حزبی که به تاریخ پیوست

عاطفه میرافضل

تشکیلات روحانیت قبل از انقلاب اسلامی، حول محور آیت‌الله شهید مطهری، شهید باهنر، مرحوم هاشمی رفسنجانی، منتظری، آیت‌الله خامنه‌ای و مرحوم ربانی‌املشی تشکیل شده بود؛ اما انسجام، قوانین و نیروی محرکه لازم را نداشت.

بعد از پیروزی انقلاب بحث بر سر این بود که مؤسسین از 3گروه «روحانی»، «تحصیل‌کرده و دانشگاهی» و «کسبه و بازاری» انتخاب و موجودیت حزب را رسما اعلام کنند. بدین‌ترتیب آیت‌الله خامنه‌ای، آیت‌الله بهشتی، حجت‌الاسلام هاشمی رفسنجانی، حجت‌‌الاسلام باهنر و آیت‌الله موسوی‌اردبیلی که از یاران شناخته شده و متنفذ امام از پیش از انقلاب بودند، به‌عنوان هیأت مؤسس، تأسیس حزب جمهوری اسلامی را به‌طور رسمی اعلام کردند. هدف این حزب، ایجاد یکپارچگی و همکاری هرچه بیشتر نیروهای وفادار به انقلاب اسلامی، سامان‏بخشیدن به حکومت اسلامی و پایه‌‏گذاری دولت جمهوری اسلامی طبق قانون اساسی بود.

اعلامیه تأسیس حزب را آیت‌الله خامنه‌ای نوشتند و نخستین جلسه شورای مرکزی در ۲۹ بهمن ۱۳۵۷ در محل کانون توحید در تهران تشکیل شد.تعداد اعضای اولیه این حزب، سی نفر بود که افزون بر مؤسسان، ۲۵ تن دیگر غالبا شخصیت‌های فعال در انقلاب، از روحانی و بازاری و دانشگاهی، بودند. با رأی‌گیری اعضا، شهید سیدمحمد بهشتی نیز به‌عنوان نخستین دبیرکل حزب انتخاب شد.

اساس‌نامه حزب که مشتمل بر ۴۴ ماده و پنج تبصره بود، در نخستین کنگره حزب به تصویب رسید. محورهای اصلی این بیانیه، شامل: اعتقاد به اصل «نه شرقی، نه غربی»، ایجاد مناسبات برادرانه با همه مسلمانان جهان و کمک به نهضت‌های آزادی‌بخش بود.

هم‌فکری اعضای حزب جمهوری تأثیر زیادی در چگونگی تدوین قانون اساسی و تشکیل ارکان نظام اسلامی، دفاع از مبانی فکری جمهوری اسلامی و نظام مردم‌سالاری دینی در برابر اندیشه‏‌های مارکسیستی، لیبرالی و ملی‏‌گرایی داشت برای همین احزاب و گروه‏‌های منحرف و وابسته به بیگانه بنای ناسازگاری را با فعالیت‌ها و اهداف به حق اعضای حزب جمهوری گذاشتند.

این حزب نقش بسیار برجسته‌ای در مجلس خبرگان رهبری، قانون اساسی، انتخابات دوره اول مجلس شورای اسلامی و دوره اول ریاست‌جمهوری داشت. کاندیدای حزب در دوره نخست ریاست‌جمهوری، جلال‌الدین فارسی بود که به‌دلیل تابعیت افغانی مادرش از ادامه حضور در انتخابات انصراف داد و بعد از آن عده‌ای حسن حبیبی را به‌عنوان کاندید انتخاب و برخی نیز از بنی‌صدر حمایت کردند. بنی‌صدر در ادامه ریاست‌جمهوری خود، همواره با این حزب درگیر بود.

در سال‌های بعد، افرادی از این حزب ترور و شهید شدند. هاشمی رفسنجانی در بهار ۱۳۵۸ مورد سوء‌قصد اعضای گروه فرقان قرار گرفت؛ آیت‌الله خامنه‌ای، بر اثر انفجار بمبی که اعضای سازمان منافقین آن را در محل سخنرانی وی کار گذاشته بودند، در ۶ تیر ۱۳۶۰ از ناحیه دست به‌شدت مجروح شد. در بمب‌گذاری ۷ تیر ۱۳۶۰، شهید سیدمحمد بهشتی و عده‌ای از اعضای شورای مرکزی و مدیران و هواداران درجه‌اول حزب (حدود ۸۰ نفر)، در ساختمان مرکزی حزب به شهادت رسیدند. اندکی بعد در ۸ شهریور‌ همان سال محمد جواد باهنر (دومین دبیرکل حزب و نخست‌وزیر وقت) همراه با محمدعلی رجائی (رئیس‌جمهور وقت) بر اثر انفجار بمب در دفتر کارشان به شهادت رسیدند. مسببان این دو انفجار هم منافقین بودند.

در سال ۱۳۶۰، این حزب آیت‌الله خامنه‌ای را به‌عنوان کاندیدای خود برای سکان‌داری ریاست‌جمهوری معرفی کرد و ایشان هم رأی بالای ۹۳ درصدی را کسب‌‌کرد. بعدها این حزب به دلیل اختلاف درون‌گروهی برخی جریان‌های راست و چپ که بیشتر اختلافات سیاسی بود، دچار شکاف زیادی شد. با عمیق شدن اختلافات در درون شورای مرکزی و اختلافاتی که در بعضی شهر‌ها میان مسئولان حزب و سایر مقامات اجرایی پدید آمد و اخبار آن نیز به اطلاع امام خمینی(ره) رسید، رئیس جمهور وقت و سومین دبیرکل حزب و هاشمی رفسنجانی (رئیس مجلس وقت) در نامه‌ای به امام‌ خمینی، در تاریخ ۱۱ خرداد ۱۳۶۶، درخواست انحلال این حزب را کردند که با آن موافقت شد.

در روز 11 خرداد 1366 امام خمینی در پاسخ به نامه مشترک دو تن از رهبران حزب جمهوری اسلامی، با درخواست انحلال این حزب موافقت کرد.

امام خمینی‌(ره) در پاسخ به این نامه نوشتند: «موافقت می‌شود. لازم است تذکر دهم که حضرات آقایان مؤسسین محترم حزب، مورد علاقه اینجانب هستند. امیدوارم همگی در این موقع حساس با اتفاق و اتحاد در پیشبرد مقاصد عالیه اسلام و جمهوری اسلامی کوشا باشید. ضمنا تذکر می‏دهم که اهانت به هر مسلمانی چه عضو حزب باشد یا نه بر خلاف اسلام و تفرقه‌‌اندازی در این موقع از بزرگترین گناهان است.»