چگونه کودک را به محیط‌زیست علاقه‌مند و حساس کنیم؟
مهربان با همه‌دنیا ...
مریم کمالی نژاد
آتش‌سوزی گسترده در استرالیا، گونه‌های جانوری زیادی را از بین برده است. این آمار به‌قدری وحشتناک است که بیشتر به افسانه می‌ماند تا واقعیت. تغییر اقلیم، کمبود آب و دیگر مسائل زیست‌محیطی، بدجوری زمین را تهدید می‌کنند. زمینی که می‌گویند تنها ده سال برای تغییر دادن وضعیت رو به زوالش زمان داریم. زمینی که قرار است کودکانمان در آن رشد کرده و زندگی کنند. خبرهای زیست‌محیطی، مثل انقراض گونه‌های جانوری، خشک شدن دریاچه‌ها، آب شدن یخچال‌های عظیم‌الجثه قطب، آتش گرفتن جنگل‌ها، و کمی نزدیک‌تر، دیدن آلودگی محیط زیستمان، بدجوری دلمان را به درد می‌آورد و نگرانمان می‌کند و عجیب نیست که بخواهیم کودکانمان را از همین ابتدای زندگی با مسائل زیست‌محیطی آشنا کرده و آنها را نسبت به محیط‌زیست شان حساس کنیم. آگاهیشان را بالا ببریم و به آنها بیاموزیم که نسبت به محیط زندگی‌شان باید مسئولانه رفتار کنند. چطور مسائل زیست‌محیطی را برای بچه‌ها درونی کرده و آنها را مسئول بار بیاوریم؟ با ما همراه باشید.
سبک زندگی
کودک ما، در خانه ما و با سبک زندگی ما بزرگ می‌شود. بنابراین آن‌چه ما آگاهانه یا از سر کم اطلاعی انجام می‌دهیم را فرا‌می‌گیرد و تکرار می‌کند. اگر آدم پرمصرفی هستید و به هدر رفت انرژی‌ها اهمیت نمی‌دهید، مطمئنا فرزند شما هم این را خواهد آموخت و این چرخه‌ای است که ضررش به کودک شما می‌رسد. بنابراین باید قبل از هر چیز سبک زندگی‌مان را اصلاح کنیم.
حواستان باشد که چطور می‌توان از به هدر دادن انرژی جلوگیری کرد. لامپ‌ها را هنگام خروج از اتاق و خانه، خاموش کنیم. لباس‌های بیشتری بپوشیم و کمتر از وسایل گرمایشی پر‌مصرف استفاده کنیم. کمتر زباله تولید کنیم و آنها را دسته‌بندی و تفکیک کنیم. زباله‌های خشک و قابل بازیافت را در ظرف‌های جدا نگهداری کنیم.
مهم نیست که تا به حال قطعی یا سهمیه‌بندی شدن آب را تجربه کرده ایم یا نه، مهم این است که بدانیم می‌شود با یک لیوان آب مسواک زد، و اتومبیل را با آب شهری نشست و از چکه کردن شیرهای آب جلوگیری کرد و بسیاری روش‌های دیگر جلوگیری از اسراف در مصرف آب.
تمام این رفتارها درس‌های بسیار مهمی برای کودکان است که غیرمستقیم و تنها از طریق اصلاح سبک زندگی به آنها می‌آموزید.
آشنایی با طبیعت
محیط زندگی ما منحصر به آپارتمانی که در آن زندگی می‌کنیم نمی‌شود. چرخه زندگی، به طبیعت بیرون هم وابستگی زیادی دارد. بنابراین کودکتان را مرتب و از سنین کم با طبیعت آشنا کنید. اغلب کودکان از بودن در فضای باز استقبال می‌کند، آشنایی با حیوانات و دویدن در دشت‌های سرسبز و غذا خوردن در جنگل و کوه را می‌پسندند. پیک‌نیک‌های خانوادگی همان‌قدر که استرس را از شما دور می‌کند، کودکتان را هم با طبیعت آشتی می‌دهد. اجازه دهید کودکتان تجربه کند و این را فقط منحصر به بهار و تابستان نکنید. در تمام فصول سال، تغییرات طبیعت را به او نشان دهید و درباره‌اش با هم صحبت کنید. ریختن برگ درختان، نحوه درست شدن برف و باران و اثر این‌ها بر زندگی ما، کمک به حیوانات و اذیت نکردنشان، می‌تواند موضوع بحث‌های شما با فرزندتان باشد.
زباله ریختن ممنوع
کودک ممکن است نسبت به قرار دادن زباله‌ها در طبیعت یا خیابان، چندان حساس نباشد، اما فقط یک صحبت کوچک و یادگیری ساده لازم است، تا او را نسبت به این مسئله حساس و مسئول بار بیاوریم. کافی است هر زمان که خودمان به پیک‌نیک می‌رویم، نایلون یا ظرفی را برای زباله‌ها در نظر بگیریم و بچه‌ها را هم در جریان قرار دهیم. دست آخر هم زباله‌ها را به جایی که باید، منتقل کنیم و در دشت و جنگل و کنار دریا، رهایشان نکنیم.
با کودکتان صحبت کنید
خبرهای محیط‌زیستی زیادی از اخبار و تلوزیون پخش می‌شوند، وقتی یک خبر محیط‌زیستی را می‌شنوید، مثل آتش گرفتن جنگل‌ها یا منقرض شدن یک گونه حیوانی خاص، با کودکتان درباره‌اش صحبت کنید. از او بخواهید که خوب درباره این مسائل فکر کند. خودتان هم اگر نیاز به جستجو و آگاهی بیشتر دارید، بخوانید و بشنوید تا بتوانید به سوالات کودک پاسخ دهید. قطعا اولین سوال کودک شما این خواهد بود: این چیزها به چه درد ما می‌خورند؟ یا چرا باید از پلنگ هایی که ممکن است ما را بدرند و از بین ببرند، مراقبت کنیم تا نسل‌شان از بین نرود؟
خرافاتی نباشید
حول مسائل زیست‌محیطی هم مثل هر چیز دیگری خرافاتی وجود دارد که گاه منشاء فجایع می‌شود. مثل این‌که کلاغ بدخبر است، باید با سنگ بزنید تا بروند و صدایشان به گوش اهالی خانه نرسد. کفتارها بدشگون هستند؛ یا دیدن خرس نشانه بدیمنی است و ... همه‌مان دیگر می‌دانیم که چه اندازه این خرافات می‌توانند مخرب باشند.
کتاب بخوانید
کتاب‌های زیادی برای کودکان نوشته شده‌اند که موضوعات محیط‌زیستی دارند، اگر دغدغه‌تان جدی است که باید باشد، این کتاب‌ها را برای کودک یا نوجوانتان تهیه کنید و با هم مطالعه کنید و پیرامون مسائلی که گفته شده است بحث و گفتگو کنید.
اردوهای آموزشی
اجازه دهید کودک یا نوجوانتان به گروه‌های حفظ محیط‌زیست بپیوندند و با آنها فعالیت‌های محیط زیستی انجام دهد. گروه‌هایی که سعی می‌کنند در کنار آموزش، فعالیت‌هایی مثل تمیز کردن جنگل‌ها، کوه و نگهداری از دریا را هم در دستور کار خودشان قرار دهند.
وقتی پارک می‌رویم...
بزرگترین تفریح بچه‌ها در ایام تعطیل و تابستان‌ها پارک رفتن است. از کودک بخواهیم که هنگام بازی یا پس از آن حواسش باشد که به درخت و فضای سبز آسیبی نرساند، خودمان هم نیازی نیست برویم و دقیقا روی سبزه‌ها بنشینیم، می‌توانیم به کودکمان پیشنهاد بدهیم که با پوشیدن یک دستکش زباله‌های بی‌خطر توی پارک را درون یک کیسه زباله بریزد و بعد بابت این کار مسئولانه‌اش به او پاداش بدهیم.
داشتن یک گلدان یا باغچه کوچک
اگر شرایطش را دارید، با کودکتان باغبانی کنید، اگر حیاط و باغچه دارید به همراه کودک به کاشت گل و گیاه در باغچه خانه بپردازید و در غیر این صورت می‌توانید خاک مناسب و یک گلدان خالی و بذر در اختیار کودک قرار دهید و از او بخواهید گلدانش را درست کنید و آن‌قدر از آن مراقبت کند تا بذرهایش سبز شوند. این پروسه برای کودکان بسیار جذاب است. هم آگاهیشان بالا می‌رود و هم حس مسئولیت‌پذیری‌شان رشد می‌کند.
با حیوانات مهربان باشیم
گربه‌ها را با سنگ زدن، جوجه رنگی‌ها را به خانه آوردن و ماهی قرمزهای بسیار خریدن و تماشای مرگ زودهنگامشان، رقت قلب و لطافت کودکان را نسبت به محیط‌زیست از بین می‌برد. برای کودک توضیح دهیم که باید مراقب بقیه جانداران هم باشیم. ماهی قرمزها را با هم به طبیعت ببریم و در جریان آب رها کنیم. پرندگان را به باغ پرندگان تحویل دهیم یا رهایشان کنیم. به کودک آموزش دهیم که می‌تواند اضافه غذایش را برای پرنده‌ها بگذارد و مهربانی‌هایی از این دست که هم به محیط‌زیست کمک می‌کند و هم به تربیت کودک.
به راحتی نگذرید
حتما برای شما هم پیش آمده است که شاهد یک رفتار ضد محیط‌زیستی باشید؛ فردی که زباله‌هایشان را از پنجره ماشین به بیرون پرتاب می‌کند، کسی که سیگارش را روی سبزه‌ها خاموش می‌کند، کسی که روی درختان با چاقو کنده‌کاری می‌کند، آن‌که در دل جنگل آتش خاموش را رها می‌کند، تمام این‌ها موقعیت‌هایی است که نباید به‌راحتی از کنارشان عبور کنیم. باید به کودکان آموزش دهیم که تا چند این رفتارها مضر و آسیب‌رسان است و تا آنجایی که می توانید تذکر دهید یا به کمک محیط بروید و اجازه دهید کودکتان شاهد این رفتار باشد و بیاموزد.