جایگزین‌های حبس چه مواقعی ضرورت پیدا می‌کنند؟
مهندسی معکوس برای جرم
نیلوفر حاج‌قاضی
این صحبت مربوط به امروز و دیروز نیست. سالیان سال است که به گوش‌ها آشناست. این که محیط زندان برای خیلی از افرادی که مرتکب جرم شدهاند مناسب نیست و علاوه بر این که آموزشگاهی برای فراگرفتن فنون جدید قتل و سرقت است، اثرات روانی و جامعه‌شناختی منفی زیادی هم برای مجرمین دارد و انگ سوءپیشینه به پیشانی خیلی از افرادی که جرم‌های سهوی یا دم‌دستی مرتکب شدهاند، مهر می‌شود. ضمن این‌که هزینه نگهداری از زندانیان هم هزینه، مسئولیت اقتصادی و بودجه کلانی را می‌طلبد. به همین خاطر قانون، مجازات‌های جایگزین حبس را برای زندانیان در نظر گرفته است. این جایگزین‌ها طیفی از اقدامات اصلاحی و ترمیمی است که با هدف اصلی کاهش جمعیت کیفری زندان‌ها و در کنار آن، اصلاح و بازپروری مجرم و جبران آسیب‌های وارده در اثر جرم، در قانون مجازات اسلامی سال ۱۳۹۲ پیش‌بینی شده و به نظام حقوقی ما راه یافته است.
در ماده ۷۹ قانون مجازات اسلامی مقرر شده است که تعیین انواع خدمات عمومی دستگاه‌ها و مؤسسات دولتی پذیرنده محکومان و نحوه همکاری آنان با قاضی اجرای احکام، به موجب آیین‌نامه‌ای باشد که ظرف سه ماه از تاریخ لازم‌الاجرا شدن این قانون به‌وسیله وزارتخانه‌های کشور و وزارت دادگستری تهیه می‌شود. آیین‌نامه اجرایی این ماده در شهریور ۹۳ به تصویب هیأت وزیران رسید، که بر اساس ماده ۲ آن، خدمات عمومی رایگان در ۶ دسته تقسیم‌بندی شدند. که عبارتند از: امور آموزشی شامل سوادآموزی، آموزش‌های علمی، فرهنگی، دینی، هنری، ورزشی، فنی و حرفه‌ای و آموزش سبک زندگی و مهارت‌های اساسی آن، امور بهداشتی، امور فنی و حرفه‌ای ، امور خدماتی شامل نگهبانی و سرایداری نهادهای پذیرنده، نظافت اماکن عمومی، حفاظت و نگهداری از فضاهای سبز، امور کارگری و امور کشاورزی، دامداری.
قاضی نمونه
در همین راستا بد نیست
اشاره‌ای به عملکرد قاضی عموزاد داشته باشیم که در رسانه‌ها به قاضی گالیکشی شهرت
دارد و به خاطر آمار بالای تبدیل مجازات به امور اصلاحی در سال 1397 در صدر اخبار
قضایی قرار گرفت.
او در تبیین بیشتر این موضوع گفته است: «مواردی که می‌توان برای آن‌ها مجازات
جایگزین حبس صادر کرد در قانون مشخص است و در برخی از موارد نمی‌توان اصلا مجازات
جایگزین حبس صادر کرد. مجازات‌های جایگزین حبس براساس وضعیت و موقعیت اجتماعی مجرم
تعیین می‌شود، برای مثال معروف‌ترین آن پزشکی بود که مکلف به ویزیت ۱۰۰ بیمار یتیم و
بدسرپرست به صورت رایگان شد و یا معلمی را ملزم به آموزش قوانین راهنمایی و
رانندگی به همیاران پلیس در مدارس ملزم کردم و یا مأمور نیروی انتظامی را به حفاظت
از جنگل‌ها و مراتع مکلف و یا پرستاری را به پرستاری از سالمندانی که تحت پوشش
بهزیستی هستند مکلف کردم و کسانی که مهارت خاصی نداشتند و یا سواد نداشتند به کاشت
نهال در اراضی جنگلی و یا اطفاء حریق و یا خدمت به عزاداران امام حسین‌علیه‌السلام
در ایام محرم و صفر ملزم شدهاند.»
عجیب‌ترین مجازات‌های جایگزین حبس در ایران
۱. کاشت و مراقبت از درخت‌ها به مدت دو سال
سال ۹۵ یک قاضی در سوسنگرد کسی را که اقدام به قطع ۳۴ اصله درخت کرده بود، به دو سال کاشت و مراقبت از درختان محکوم کرد.
۲. هزار ساعت کار در محیط‌زیست
یک مجرم گنبدی که پس از مجروح کردن فردی به یک سال حبس و پرداخت دیه محکوم شد، پس از چهار ماه حبس و جلب رضایت شاکی، از طرف دادگاه به هزار ساعت کار پاکسازی در محیط‌زیست محکوم شد.
۳. خط‌کشی خیابان
قاضی سلیمان عفیف نیز یکی از قضاتی است که در حکم مجازات‌های جایگزین معروف است. یکی از متهمانی که با او روبرو شده بود، در یک صحنه تصادف بعد از مجروح کردن چند نفر، متواری شد و البته با وجود جلب رضایت از شاکی‌های پرونده، باید ۳ ماه در زندان حبس می‌شد اما حکم قاضی سلیمان عفیف برای او ۲۷۰ ساعت خطرکشی خیابان‌های بندرعباس بود و از آن‌جا که فرد متأهل و دارای پنج فرزند بود، قاضی به او اجازه داد که ۴ ساعت در روز به اجرای مجازات پرداخته و پس از آن برای امرار معاش به کار روزمره‌اش بپردازد.
۴. محکومیت به یادگیری سواد
نوجوان شیرازی که به جرم حمل مواد مخدر دستگیر شده بود، چون سواد کافی نداشت توسط قاضی دادگاه کیفری به یادگیری سواد به مدت یک سال در کانون اصلاح و تربیت محکوم شد.
۵. تحقیق و پژوهش، جایگزین حبس
مرد ۵۲ ساله‌ای که یک مرغ مینا را شکار کرده و در ماشین خود پنهان کرده بود، به دیل ابراز ندامت و نداشتن هیچ‌گونه سابقه کیفری شامل حکم جایگزین حبس شد و طبق این حکم، مجرم باید به مدت شش ماه ضمن مراجعه به اداره کل محیط‌زیست محل سکونتش در کرمان، در خصوص محیط‌زیست ایران، انواع گونه‌های وحشی و محافظت شده و کمیاب، چگونگی نگهداری و رسیدگی به آن‌ها، هم‌چنین نوع نگاهی که باید به محیط‌زیست و جانداران در کشور داشت، تحقیق کامل و جامعی را انجام داده و نتایج این تحقیق را با دست‌خط خود در ۲۵ صفحه به صورت مکتوب تهیه کند.
7. محکومیت دو متهم به گچ‌کاری مدرسه و کاشت نهال: اخیرا دو متهم در شهرستان فاروج به‌جای تحمل حبس در زندان، محکوم به گچ‌کاری مدارس این شهر و کاشت نهال در فضای عمومی شهر شدند. یک قاضی فاروجی متهمی را به اتهام تمرد نسبت به مأمورین در حین انجام وظیفه به جای مجازات یک سال حبس تعزیری به تهیه و تحویل دویست اصله نهال جهت کاشت در حاشیه معابر عمومی پارک های سطح شهر فاروج به شهرداری این شهرستان محکوم و متهمی دیگر را به اتهام سرقت از صندوق صدقات کمیته امداد امام خمینی‌ره به‌جای مجازات شش ماه حبس و پنجاه ضربه شلاق تعزیری به ده روز کار در امور بنایی و گچ‌کاری مدارس و آموزش‌‌و‌پرورش شهرستان فاروج محکوم کرد.
جایگزین‌های زنانه
زمستان سال 1396، پروژه جدیدی با سرمایه‌گذاری آمریکا کلید خورد. پروژه‌ای با شعار نه به حجاب اجباری! و در راستای تحقق این شعار و با تحریکات مسیح علینژاد، عده معدودی از زنان و دختران اقدام به کشف حجاب کردند. این افراد با برداشتن شال از سر و پرچم کردن آن اقدام به چنین رفتار غیر‌قانونی و غیر‌شرعی در ملا عام می‌کردند تا بتوانند از این طریق حساسیت موضوع را در بین جامعه بالا برده و با مظلوم‌نمایی برای خودشان طرفدار پیدا کنند و جنبشی ایجاد کنند.
در همان روزها یک سایت آمریکایی که مأموریت انتشار قراردادهای
دولت آمریکا را بر‌عهده دارد، فاش کرد که «مسیح علینژاد» برای پیشبرد پروژه‌های
هنجارشکنانه و ضدفرهنگی در ایران، مبلغ ۲۳۱ هزار دلار از دولت
آمریکا دریافت کرده است. «مسیح علینژاد» عامل پروژه ضد فرهنگی آمریکا در تدارک
اقدامات ضد ایرانی و ضد اسلامی، از جمله افراد فعال در بال و پر دادن به اقدام کشف
حجاب در تهران بود. جالب‌تر این‌که یکی از همین زنان با حمایت یک سازمان ضد ایرانی
صهیونیستی به نام «یوآنی» سر از پارلمان کانادا درآورد و طی سخنانی با وقاحت خواستار
تحریم مردم ایران شد.
اگرچه این تحریکات با بی‌اعتنایی اکثریت مردم مواجه شده، در نطفه خاموش شد اما
درگوشه و کنار تهران و سایر شهرها برخی زنان و دختران فریب این قبیل تحرکات را
خوردند و به نوعی قربانی جریان‌سازی دشمن شدند. اما در دادگاه میان مجرم با سابقه
سوءپیشینه و مغرض با کسانی که فریب خوردند تفاوت است. به همین خاطر تعدادی از این
دختران به خاطر اظهار ندامت مشمول طرح جایگزین‌های حبس قرار گرفتند و به جای تحمل
دوره‌های یک‌ساله یا چند ماهه حبس به امور اصلاحی و تربیتی و خواندن کتاب‌هایی مثل
«انسان کامل» و «فلسفه حجاب» شهید مطهری و تهیه مقاله در راستای اهمیت حجاب در
جامعه محکوم شدند.
زنی که روی ماشین پلیس نشست
چند ماه پیش نیز فیلمی در فضای مجازی منتشر شد که در آن یک نفر با رفتن بر روی خودرو پلیس راهور، به تصور این‌که دستور توقیف خودروی وی به دلیل وضعیت حجاب صادر شده است، اقدام به کشف حجاب کرده بود. اگرچه که این زن با حرکاتی اقتدار پلیس را زیر سؤال برده بود اما در دادگاه و با توجه به شرایط نام‌برده با رأفت اسلامی با وی برخورد شد تا از خدماتش در راستای بهبود وضعیت بیماران محروم استفاده شود.
دادرس شعبه چهارم دادگاه عمومی بخش چهارباغ در این‌باره گفت: متهم پس از پایان بحث و جدل با پلیس از قسمت جلوی خودروی راهور به روی سقف آن رفته و ضمن برداشتن شال از سر خود، با خطابه خواندن و مذمت اقدام مأموران راهور، اقدام به تاباندن شال با دست می‌کند که در نهایت با دخالت همسر متهم و درخواست از وی برای خاتمه دادن به رفتارهای هنجارشکنانه از سقف خودرو پایین می‌آید.
وی افزود: این پرونده پس از ثبت، برای رسیدگی دادگاه عمومی بخش
چهارباغ ارجاع شده است که دادگاه موضوع را از مصادیق جرایم امنیتی تشخیص نداده و
حجاب را صرفا در یک رویکرد فرهنگی و تربیتی، عاملی برای امنیت زن در جامعه می‌داند
و رفتار متهم را در قالب جرایم علیه اخلاق دسته‌بندی می‌کند و
مجازات وی را با توجه به حرفه‌کاری و توانایی وی هزار و ۸۰ ساعت خدمات عمومی رایگان از طریق ارائه خدمات رایگان ویزیت و
مشاوره پزشکی در شهر و انجام عمل پزشکی زایمان رایگان دو بار در ماه جایگزین کرد»
احمدزاده
افزود: علاوه بر آن نام‌برده ملزم به تألیف یک مقاله پژوهشی به شیوه مطالعه آماری
و مصاحبه و جمع آوری داده‌های تجربی با عنوان «نرخ التزام پزشکان زن به حجاب شرعی
در ایران» شده و مکلف است ظرف دو سال، گواهی پذیرش قطعی با نسخه چاپ شده آن در
نشریات معتبر علمی تأیید شده از سوی وزارت علوم (رتبه خیلی خوب یا خوب) را به واحد
اجرام احکام کیفری تسلیم نماید.
اقدام قوه قضائیه برای زنان
علاوه بر موارد ذکر شده قوه قضاییه تسهیلات دیگری را نیز برای زنان به خصوص مادران محکوم در نظر گرفته است. 25 بهمن‌ماه و در آستانه سالروز ولادت حضرت زهراسلام‌الله‌علیها و روز زن، آیت‌الله رئیسی، رئیس دستگاه قضا از ندامتگاه زنان شهرری بازدید کرد و در جریان مشکلات مددجویان قرار گرفت. رئیس قوه قضائیه در جریان این بازدید ضمن حضور در جمع قضات و دادیاران زندان دستور داد حداکثر تا قبل از پایان سال ۹۸ ضمن پالایش زندانیان وضعیت بلاتکلیف‌ها، آزادی مشروط‌ها و هم‌چنین اعطای مرخصی پایان حبس مشخص شود. رئیس دستگاه قضا هم‌چنین در جمع قضات حاضر در زندان دستور داد با عمل به قانون، از سختگیری‌های بلا‌وجه در مورد اعطای مرخصی و هم‌چنین پذیرش وثایق خودداری شود .
طی روزهای گذشته نیز در راستای برنامه‌های تحولی ریاست قوه قضائیه و سیاست‌های کاهش جمعیت کیفری و در اجرای دستورالعمل ساماندهی امور زندانیان و کاهش جمعیت کیفری تعداد ۶۰ نفر از زندانیانِ زن ندامتگاه تهران با اعطای مرخصی پایان حبس (زنانی که باقی‌مانده حبس آن‌ها کمتر از ۴ ماه است) آزاد شدند. هم‌چنین حسب دستور ریاست قوه قضائیه تعدادی از زنان که واجد شرایط عفو بودند لیست آن‌ها در کمیسیون عفو و بخشودگی قرار گرفت هم‌زمان تعداد ۵۰ نفر از زنان زندانی نیز به همین مناسبت به مرخصی چندروزه اعزام شدند.