چطور کودک شجاع تربیت کنیم؟
بی‌باک‌ها در زمین
مریم کمالی‌نژاد
شجاعت، آن صفت خوب شخصیتی است که برای تجربه موفقیت و زندگی بهتر، همه جا و همه وقت به کمکش می‌آید. اما اغلب ما در تعریف شجاعت دچار مشکلیم یا حداقل نمی‌توانیم بگوییم منظورمان از شجاعت دقیقا چه چیزی است. خاصه اینکه پای بچه‌ها وسط باشد. مادران ترجیح می‌دهند که فرزندشان محتاط و حتی گاهی ترسو باشد، فرزند شجاع، خودش را به خطر می‌اندازد، یا توی مدرسه قلدری می‌کند و دردسر درست می‌شود. البته تمام این‌ها تصورات اشتباه ما از شجاعت و داشتن فرزند شجاع است. منظور از شجاعت، بی احتیاطی یا قلدری نیست. می‌توان با روش‌های درست و با صبر، کودکی شجاع، همدل و مهربان تربیت کرد. کسی که در عین شجاعت به کسی زور نمی‌گوید و جان خودش را الزاما به خطر نمی‌اندازد.
ما در این یادداشت ابتدا از نشانه‌هایی صحبت خواهیم کرد که می‌گویند کودک شما تا به حال جزء دسته شجاع‌ها بوده است یا نه و اگر می‌خواهیم کودکی شجاع تربیت کنیم لازم است به چه نکاتی دقت کرده و چه مسیری را بپیماییم. با ما همراه باشید:
چرا شجاعت؟
کودک چه نیازی به شجاعت دارد وقتی هنوز آنقدر ناتوان است که پدر و مادر تمام کارهایش را برایش انجام می‌دهند و بین او و جهان ایستاده‌اند تا آسیبی بهش نرسد؟ کودک شما همیشه، در این سن و سال نمی‌ماند، بزرگ می‌شود و شجاعت برایش کلید رسیدن به اهداف والاست. کسی که شجاعت ندارد، حتی نمی‌تواند دور و بر هدف‌های بزرگ بچرخد، چون همیشه ترس‌هایش مانع او می‌شوند. اینکه منبع ترس افراد معمولا نیروی بیرونی باشد را دور بریزید، در بزرگسالی اغلب ترس‌های ما منبع درونی و ذهنی دارند. مثل ترس از آینده، ترس از شکست، ترس از دست دادن و ...
شجاعت آن خصوصیتی است که فرد می‌تواند به آن تکیه کند و اگر می‌خواهید فرزندتان تکیه‌گاه خوبی در آینده داشته باشد باید دست به کار تربیت یک فرزند شجاع شوید.
ویژگی کودکان شجاع چیست؟
کودکان شجاع دارای ویژگی‌های زیر هستند، شما هم می‌توانید با توجه به این ویژگی‌ها رفتار کودکتان را بازبینی کنید؛
1. کودک شجاع، بلد است چطور احساساتش را بروز دهد و درباره‌اش صحبت کند. درست همان احساسی را که دارد می‌گوید و فرافکنی نمی‌کند. اگر گرسنه است می‌گوید گرسنه‌ام و جیغ نمی‌کشد و اگر احساس ناراحتی می‌کند، بابت ناراحتی‌اش پرخاشگری نمی‌کند، بلکه می‌گوید من به این دلیل خیلی ناراحتم.
2. کودک شجاع بلد است رابطه اجتماعی خوب برقرار کند، در واقع شما کمتر در کودکان شجاع، انزوا، گوشه‌گیری، خجالت و ترس می‌بینید. این کودکان با دیگران وارد گفتگو می‌شوند و ارتباط برقرار می‌کنند.
3. کودک شجاع، اگر رفتاری در دیگران ببیند که او را دچار ابهام کند و از آن رفتار چیزی نداند یا باخبر باشد که این رفتار، طبق منظومه ذهنی او، رفتار خوبی نیست، از طرف مقابل توضیح می‌خواهد و به او می‌گوید که باید رفتارش را تغییر دهد. اگر کودکتان شما را حین دروع گفتن مشاهده می‌کند و ازتان می‌پرسد چرا دروغ گفتید و همین الان باید راستش را بگویید، او را سرزنش نکنید که تو چه بچه فضولی هستید، این کودک فضول نیست، بلکه شجاع است.
4. کودک شجاع، آنقدر اعتماد به نفس دارد که برای دیده شدن و مورد توجه قرار گرفتن و کسب رضایت اطرافیان، باج نمی‌دهد و تلاش خاصی نمی‌کند. نظراتش را بیان می‌کند و پای آن می‌ایستد.
5. اگر به یک بچه شجاع، پیشنهاد بدی داده شود، خواه از سمت همسالان، خواه از سوی بزرگسالان، نمی‌پذیرد و جلوی آن‌ها می‌ایستد.
6. برای خودش احترام خاصی قائل است و شخصیتش را حفظ می‌کند، این در واقع همان عزت نفس است. شما نمی‌توانید توی سر کودک بزنید و مدام سرزنشش کنید یا شخصیتش را هدف بگیرید و توقع داشته باشید سکوت کند. کودک شجاع حتما برخوردی جدی با شما می‌کند برای حفظ احترام خودش.
7. عصبانیتش را بروز می‌دهد، برای عصبانیتش گریه نمی‌کند، بله خشمگین است.
8. زیاد سؤال می‌پرسد و معمولا تا قانع شدن، ادامه می‌دهد.
9. اعتماد به نفس این را دارند که تصمیم‌شان را عوض کنند. البته ممکن است به بدقولی یا دمدمی‌مزاج بودن متهم شوند، اما کودک شجاع، تصمیمات جدید را جایگزین تصمیم قبلی می‌کند، بی آنکه احساس بد یا گناه داشته باشد.
والدین شجاع
گام اول، در تربیت کودک شجاع، مثل هر امر تربیتی دیگر، الگوپذیری است. اگر شما آدم شجاعی نیستید، در نقش والد نباید ترس خود را به کودک انتقال دهید و جلوی تجارب او را بگیرید. مادران معمولا چنین هستند؛ آن‌ها با دلایلی مثل: «هنوز خیلی کوچک است» «ممکن است بلایی سرش بیاید» «من طاقتش را ندارم» و نکاتی از این دست سعی می‌کنند از کودک مراقبت کنند، در حالی که در واقع دارند ترس خود را بروز می‌دهند.
اگر آدم شجاعی نیستید و ترس‌های متعدد دارید، به یک روانشناس مراجعه کنید و با ترس‌هایتان یکی یکی و زیر نظر او روبرو شوید. فرزند شما حق دارد تجارب خارق العاده در زندگی داشته باشد و به موفقیت‌های زیادی برسد، ترس‌های شما نباید مانع تربیت کودک شجاع و مانع موفقیت‌های او شود.
آرام و صبور باشید
کلید طلایی در تربیت، صبر است. اگر صبور نباشید و زود خسته و دلزده شوید، هرگز به موفقیت دست پیدا نمی‌کنید و صبر تنها مختص به تربیت فرزند نیست، بلکه در تمام امور زندگی، نقش ویژه دارد.
در مورد تربیت کودک شجاع هم باید حسابی صبر و حوصله به خرج دهید. کودک را راهنمایی کنید و اجازه دهید خودش اقدام کنید، در حالی که شما ناظر بیرونی هستید و هرگز او را به طور کامل رها نمی‌کنید، اما به او اعتماد به نفس اقدام را بدهید. در تمام کارهایش و هر جا که به بحرانی روبرو می‌شود به جای دخالت مستقیم، راه‌های حل مسئله را به او یاد دهید و اجازه دهید با آزمون و خطا به موفقیت برسد.
نگران نتیجه نباشید
اگر در کارهای خود یا فعالیت‌های فرزندتان مدام چشم‌تان به نتیجه است و نگران آن هستید، هرگز کودکی شجاع نخواهید داشت، چون او هم مثل شما مدام نگران نتیجه است و این خود عاملی بازدارنده محسوب می‌شود. به کودکتان بیاموزید که فارغ از نتیجه، این مسیر حل مسئله و درگیر شدن با موضوع است که اهمیت دارد. شاید نتیجه آن چیزی نباشد که انتظارش را دارد، اما همین که در مسیر علاقه خود دارد تلاش می‌کند و با ترس‌هایش روبرو می‌شود بی نهایت ارزش و اهیمت دارد.
فعالیت‌های گروهی
ارتباط‌های اجتماعی و فعالیت‌های گروهی، باعث بالا رفتن حس شجاعت در کودکان می‌شود چون تجارب جدیدی را برایش رقم می‌زند. اگر کودکتان از شرکت در فعالیت‌های گروهی ابا دارد و مدام این را تکرار می‌کند، باید به این مسئله رسیدگی کنید. شرکت در یک تیم ورزشی، علمی، پژوهشی، هنری و... اعتماد به نفس کودک شما را برای اقدام بالا می‌برد و اعتماد به نفس پایه شجاعت است.
کودک باید با ترس‌هایش روبرو شود؟
اعلب روانشناسان معتقدند که برای مقابله با ترس، باید با آن روبرو شد. حضرت علیعلیه‌السلام هم در جایی فرمودند که «هر گاه از کاری ترسیدی خود را در آن بینداز زیرا ترس از آن کار بزرگ‌تر از خود آن کار است.»
اما باید این راهکارها را در مورد کودکمان هم پیاده کنیم؟ بارها دیده‌ایم که کودکی از یک حیوان کوچک بی آزار می‌ترسد، ما تلاش می‌کنیم که کودک دستش را به پشت حیوان که نرم است بکشد تا ترسش بریزد، اما وحشت کودک چند برابر می‌شود و بیم آسیب رسیدن می‌رود. در این مواقع باید چه کار کنیم؟
اول اینکه هرگز کودک را مجبور نکنید با منبع ترسش روبرو شود:
«شهروز، از فردی که لباس خرگوش پوشیده و جلوی رستوران ایستاده است، می‌ترسد، والدینش برای اینکه ترسش بریزید، به خرگوش می‌گویند که او را بغل کند، شهروز آنقدر وحشت زده شده که ممکن است واقعا آسیب ببیند.»
روبرو کردن کودک با ترس‌هایش باید برنامه ریزی شده باشد. کم کم این کار را بکنید و پیش از انجام کار باید با کودک صحبت کنید. قرار دادن کودک در محیطی که برایش ترسناک است بدون برنامه‌ریزی و بدون خبر قبلی، او را نسبت به شما بی اعتماد می‌کند. به طور مثال می‌توانید بعد از صحبت کردن درباره ماهیت امر ترسناک، فیلم‌هایی از آن مسئله برای کودک به نمایش بگذارید، فیلم‌های کوتاه، مفرح با رنگ‌های شاد و بدون ذره ای امر ترسناک یا کتاب‌ها استفاده کنید.
در تجربه شجاعت به کودکتان کمک کنید
هنگامی‌که کودک احساس خاصی را تجربه می‌کند، با او همدلی کنید و احساساتش را انکار کنید: «می‌دانم که ترسیده‌ای» یا «می‌دانم که درد زیادی را تحمل می‌کنی»
برای از بین بردن ترس کودک، احساسش را بی اهمیت جلو ندهید؛ «این که ترس نداره»
به کودک برچسب نزنید: «هیچکسی از یه جوجه کوچولو نمی‌ترسه، تو واقعا بچه ترسویی هستی»
بیش از آنکه درباره شجاعت برای کودکتان سخنرانی کنید، باید درباره ترسش با او گفتگو کنید.