با آقای لی در مورد هشدار به‌موقعش در خصوص همه‌گیری بیماری کرونا تحقیق کند؛ این اقدامات البته آقای لی و سایر تلفات مرض کرونا را به زندگی برنخواهد گرداند.
مواجه ایران با کرونا سیاست یا سلامت است؟
حالا ماه‌هاست که یک ویروس جهان را آشفته کرده است. کنترل مرزهای
زمینی، هوایی و دریایی از جمله اقدامات پیشگیرانه‌ای بود که کشورها به کار بستند.
ایران هم مستثنی نبود. پروازهای ایران به چین با هماهنگی وزارت بهداشت برای انتقال
ایرانیان مقیم چین و چینی‌هایی که در ایران هستند، انجام شد. برخی پروازها نیز به
حالت تعلیق درآمد. برخی رسانه‌ها هم آشکار کردند که با وجود اهمیت موضوع برخی
پروازها به چین کماکان ادامه دارد.
اخباری از سایر کشورها نیز، مثل ایتالیا،
آلمان و سوئیس سرایت کرونا را تأیید کرده است. انگار کرونا آمده تا سازمان بهداشت
جهانی برای ششمین بار در جهان وضعیت اضطراری اعلام کند.
در ایران هم آرامش قبل از طوفان حاکم بود تا این که خبر فوت چند مورد مشکوک رسانه‌ای
شد و شرایطی فراهم آآمد تا ایران نیز در صدر اخبار کرونا قرار گیرد. در این رابطه
کانال‌ها و سایت‌های شخصی هم مثل همیشه دست به کار شدند تا مواد ضد‌عفونی کننده
تبلیغ کنند و گاه اخبار ضد و نقیض به خورد مردم بدهند.
جو روانی در ایران
اخبار فضای مجازی همه آن چیزی نیست که باید به مردم گفته شود و مردم بدانند، این فضا این روزهای فقط نگرانی و استرس برای مردم به دنبال دارد و شما نمی‌توانید در این فضا دنبال خبر درست باشید. شرایط به گونه‌ای است که انگار هر‌کس بیشتر مردم را نگران کند، بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد.
اما اخبار کرونا همه آن چیزی نیست که در فضای مجازی گفته می شود، مثلا کمتر مطلبی را پیدا می‌کنید که نوشته باشد ۲۱ نفر از بیماران کرونا در بیمارستان‌های قم تا دیروز و پس از بهبودی کامل مرخص شده‌اند. کمتر خبری را می‌توانید پیدا کنید که به شما بگوید بیش از ۸۰ درصد مبتلایان به کرونا اصلا نیازی به بستری نداند و سرپایی مداوا می‌شوند.
کمتر نوشته‌ای را پیدا می‌کنید که به شما بگوید که استرس و نگرانی مقاومت بدن را کاهش می‌دهد و باعث می‌شود در صورت ابتلا به کرونا خطر در انتظار شما باشد.
از آن طرف بازتاب بیش از حد اخبار نگران کننده برخی را به وسواس فکر‌ی انداخت و سبب ناامنی روانی شده است.
شوری آش این ماجرا به‌حدی بود که وزیر بهداشت اعلام کرد: در رابطه با جو روانی غیرمنصفانه و مخربی که عده‌ای در برخی از سایت‌ها برای ایجاد تشویش در اذهان عمومی و ناامید کردن مردم ایجاد کرده‌اند مقرر شد کمیته‌ای با حضور وزیر اطلاعات و وزیر ارتباطات تشکیل شود تا به‌منظور خنثی کردن این جو روانی نامطلوب اقدام کنند.
خیلی از متخصصان دست به قلم شده‌اند و مردم را به خوش‌بینی و امیدواری دعوت می‌کنند. برخی متخصصین علم روانشناسی با بیان این‌که استرس و ترس نقش به سزایی در تلقین حس بیمار بودن در فرد دارد اعلام کرده‌اند: ترس و استرس 2 عامل اصلی در بروز بیماری خود‌بیمارانگاری است. ترس و استرس از ابتلا به بیماری باعث می‌شود سلول‌های ایمنی بدن ضعیف شده و فرد به طور واقعی مبتلا شود. در موارد بسیاری دیده شده کسانی که تلقی منفی به خود می‌کنند که بیماری خاصی دارند یا حتی به سردرد فکر می‌کنند همان بیماری به سراغشان می‌آید که این مشکل فشار گرفته از امواج منفی در سلول‌های بدن است به همین خاطر در علم روانشناسی این موضوع به اثبات رسیده است که فکر کردن به مسائل منفی و تلقین آن به خود باعث می‌شود تا حد زیادی این احساس به واقعیت نزدیک شود.
پزشکی هم نوشته :«لطفا این ویروس را از ذهن خودشون خارج کنید، محاله بیماری به جسم راه پیدا کنه قبل از این‌که اول وارد ذهن بشود. لطفا از بمباران ذهن مردم با اخبار ویروسی جز در موارد لزوم و از طریق وزارت بهداشت پرهیز کنید. چون صحبت درمورد هرچیزی موجب دامن زدن بیشترموضوع خواهد شد. چندی قبل مراجعه کننده‌ای داشتم خانم حدودا 30 ساله و کاملا سالم، ولی مرتب به مطب من مراجعه می‌کرد و درمورد سرطان سؤال می‌کرد. مرتب کتاب‌هایی درمورد پیشگیری از سرطان مطالعه می‌کرد، مرتب ورزش‌هایی رو برای پیشگیری از سرطان انجام می‌داد، متأسفانه ایشون درعین سلامت جسمی کامل مبتلا به سرطان شدند و طی 6 ماه به دیدار خدا شتافتند. پس اسم این ویروس را هم نیاورید.»
جوک، سپر دفاعی
در کنار این بزرگنمایی‌های نگران‌کننده، یک موضوع دیگر هم خودنمایی می‌کند؛ این که اکثر ایرانی‌ها به خصوص جوان‌ترها استعداد خاصی در ساختن جوک و طنز دارند. البته گاهی در شرایط بحرانی ممکن است این لطیفه سازی‌ها برخی را عصبانی کند که چرا در مورد کرونا، زلزله ،داعش، جنگ و مصیبت جوک می‌سازید و می‌خندید؟ این‌ها گریه دارد.
شاید ساخت جوک و خندیدن یک نوع سپر دفاعی روانی برای شکستن جو وحشت حاکم بر فضای جامعه است. خندیدن و جوک ساختن در شرایط بحرانی و ملتهب، واکنش طبیعی برای بالابردن روحیه است. در طول تاریخ هم فرماندهان برای حفظ روحیه سربازانی که در خط مقدم فقط چند متر با مرگ فاصله داشتند، کمدین می‌فرستادند تا آن‌ها را بخندانند و فراموش نکنند که زندگی هنوز زیبایی‌هایی دارد و برای به چنگ آوردن آن زیبایی‌ها باید جنگید.
با ناله کردن و ارائه اخبار منفی کسی روحیه نمی‌گیرد. البته این موضوع شرط دارد. این که جوک ساختن از یک موضوع بحرانی از اهمیت آن نکاهد.
در ارتباط با شیوع کرونا هم، مثل همیشه ذائقه مردم همیشه حاضر در عرصه مجازی گل کرد و موج انواع شوخی‌های کرونایی به راه افتاد؛
ـ هیچ‌وقت فکر نمی‌کردم یه خفاش بتونه دانشگامو تعطیل کنه!
ـ قوی باش! کرونایی که نکُشتت، قوی‌ترت می‌کنه!
ـ حالا هرچيزی از چين ميومد ايران بنجل و دری‌وری بود. ويروسشون كه اومده جهش يافته و خفن‌ترين نوعشه!
ـ کرونا و سیل و زلزله با هم قرار گذاشتند؛ زلزله میگه من میارمشون از خونه بیرون، کرونا میگه، منم میدم دست سیل، همه‌شون رو ببره!
ـ درسته هم سیل داریم، هم زلزله، هم نبود الکل و ماسک اما مثل این برادر چینی با پوست پرتقال ماسک بسازید. هم خوشبو است هم خوش‌رنگ!
حاشیه‌های عجیب
ـ با شیوع نسبی کرونا برخی مسئولین تصمیم به تعطیلی روزهای آخر هفته گرفتند تا مردم در خانه‌ها بمانند و ویروس کمتر منتقل شود. برخی هم به جای خانه ماندن ورعایت شرایط اضطراری دوباره هوس منقل و جوجه‌کباب کردند و جاده شمال ترافیک سنگین شد. صدای مازنی‌ها وگیلانی‌ها هم درآمد که جلوی این سفرها را بگیرید.
ـ باندهای مربوط به احتکار و خروج غیر‌قانونی ماسک به همراه سلطان ماسک دستگیر شدند.
ـ یک سلبریتی هم که برای کسب درآمد یک شربت ضد کرونا تبلیغ کرده بود مورد پیگرد قانونی قرار گرفت.
ـ تست کرونای معاون وزیر بهداشت هم تأیید شد.
یادمان بماند این بیماری با کنترل و رعایت از طرف افراد بیمار و افراد سالم به راحتی می‌گذرد. در واقع می‌شود گفت آنفلوانزای خوکی و آنفولانزای خیلی بیشتر و خطرناک‌تر از کرونا بودند، اما گذشتند. این‌ها می‌گذرند و روسیاهی به چهره خیلی‌ها می‌مانند. همان‌هایی که در‌صدند از آب گل‌الود دلهره و اضطراب مردم، ماهی‌های درشت بگیرند.
و ختم ماجرای این شماره واکنش یک هنرمند به احتکار و گران‌تر فروختن ماسک است که توسط کاربران شبکه‌های اجماعی دست به دست شد.
جواد رضویان در صفحه مجازی‌اش به احتکارها و گران‌فروشی‌هایی که بعد از ورود ویروس کرونا به ایران اتفاق افتاده خصوصا در مقوله ماسک واکنش نشان داد و نوشت: «می‌گفتند زمان جنگ وقتی دشمن بمب شیمیایی می‌زد خیلی از رزمنده‌ها ماسک‌های خودشون رو از صورت برمی‌داشتند و به جوونترها می‌دادند، امروز هم بعضی‌ها به خاطر دلهره مردم از ویروس کرونا دارند ماسک‌ها رو انبار می‌کنند و به قیمت چندین برابر به مردم می‌فروشن، خدایا کیا رفتن کیا موندن… نون درآوردن از این شرایط عین... است.»