خط پایان

مریم کمالی نژاد

حالا دیگر همه‌مان می‌دانیم که کودکان طلاق، نیاز به مراقبتی متفاوت از بقیه بچه‌ها دارند. می‌دانیم که جدایی والدین زندگی فرزندان را تحت‌تأثیر قرار می‌دهند، نه‌تنها مکان زندگی که بر روحیات و رفتارها آن‌ها هم اثر می‌گذارد. البته نگاهی عوامانه وجود دارد که منتظر است کودکان طلاق دچار مشکلات و آسیب‌های جدی روحی و جسمی شوند و حال و آینده‌شان به شدت تحت‌تأثیر قرار بگیرد. درستش این است که آسیب‌ها سر جای خودشان هستند و نمی‌شود وجودشان را انکار کرد، اما می‌توان با کمی مطالعه، آگاهی و مهارت از پس آن‌ها بر‌آمد و موضوع را مدیریت کرد. کودکان زیادی روزانه طعم تلخ جدایی والدین را می‌چشند و والدین و اطرافیان باید بدانند چطور مسئله طلاق را برای آن‌ها توضیح دهند در این نوشتار به چگونگی توضیح طلاق برای کودکان خواهیم پرداخت.

کودک یا بزرگسال؟

مهم نیست فرزند شما چه سن و سالی دارد، کودک یا نوجوان است؟ یا حتی نوجوانی را هم پشت سر گذاشته باشد، در هر صورت جدایی والدین اثر خود را بر روی فرد می‌گذارد. کودکان بیش از بقیه آسیب می‌بینند. طلاق، باعث سردرگمی، احساس عدم امنیت و از دست دادن پشتیبان می‌شود. با این حال برای کنار آمدن با مسئله طلاق باید متناسب با سن و سال فرزند، با او برخورد کرد. کودک در سال‌های پیش از دبستان یعنی حدود سه تا شش سالگی، همه چیز را به خودش ربط می‌دهد، یعنی ممکن است تصور کند تقصیر اوست که والدینش دارند جدا می‌شوند یا چون شامش را دیر خورده، مدتی است که پدرش را نمی‌تواند ببیند، یا چون زیادی شیطنت کرده، مادرش او را رها کرده است. بنابراین دچار انزوا، افسردگی و یا خشم فزاینده می‌شوند. اما کودکانی که در سنین دبستان قرار دارند، بهتر می‌توانند موضوع جدایی را درک کنند. پس برای هر سن و سالی باید رفتار و راهکارهای متفاوتی را در پیش گرفت.

اثر طلاق بر کودکان

تغییرات عاطفی:

اولین توقعی که بایدداشته باشیم، تغییرات خلق و خوی کودک است، این طبیعی است که کودک دچار پریشانی عاطفی شود، چون موقعیت جدید برای او بسیار گیج کننده، آزاردهنده و ترسناک است. کودکانی که طلاق والدین‌شان را تجربه می‌کنند معمولا در ابتدا به شدت دچار نارضایتی از همه چیز هستند، با افسردگی، گوشه‌گیری، انزوا و احساس گناه دست و پنجه نرم می‌کنند و به همین دلیل است که می‌گوییم دچار پریشانی عاطفی می‌شوند.

استرس:

معمولا کودکان طلاق، دچار سطح استرس بالایی نسبت به دیگر کودکان هستند. این مسئله می‌تواند مستقیما متأثر از جدایی والدین بوده یا زمینه قبلی مشاجرات والدین و فضای تشنج‌آمیز خانه، باشد. با این حال استرس زیاد باعث بروز رفتارهای متفاوت در کودکان می‌شود، چه از لحاظ جسمی و چه از نظر روحی، سردرد، درد شکم و معده، مشکلات گوارشی، شب ادراری، انزوا و افسردگی، پرخاشگری یا گریه کردن‌های طولانی و زیاد همگی نشان از بالا رفتن سطح استرس فرد دارد.

هم‌چنین این افراد در هر سن و سالی که باشند در تصمیم‌گیری‌های شان دچار تزلزل می‌شوند، به عبارتی در گرفتن ساده‌ترین و روزمره‌ترین تصمیم‌های زندگی‌شان منطقی و معمولی برخورد نمی‌کنند. یا آن‌قدر عاجزند که مدام از زیر بار تصمیم‌گیری شانه خالی می‌کنند یا آن‌قدر بی‌توجه اند که تن به تصمیم‌های آنی، بی‌فکر و خطرناک می‌دهند.

بی‌اعتمادی و دیراعتمادی:

منبع اعتماد و اطمینان همه ما خانه است. کسانی که آرامش و آسایش و روابط مطمئن والدین را تجربه می‌کنند، در اعتماد کردن رفتار طبیعی‌تری نشان می‌دهند. اما کودکان طلاق در اعتماد کردن دچار تزتزل‌اند. این افراد اگر به خوبی مراقبت نشوند و راهکارهای درستی در مورد ایشان پیش گرفته نشود، در بزرگسالی به سختی می‌توانند به اطرافیانشان اعتماد کنند، تمامی روابط نزدیک را زیر سوال می‌برند، نمی‌توانند زیاد به دیگران نزدیک شوند، بدبین و شکاک‌اند و به طور خلاصه از تجربه صمیمت گریزانند چرا که تصورشان از صمیمت، تصور درستی نیست.

مشکل در روابط بزرگسالی:

این کودکان معمولا در روابط خودشان هم دچار مشکل می‌شوند. به همان دلایلی که در بالا ذکر شد، احساسات منفی باعث می‌شود که نتوانند روابط عاطفی‌شان، حتی ازدواج‌شان را مدیریت کنند و معمولا دچار سوءتفاهم‌اند و مشکل درست می‌کنند.

چه کنیم؟

کودکان معمولا از شنیدن مشاجرات والدین‌شان دچار ترس و واهمه می‌شوند و رفتارها و سوالات متفاوتی برایشان پیش می‌آید. ممکن است کودک در سنین سه چهار سالگی بسته به نوع روحیاتش، زمانی که در جریان مشاجرات والدینش قرار می‌گیرد دست به جیغ کشیدن، پرخاشگری و کتک کاری یا گریه کردن بزند. در سنین بالاتر حتما از شما می‌پرسد: «می‌خواید جدا بشید، یا می خواید طلاق بگیرید؟» او دیگر با مفهوم طلاق و جدایی آشناست که چنین سوالی برایش پیش آمده است، شاید از هم‌کلاسی‌هایش شنیده باشد، در خانواده با آن برخورد کرده یا از زبان خود شما چیزی به گوشش رسیده است. به هر حال بسته به سن و سال کودک باید جواب‌های متفاوتی به او بدهید:

اگر فرزند شما کوچک است و زیر سن و دبستان است، به هیچ عنوان جلوی او بحث و دعوا نکنید. اگر اتفاق افتاد و کودک برخورد نامعمولی نشان داد، دعوا را تمام کنید، کودک را از محیط دور کنید، او را در آغوش بگیرید و آرامش کنید. نیازی نیست فعلا به او توضیحی درباره رابطه خودتان بدهید، فقط او را مطمئن کنید که دوستش دارید و همیشه کنارش هستید و رهایش نمی‌کنید.

در مقابل کودکی که از جدایی و طلاق می‌پرسد، می‌توانید پاسخ‌های متفاوتی بدهید. اگر می‌دانید که این مشاجره، طبیعی و ساده است و قرار نیست به جای بدی ختم شود و همیشگی باشد، به او بگویید که قرار نیست جدا شوید و این فقط یک بحث ساده برای رسیدن به تصمیم درست است. اما اگر خودتان می‌دانید که مشاجراتتان دامنه‌دار است و قرار است به زودی به جدایی ختم شود باید درباره طلاق به کودک توضیح دهید.

زدودن احساس گناه

اولین وظیفه و گام نخست و ضروری است که به فرزندتان اطمینان دهید که مشکلات بین شما و همسرتان ربطی به او ندارد و علت جدایی‌تان، بچه نیست. کودکان خیلی زود احساس گناه می‌کنند و خودشان را مقصر مشکلات بین والدینشان می‌دانند. به همین دلیل است که معمولا ازشان می‌شنویم: «قول میدم بچه خوبی باشم، دیگه دعوا نکنید» یا «من دیگه اسباب بازی‌هامو خودم جمع می‌کنم، غذامم می‌خورم، به مامان بگو پیشمون بمونه»

با این حال نمی‌توانید به کودک دروغ بگویید. اگر می‌دانید که در پروسه طلاق هستید باید راستش را بگویید و او را آماده پذیرش مسئله کنید.

ترس و سوال

کودک در مقابله با جدایی والدین سرشار از ترس و سوال است. سوالاتی که ممکن است بپرسد یا به دلیل وضعیت بحرانی خانه از پرسیدن‌شان صرف‌نظر کند. برای کودکتان زمان بگذارید و در یک محیط آرام به سوالاتش پاسخ درست و بدون جهت‌گیری عاطفی نسبت به همسرتان بدهید. قبل از هر چیز باید بگویید که فرزندتان همیشه فرزند شماست و جدایی از مادر یا پدر به معنی جدایی از او نیست. به کودک اطمینان بدهید که مثل قبل دوستش دارید، برای آرامشش تلاش می‌کنید و کنارش خواهید ماند. کودک معمولا از به خطر افتادن ثبات زندگی‌اش می‌ترسد.

من کجا قراره زندگی کنم؟ کی به درس و مشقام می‌رسه؟ کی ازم مراقبت می‌کنه؟ اگه دلم برات تنگ شد چی کار کنم؟

چه این سوالات را واضح از شما بپرسند یا نه، بالاخره نگرانی برایشان وجود دارد و شما موظفید که به آن‌ها پاسخ و اطمینان بدهید.

تفاوت رابطه

کودک باید بداند که رابطه میان والدین با رابطه والدین با خودش متفاوت است. کودک شما درک می‌کند که بین والدینش دیگر احساس و دوست داشتنی در جریان نیست که دعوا می‌کنند و می‌خواهند از هم جدا شوند، همین مسئله را به رابطه خودش هم تعمیم می‌دهد و گمان می‌کند اگر شما روزی با او هم دچار بحث شوید دیگر دوستش نخواهید داشت و از او جدا می‌شوید. درباره تفاوت رابطه با کودکتان صحبت کنید.

جرئیات آزاردهنده

کودک شما قرار نیست در جریان کلیه جزئیات جدایی شما قرار بگیرد. نیازی نیست متوجه شود که پدر بیشتر مقصر بوده است یا مادر. او باید به پدر و مادرش به یک میزان عشق بورزد و اعتماد کند. احساساتتان را برای خودتان نگه دارید و با بچه درد‌ودل نکنید.

خط پایان

حالا که به خط پایان رسیده‌اید و تصمیم‌تان برای جدایی جدی است، تمام تلاش‌تان را بکنید که جدایی آرام و دوستانه را تجربه کنید. الان دیگر وقت دعوا نیست، دعواهایتان را کرده‌اید و تمام شده است، هیچ فایده‌ای هم ندارد زخمی کردن روح و روان طرف مقابل، جز این‌که فضا را متشنج می‌کنید و آسیب‌های فرزندتان را تشدید.