موضوع: چطور دست از زیادی فکر کردن برداریم
حواس‌پرتی دلچسب
یاسمین رضوی
زیادی فکر کردن از ما آدم متفکر می‌سازد؟ این سوالی است که اغلب ما از خودمان می‌پرسیم و در رسیدن به پاسخ درست معمولا به خطا می‌رویم. فیلسوفان، دانشمندان، بزرگان علم و دین و خلاصه هر کسی را که می‌شناسیم و اثری در جهان خودش داشته است، مطمئنیم که اهل فکر کردن بوده است. ما هم این روزها زیاد فکر می‌کنیم. آن‌قدر فکر می‌کنیم که برخی اوقات برای توصیفش می‌گوییم: مغزم دارد منفجر می‌شود. یک مسئله می‌آید می‌چسبد گوشه و ذهنمان و هرچه تلاش می‌کنیم از شرش خلاص شویم مثل یک پشه مزاحم دوباره با صدای آزاردهنده‌اش باز می‌گردد و پروسه فکر کردن دوباره شروع می‌شود. بالاخره فکر کردن خوب است یا بد؟ چطور تشخیص دهیم که این فکری که دارد مغزمان را می‌خورد، باید ادامه پیدا کند یا تمام شود؟ چطور از شر افکار مزاحم خلاص شویم؟ ما قصد داریم به این سوالات در ادامه این یادداشت، پاسخ دهیم.
یک مسئله تقریبا همگانی
شاید این خاصیت زمان ماست که اغلب‌مان درگیر افکار طولانی مدت هستیم. یک جور وسواس فکری که به سختی می‌توانیم از شرش خلاص شویم. عادت مخرب که اثرات منفی زیادی دارد. چرا زیاد فکر کردن ما بد است، اما زیاد فکر کردن علما خوب است؟ یک پاسخ درست وجود دارد، موضوع فکر و کنترل آن، نقطه‌ای است که خط ما را از علما جدا می‌کند. ما پیش‌فرض‌های علمی در مورد افکارمان نداریم به همین دلیل است که مطالعات نشان می‌دهند کسانی که بیش از حد درباره یک موضوع فکر می‌کنند به چاه «بد قضاوت کردن» می‌افتند.
با این حال فکر کردن در ذات خود چیز بدی نیست. اما زیاده‌روی کردن در این امر مخرب است. زمانی که تحت تأثیر افکار دیگران هستیم، دچار هرج و مرج فکری شده‌ایم، ذهنمان شلوغ است و سررشته افکار از دستمان در رفته و دسته‌بندی ها درهم شده‌اند، به دام فکر کردن بی‌فایده و طولانی می‌افتیم.
نشانه افکار منفی و بی‌فایده
چند مورد را در این‌جا با هم مرور خواهیم کرد که به با بررسی افکارتان می‌توانید متوجه شوید که افکارتان مخرب و منفی است یا درست و به‌جا.
1ـ وقتی داریم فکر می‌کنیم، در واقع با خودمان وارد یک گفتگو شده‌ایم، در پروسه تفکر بی‌فایده ما مدام همان گفتگو و همان کلماتی را که پیش از این داشته‌ایم دوباره تکرار می‌کنیم، مدام همان‌ها را به خودمان می‌گوییم و این یعنی دور باطل در واقع ذهن ما درون یک پروسه منفی گیر افتاده است و فقط همان کلمات را به خاطر می‌آورد.
2ـ افکارمان منفی است. نگرش مثبتی نداریم شکست و اتفاقات بد و فرضیه‌های منفی باعث می‌شود مدام همه چیز را تیره و تلخ ببینیم و تفسیر کنیم و این باعث می‌شود هر روز افسرده‌تر و گوشه‌گیر‌تر از قبل شویم و نتوانیم زندگی‌مان را مدیریت کنیم.
3ـ وقتی زیاد فکر می‌کنیم، طبعا زیاد هم اظهارنظر می‌کنیم و چون با اظهارنظر ذهن ارضاء می‌شود، پیدا کردن راه حل و عمل کردنی در کار نیست و در همان مرحله اول درجا می‌زنیم.
4ـ فرق میان فکر کردن زیاد و حل مسئله این است که اولی تکرار افکار منفی بدون حرکت ذهن است و دومی تلاش برای پیدا کردن راه‌حل است.
5ـ نمی توانید تصمیم بگیرید. افکار طولانی و بی فایده قدرت و مهارت تصمیم گیری را تحت‌تأثیر قرار می‌دهند و فرد را در یک بن‌بست تکراری گیر می‌اندازند.
6ـ استرس و افسردگی را دامن می‌زند. فکر کردن زیاد بدون رسیدن به راه‌حل فقط استرس شما را زیاد می‌کند.
چطور جلوی فکر کردن زیاد را بگیریم؟
1ـ دسته‌بندی کنید
یک کاغذ و قلم بردارید و افکاری که دست از سرتان برنمی‌دارند را روی کاغذ بیاورید و آن‌ها را لیست کنید. حالا به ترتیب اولویت، شماره گذاری کنید. مطمئنا فکر شماره یک نیاز و ضرورت زندگی شماست. چیزی که می‌خواهید هرچه سریع‌تر در مسیر عمل قرارش دهید یا برایش یک راه‌حل پیدا کنید. آخرین شماره، بی‌فایده ترین فکر است چرا؟ چون احتمالا فکری است که به حالتان زیاد سود و زیادی ندارد، یا درباره مسئله‌ای است که از کنترل شما خارج است.
ریشه افکارتان را پیدا کنید. چرا این فکر سمج شده است و چسبیده به ذهنتان، از کدام نیاز یا ترس یا خواست شما نشات گرفته است. وقتی ریشه فکر را پیدا کنید، می توانید کنارش بگذارید. تکرار یک فکر یعنی که شما منشاش را گم کرده اید و نمی‌دانید چرا این‌قدر به دامش افتاده‌اید.
2ـ وارد عمل بشوید
اولین فکری که اولویتتان هست را به خاطر بیاورید، حالا باید وارد عمل بشوید. برای خودتان یک زمان مشخص کنید. به طور مثل یک ساعت، یک روز یا یک هفته، ساعت فکر کردن به مسئله را مشخص کنید. به خودتان بگویید: امروز دو ساعت از بعد از ظهرم را به این مسئله اختصاص می‌دهم، درباره‌اش فکر می‌کنم، جستجو و سوال می‌کنم و اولین قدم را برمی‌دارم. راه حل‌هایی که پیدا می‌کنید تا به عرصه عمل وارد نشوند، بی‌فایده هستند و تکرار در تکرار.
3ـ تلاش کنید
اگر بخواهیم صادق باشیم، بیکاری، تنبلی و تنهایی به افکار بی‌پایان و بی‌فایده دامن می‌زنند. هرچقدر صادقانه برای رسیدن به مسئله‌ای تلاش کنید، کمتر به دام زیاد فکر کردن می‌افتید.
4ـ ریشه بسیاری از افکار بی‌پایان اغلب ما، ترس از آینده است. ترس از اینکه چه می‌شود و در آینده چه اتفاقی قرار است برایمان رخ دهد. بحران‌های اجتماعی و سیاسی به این افکار دامن می‌زنند. خودتان را متوقف کنید، هیچ‌کس کنترلی روی آینده ندارد مگر اینکه از الان برایش تلاش کند. پس به جای فکر کردن بیهوده، تلاش کنید.
5ـ افکارتان را رها کنید. چطور باید افکار را رها کرد؟ با نوشتن. یک تکه کاغذ بردارید و بی‌ملاحظه هر آنچه که به ذهنتان آشوب داده است را یادداشت کنید. بعد کاغذ را از بین ببرید، لازم نیست از اول هر آنچه نوشتید را بخوانید. فقط آن را از بین ببرید.
6ـ عبرت بگیریم؛ ممکن است شما با همسرتان مشاجره کرده اید، با رابطه با دوستتان را از دست داده اید، با همکارتان درگیر شده اید و مقصر اصلی خودتان هستید و اشتباهی که انجام داده‌اید. در این صورت مدام در حال افکار سرزنش‌گر می‌شوید. به جای افتادن در دام افکار تحلیل برنده، عبرت بگیرید. درسی که از موضوع گرفته‌اید را در قالب یک جمله بنویسید و جایی بگذارید که آن را ببینید. البته این دیدن نباید محرکی برای شروع دوباره افکارتان شوید.
7ـ تمرکز کنید، چیزی که به آن می‌گویند «حواس پرتی متمرکز» حواستان را از افکارتان پرت می‌کند و بر روی مسئله‌ای دیگر که بیرون از شماست متمرکز می‌کند. یک موسیقی بشنوید، فیلم ببینید، رمان بخوانید با کسی معاشرت کنید یا ورزشی که ذهن و جسمتان را هم‌زمان به کار می‌گیرد، انجام دهید. اما فقط یکی از این‌ها را انجام دهید و روی یکی متمرکز شوید.
8ـ راهی برای توقف فکر کردن:
زمان سنج موبایل‌تان را تنظیم کنیم، برای خودتان زمانی برای فکر کردن در نظر بگیرید. مثلا سه دقیقه. روی افکارتان تمرکز کنید. زمان که به پایان رسید، بلند به خودتان بگویید: «بسه» حالا زمان سنج را دوباره تنظیم کنید و فکر دیگری را شروع کنید، فکری که ربطی به دیگری ندارد و آرامش‌بخش است، یک فکر مثبت. مثلا به تصویری زیبا یا سفری دلپذیر که داشته‌اید فکر کنید، اگر در طی این تفکرات، فکر ناراحت کننده دوباره به سمتتان برگشت، بلندتر بگویید: «بسه» و بهتر است که از جای خود بلند شوید یا دستانتان را به هم بکوبید یا با انگشتتان آرام ضربه بزنید این کارها برای تقویت توقف فکر است. به جای استفاده از زمان سنج، می‌توانید صدای خودتان را که در فواصل یک، دو، و سه دقیقه، فریاد می‌زنید "بسه!" روی نوار ضبط کنید. و سپس از نوار ضبط شده برای انجام تمرین متوقف کردن افکار استفاده کنید. وقتی که صدای خود را که می‌گویید "بسه" می‌شنوید، ذهن تان را برای سی ثانیه خالی کنید.
9ـ بدانید که شما عامل هستید. یعنی چه؟ یعنی اختیار و قدرت عمل دارید. می‌توانید شرایط را تغییر دهید، زمان می‌گذرد و بسیاری از مسائل تغییر می‌کند. واقع‌بین بودن، می‌تواند افکار منفی و مزاحم را دور کند.