در باب تنبیه کودکان و جایگزین‌های مناسب
خلاق باش نه ساکت
مریم کمالی‌نژاد
منظومه تربیتی اغلب ما شامل تنبیه و تشویق در کنار هم است. تعداد والدینی که تنها به تنبیه و یا فقط به تشویق معتقدند باشند و دیگری را کاملا حذف کنند، بسیار کم است. بنابراین معتقدیم که تنبیه و تشویق در کنار هم هستند که می‌توانند روش تربیتی کامل‌تری به وجود آورد. در این نوشتار بر روی تنبیه می‌خواهیم متمرکز شویم. بنابراین قبل از هر چیز باید بدانیم که هدف ما از تنبیه کردن کودک چیست؟ می‌خواهیم رفتار بدش را خاموش کنیم؟ فقط عصبانی شده ایم و می‌خواهیم موقتا ساکتش کنیم؟ می‌خواهیم رفتار بد را از بین ببریم و رفتار بهتری را جایگزین کنیم؟ ابتدا به این سؤالات صادقانه پاسخ دهید.
هدف ما در تربیت این است که رفتاری ناپسند را در کودک از بین ببریم، علت بد بودن آن را به کودک بفهمانیم، رفتار درست و جایگزین را توضیح دهیم و آن را با کودک تمرین کنیم. تنبیه خالی از آموزش، نتیجه مطلوبی به همراه نخواهد داشت.
منصف باشید
بعد از اینکه هدفتان از تنبیه را مشخص کردید، سعی کنید که در تنبیه کردن، آدم منصفی باشید. یعنی میزان و حجم تنبیهی که برای کودک در نظر می‌گیرید با کاری که کودک انجام داده است، تناسب داشته باشد. تصور کنید که کودک شما هنگام وارد شدن به یک جمع، سلام نکرده است و این در حالی است که شما بارها این نکته را به او تذکر داده اید و مطمئنید که نه از سر فراموشی یا خجالت کشیدن است و تنها علتش لجبازی است.
مطمئنا محروم کردن یک هفته‌ای کودک از تماشای تلویزیون یا سیلی زدن به کودک جلوی جمع، تنبیهات منصفانه‌ای نیستند.
آموزش در تنبیه
صرف خاموش کردن و ساکت کردن کودک از انجام یک کار بد یا خطرناک، فایده مطلوبی ندارد. کودک نه تنها باید متوقف شود، بلکه باید بداند چرا متوقف شده و در عوض باید چه کاری انجام دهد. بنابراین آموزش نیز بخشی از تنبیه است.
تصور کنید که کودک ناگهان دستش را از دست شما می‌کشد و می پرد وسط خیابان، شما عصبانی و وحشت زده شده اید با فریادتان کودک را متوقف می‌کنید. همه چیز به خیر می‌گذرد، همین‌جا تمام می‌شود رسالت شما؟ خیر، باید به کودک بگویید که چرا عصبانی و وحشت زده شدید، چون ممکن بود بلایی سرش بیاید و ماشین‌ها غافلگیرشوند و با او تصادف کنند. بعد لازم است که نحوه صحیح رد شدن از خیابان را به او آموزش دهید.
ساکت باش
بسیاری از تنبیهات ما شامل ساکت کردن کودک می‌شود. به او می‌گوییم برو توی اتاقت و ساکت بنشین یا حرف نزن و ساکت باش. این در حالی است که طبیعت کودک با جنب و جوش گره خورده است، او نمی‌تواند بیش از چند ثانیه ساکت و بی‌صدا باشد. به همین دلیل است که گیج می‌شود، از کوره در می‌رود، قید تنبیه و ناراحتی شما را می‌زند و یا بلند بلند می‌خندد یا پرخاشگری می‌کند و یا به کار سابقش ادامه می‌‌دهد. او فقط نمی‌داند باید چه کار کند و تنبیه شما مناسب حال و احوالش نیست. به جای اینکه به کودک بگویید ساکت یه گوشه بنشیند، یه کار را به عنوان تنبیه برای او تعیین کنید، تنبیهی که همراه با فعالیت و متناسب با سن‌اش باشد برایش در نظر بگیرید. حفظ کردن یک شعر، بردن زباله‌ها، شستن ظرف‌ها و...
حرکات ورزشی
کودکان اغلب از فعالیت‌های بدنی استقبال می‌کنند اما این روزها بچه‌ها به تحرک کردن اهمیتی نمی‌دهند و ترجیحشان به نشستن و کار با وسایل تکنولوژی است. با این حال میتوانید حرکات ورزشی را به عنوان تنبیه در نظر بگیرید که هم فعالیت مثبت فیزیکی اتفاق افتاده باشد هم کودک تنبیهی که باید را دریافت کرده باشد. به طور مثال ده بار دراز نشست، یا طناب زدن.
ارزش گذاری
اگر می‌خواهید ارزش یک مطلب را به کودک بفهمانید در حالی که او یا قدر نمی‌دانید یا ارزش آن را متوجه نمی‌شود میتوانید از روش امتیازگیری استفاده کنید. فرض کنید که فرزند شما هر بار که با بچه‌های فامیل بازی می‌کند یک دعوای درست و حسابی راه می‌اندازد، بچه‌ها را کتک می‌زند و حسابی شما را شرمنده می‌کند. اول اینکه باید بدانید علت این کار کودک چیست. اگر در نهایت به این نتیجه رسیدید که کودک قدر روابط اجتماعی را نمی‌داند و از ارزش آن‌ها بی‌خبر است، هم دوست دارد که با بچه‌ها باشد، هم هر بار از سر بی‌خردی آن‌ها را اذیت می‌کند، می توانید یک تنبیه برایش در نظر بگیرید. به این صورت که به او بگویید از این به بعد باید قبل از اینکه اجازه دهم با بچه‌ها بازی کنید، 100 امتیاز به دست آوری. امتیاز را کودک باید با انجام فعالیت‌های خانه یا موفقیت در فعالیت‌های کلاسی به دست آورد. به طور مثال، سه بار در یک هفته سفره را جمع می‌کنی و با این کار 30 امتیاز کسب می‌کنی، هر روز تکالیفت را تا قبل از ساعت 8 شب تمام می‌کنی و این شامل 50 امتیاز می‌شود و ... با به دست آوردن 100 امتیاز، می‌توانی دوباره دوستانت را ببینی.
زمان گذاری
کودک شما به بازی‌های اینترنتی علاقه و عادت فراوانی پیدا کرده است. می‌خواهید این عادت را از سرش بیندازید. بد نیست که به جای کشیدن گوشی از دستش یا کتک کاری و دادو فریاد و عصبانیت از زمان‌سنج استفاده کنید. به او می‌گویید: نیم ساعت زمان برای بازی برای در نظر گرفته ام که از همین الان شروع شده است. اگر بعد از نیم ساعت گوشی را کنار نگذاری، فردا اجازه پارک رفتن با پسرخاله‌ات را نداری و باید در خانه بمانی.
قابل پیش‌بینی باشید
قابل پیش‌بینی باشید، یعنی اینکه کودک باید بداند در صورت انجام کار منفی و خطرناک، پیامد آن را از سمت شما خواهد دید. مثل اینکه کودک می‌داند اگر دستش را به بخاری بچسباند، می‌سوزد، هیچ انعطافی وجود ندارد. بنابراین همان‌قدر که منصف هستید و آموزش را مد نظر دارید، قاطع و قابل پیش‌بینی باشید.
یک از این میان
لیستی از تنبیهاتی که میتوانید به کودکتان بدهید را بنویسید، آن‌ها را داخل یک ظرف بریزید، زمانی که کودکتان باید تنبیه شود از خودش بخواهید که از ظرف مورد نظر یکی از کاغذها را بیرون بکشد. قبل از این برایش توضیح بدهید که آن کاغذها حاوی چه تنبیهاتی است. با این کار هیجان را به کودک تزریق کرده و حس همدلی را بیشتر می‌کنید و هم باعث می‌شوید که تجربیات جدیدی کسب کند. تنبیهاتی که در نظر می‌گیرید شامل مسائلی سازنده و تجربیات جدید باشد.
باید آرام باشی
زمانی که کودک در میانه انجام یک رفتار نامناسب است و اوضاع دارد بحرانی می‌شود، او را از آن فضا دور کنید. به یک اتاق دیگر بروید تا آرامش برقرار شود. یا اینکه به پیاده‌روی بروید و دوری بزنید و به کودک بگویید تا می‌تواند بدود، انرژی‌اش را تخلیه کنید تا آرامش برقرار شود و بتوانید علت اشتباه بودن کار را توضیح بدهید، تنبیه را در نظربگیرید و تمرین را آغاز کنید.
جبران اشتباه
کودک باید بداند که کار بد را باید جبران کرد. اگر پسرخاله‌اش را کتک زده، باید دلجویی و عذرخواهی کند، اگر اسباب‌بازی‌هایش را هر روز به هم می‌ریزد و مرتب نمی‌کند، بالأخره باید مسئولیت مرتب کردن اتاقش را به‌عهده بگیرد.